Къачан эм къаллай къызла ариулагъа саналгъандыла

Не тюрлю заманлада да, мамыр кезиуледе, къазауатлада да, ариулукъгъа табыныу энчи жерни алгъанды. Таулу миллетни юсюнден айтханда, бизни къызларыбыз субайлыкълары, тизгинлерин ариу жыя билгенлери, кеслерин жюрютгенлери бла къачан да юлгю болгъандыла. Сюргюн жыллада, ачлыкъ, къытлыкъ къысханда да, ала кеслерин бошламагъандыла. Алай биз субайлыкъны, чырайлыкъны багъалагъан эсек, тюрлю-тюрлю ёмюрледе уа ариулукъну белгилеген шартла дайым тюрлене тургъандыла. Аны ючюн къайсы ёмюрледе къаллай къызла ариугъа саналгъанларына бир къарайыкъ.
Алай бла тарых санау башланнганчы ариулукъгъа артыкъ магъана берилмегенди, тиширыула гитче ёсюмлю болгъандыла, чархлары уа квадратха ушагъанды. Ол жыллада кийик саулукълу, кёп сабий табаллыкъла изленнгендиле. Алай тиширыу къачан да тиширыулай къалады, кесин омагъыракъ кёргюзтюрге кюрешеди. Бурун заманлада жашагъанла кеслерин жаныуарланы сюеклери эм тишлери, ариу ташла, битимле бла жасагъандыла. Анга юлгюле бюгюн да бардыла. Цивилизация жетмеген гитче африкалы тайпалада тиширыула шёндю да тишледен «сынжырла» тагъадыла, эринлерин, къулакъларын темирден ишленнген сейирлик затла бла создурадыла.
Античный ёмюрде мода энди жаратылып тебирегенди дерчады, ариулукълу юлгюлери да чыгъа башлагъандыла. Былайда Египетни патчах къызы Нефертитини эсгерсек да жетерикди. Тарыхчыла айтханнга кёре, аны аякълары узун, чархы уа бек субай болгъанды, кеси да атлетге ушагъанды. Бу кезиуледе тиширыула кеслерине, айхай да, эс бургъандыла. Терилерини жашлыкъларын сакъларча тминни, ачы миндальны, лилияны жауларын жакъгъандыла, энчи рецептле бла этилген ваннала уа алагъа жумушукълыкъ бергенди, жылтыратханды. Алай бу амалла бла хайырланыргъа жангыз да байланы къолларындан келгенди.
Орта ёмюрледе, христиан дин кюч алгъан заманда, эм бийикге тазалыкъ салыннганды. Килиса тиширыуну субайлыгъын кёргюзтген жыйрыкъланы эркин этмегенди, бетлерин бояргъа жарамагъанды, чачны да жаулукъну неда бёркню тюбюнде букъдурургъа тюшгенди. Кийимле да анга ушаш тигилгендиле - тиширыугъа кёз илинмезча узун, жерге дери жетген, кенг жыйрыкъла жюрютюлгендиле. Къызланы бетлери уа чыммакъ болургъа керек эди, ол аланы тазалыкъларына шагъатлыкъ этгенди. Сора ала, мангылайларын уллуракъ кёргюзтюрча чачларына мышьякны сульфидин неда тытырны жагъып кетергендиле.
Жангырыуну (Возрождение) кезиуюнде уа мода толусунлай алышынады. Эм ариулагъа толу, саулукълу къызла саналадыла. Анга шагъатлыкъгъа Рубенсни бла Тицианны суратларын келтирирге боллукъду. Алай мында да шёндюгюлю адам къужур сунарыкъ энчиликле тюбейдиле. Сёз ючюн, ала къашларын жюлюгендиле, мангылайлары-уллуракъ, боюнлары уа узунуракъ болурча башларында бла желкелеринде чачларын жыртдыртхандыла. Сора, жууунургъа артыкъ бек кюсемегендиле, аны орунуна чархларын ариу ийис этген жан жаулукъла бла тазалагъандыла эм бетлерине аямай бояула сюртгендиле.
Онжетинчи ёмюрде уа а къызла беллерин иничке кёргюзтюрча къаты корсетле кийгендиле, бетлерин акълай сакълар ючюн да кюн таякъланы тыйгъан энчи масканы жюрютгендиле, аны уа тишлери бла тутхандыла.
Аны ызындан жюзжыллыгъ а артыкъ омакълыкъны сюйген тиширыуланы ёмюрюдю дерчады. Он-жыйырма, андан да кёпметрлик къумачладан тигилген жыйрыкъла, накъут-налмас ташлары бла сынжырла, сыргъала жюрютюлгендиле – не чек, не марда болмагъанды. Чачларын а айла бла тургъан причёскалагъа жыйгъандыла, бетлерине аслам бояу жакъгъандыла. Бу стильге артда «рококо» дегендиле. Алай ол бек кёпге созулмагъанды, Франциядагъы революция модагъа табийгъат ариулукъну къайтаргъанды.
Онтогъузунчу ёмюрде мода эки жаны бла айныгъанды: аристократ эм буржуаз. Бир жанындан, арыкъ, иничке, акъбет аристократкала тургъандыла, бирси жанындан а – толу, къызылжаякъ буржуазкала. Биринчиле бетлерин акълай тутарча кюн сайын уксусну неда лимонну сууун ичгендиле, кёзлерини тюплерин къаралтхандыла. Экинчилери уа тынч, излегенлерин табып, токъ жашагъанларын, сабийле табаллыкъларын кёргюзтюрча, семизирек болгъандыла.
Жыйырманчы ёмюрде тиширыула, эр кишиледен артха къалмай, ишлеп башлайдыла, ол себепден узун, мардасыз жасалгъан чепкенле модадан терк кетедиле. Аланы орунларына женгил жыйрыкъла, кёнчекле келедиле, къызла асламысында хар кюнде да ишге баргъанда, башха жумушлагъа къарагъанда чырмамагъан кийимлени, жюрютюрге тынч чурукъланы сайлайдыла. Алай бюгюннгю кюнню модасын алып къарасакъ, битеу бу шартла, бири азыракъ, башхасы кёбюрек, эсленмей къалмайдыла.

Басмагъа Кульчаланы Зульфия хазырлагъанды.
Поделиться: