Еутых Асе - дунаим щызэлъашIэрэ IэпэIас, тыжьынышI. Iашэхэр зышIырэ гъукIэхэр ялIакъо къызэрэхэкIыхэрэмкIэ тиэрэ къыпэу илъэс 374-м щыублагъэу ацIэ Iугъэ. 
Пшызэ исэмэгу нэпкъ щыпсэущты­-гъэ ялIэкъо IэпэIасэ тхьалъэIупIэ унэ ышIынэу Афинхэм ащэгъагъ. ЛIакъом IэпэIасэу хэтыгъэхэм ясэнаущыгъэ лъым хэлъэу Асе къынэсыгъ. ИIэпэ­щы­сэхэр хьалэмэт пкъыгъоу зэрэщытхэр ушэтакIохэм къагъэшъыпкъэжьы, ду­наим имузей цIэрыIохэм яхъарзы­нэщхэм ачIэлъых, унэе коллекциехэр къагъэбаих. Пачъыхьэ паIохэр, къамэхэр, ритонхэр, псэушъхьэ пкъыгъохэр - ахэм апэпчъ Асе ищыIэныгъэ, ыпсэ изыIахьэ ахелъхьэ. Апэрэ IофшIэгъэ инэу пачъыхьэ унагъом пае Еутых Асе ышIыгъэр 1998-рэ илъэсым зэшIуи­хыгъ. Иорданием ипачъыхьэу Хъусейн ыкъоу Али илъэIукIэ къэзыухъумэхэрэ дзэкIолIхэм апае Iашэхэр IэпэIасэм ышIыгъагъэх. 2004-рэ илъэсым Али инысащэ Асерэ ишъхьэгъусэу Тыркоо Руслъанрэ ригъэблэгъагъэх. Къыщэщ­тыгъэ Рим Брахими инысэщэ шъуашэ Асе иэскизкIэ арагъэдыгъагъ, гъэдэхэн пкъыгъоу игъусагъэхэри, зэшъхьэ­гъусэхэм шыхьат Iэлъынэу аIэ ралъ­хьагъэхэри ригъэшIыгъагъэх. Джащ фэдэу пачъыхьэ унагъом пае нэбгырэ 48-м ателъытагъэу пкъыгъо пчъагъэ зыхэхьэрэ сервиз Асе афишIыгъ. Пачъыхьэм ишъхьэгъусэу Рание тыжьын пшъэрылъын (колье) фишIыгъагъ. Али ыпхъоу Далилэ шыу зекIоным пае шъошэ зэпылъ фызэтригъэпсыхьэгъагъ. Пачъыхьэ унагъор икIэщакIоу Асе иIэпэщысэхэр Иорданием къыщагъэ­лъэгъонхэу загъэхьазырзэ пандемиер къежьи, ягухэлъхэр зэблихъугъэх, Iофтхьабзэр зэкIахьан фае хъугъэ.
Еутых Асе уасэу къыфашIырэм ишы­хьатэу 2007-рэ илъэсым, Михаил Пиотровскэм иегъэблагъэкIэ, Къэралыгъо Эрмитажым IэпэIасэм иIэпэщысэхэм якъэгъэлъэгъон пкъыгъо 600-м къехъу хэтэу къыщызэIуахыгъагъ. Ахэр ежь  Асе ыгъэткIурэ джэрзым, тыжьыным ыкIи дышъэм ахэшIыкIыгъагъэх. Адыгэ IэпэIасэм иIэшIагъэхэр Эрмитажым ихъарзынэщ хэлъых, ахэм япчъагъэ ­хагъэхъоным дэлажьэх. Тарихъ ыкIи ­культурнэ мэхьэнэ куу зэряIэр искус­ствоведхэм къаушыхьаты, уасэ афэ­шIы­гъуай, хьалэмэтых. Еутых Асе иIэшIагъэхэр агъэлъапIэу зыугъоихэ­рэм ясатыр ахэтых Урысыем и Президентэу Владимир Путиныр, Казахстан и Президентэу Нурсултан Назарбаевыр, Азербайджан и Президентэу Ильхам Алиевыр, Иорданием ипачъыхьэу Аб­дала, нэмыкIхэри.
Асе - лъэпкъыр зэрыгушхорэ IэпэIас. ХудожествэхэмкIэ Урысые академием, Урысыем исурэтышIхэм я Союз хэт. Проект гъэшIэгъонэу аужырэ илъэсхэм зыдэлажьэрэр - «Дышъэ хъарзынэщ» («Золотая кладовая Аси Евтых»). Ар зычIэтыщт унэр Мыекъопэ къэлэ паркым щашIыгъ, ыкIоцIыкIи, ынэIукIи изэ­тегъэпсыхьан ыкIэм нагъэсыгъэу Iоф­шIэнхэр щылъэкIуатэх. Лъэпкъ искус­ствэм, шэпхъэ лъагэмэ адиштэрэ Iэпэ­щысэшIыным хэхъоныгъэ инэу ар афэхъущт. Еутых Асе къызэрэтиIуа­гъэм­кIэ, мыжъо лъэпкъ пытэм хэшIы­кIы­гъэ джэхашъохэр, мыжъо гъэпкIагъэхэр унэм икъат пэпчъ щыхьазырых. ЕтIэф гъэпкIагъэу кIашъохэр, дэпкъхэр къэзгъэкIэракIэхэрэми Iофэу адашIэ­рэр къаухыгъ. Унашъхьэм тет чэщанэ (башне) пчъагъэр зэрэхъурэр - 8. Ахэр зэрэгъэкIэрэкIэгъэщт пкъыгъохэри Асе мэхьэнэ куу зэритырэ игукъэкI хьалэмэтхэм ащыщ. IэпэIасэм зэкIэми ашъхьэ къырихыпэрэп, зыгорэхэр шIу­хьафтынэу, бгъэшIэгъон фэдиз икъу­нэу, щыпэлъэгъу шъыпкъэу щытын фае. АщкIэ Асе детэгъаштэ ыкIи зэкIэ къэттхыжьырэп.
«Ти ЛIышъхьэу КъумпIыл Мурат лъэ­шэу ынаIэ къыттет, - зэригуапэр къы­хэщэу Асе къыхегъэщы, - ежь ышъхьэ­-кIэ къакIо, IофшIэнхэр зынэсыгъэхэр зэрегъэлъэгъу. Мары бэмышIэу ар къызэкIом къэлэ паркым къыщыткIухьагъ, ар зэрэзэблахъущтым, проектымкIэ щагъэпсыщт псэуалъэхэм ягугъуи тшIыгъэ. НахьышIум тетэу Мые­къуапэ итеплъэ зэрэзэблэхъугъэщтым яшъыпкъэу тиIэшъхьэтетхэр дэлажьэх. А зэпстэур цIыфхэм афэлэжьэщт. Мыекъуапэ - Республикэм игупч, инэпэеплъ. Тынапэ лъэпкъым фэшъошэн фае».
Еутых Асе и Дышъэ хъарзынэщ зы­чIэтыщт унэм пэчIынатIэу, мэфэкI ­джэгухэр зыщашIыщтыгъэ пчэгум н­артхэм ядышъэ мыIэрысэ чъыг Iуа­гъэуцощт. Ар Дышъэ хъарзынэщым епхыгъэ апэрэ проектэу рахъухьагъэ­хэм ащыщ. IэпэIасэм къызэриIорэм­-кIэ, нэмыкI Iофтхьэбзэ гъэшIэгъонхэр ащ къыкIэлъыкIощтых. Тиархеологие къэзгъэбаирэ, хэушъхьафыкIыгъэ шапхъэ къезытырэ, тиIуашъхьэхэм къачIахыжьырэ мыекъопэ быгъу цIыкIухэм янэпэеплъэу, мы псэушъхьэм исаугъэти Мыекъуапэ дагъэуцоным зэрегупшысэхэрэм Асе ышъхьэ къырихыгъ. А зэпстэум Мыекъуапэ щыпсэухэрэр, республикэм икъэлэ шъхьаIэ зыгъэ­лъэпIэрэ хьакIэхэр пэплъэщтых. А проектхэм къежьапIэ афэхъущт Дышъэ ­хъарзынэщыр къихьащт илъэсым, ­Адыгеим къэралыгъо гъэпсыкIэ иIэ зыхъугъэм иилъэси 100 зыщыхагъэу­нэ­фыкIыщтым тефэу ар къызэIуахынэу рахъухьагъ.

Тэу  Замирэ.