ЩIэныгъэмрэ гулъытэмрэ

Америкэм и Штат Зэгуэтхэм щыпсэу адыгэхэм я бжыгъэр цIыху мин 12-м щIи­гъуркъым. Ди лъэпкъэгъухэм нэхъыбэу уащрихьэлIэр Нью-Джерси, Калифорние щIыналъэхэрщ. Зыхэс лъэпкъыбэм сыт щыгъуи къахэщ адыгэхэр дапщэщи щапхъэу къахьу, я цIэр фIыкIэ къраIуэу, пщэрылъ къыщащIыр щыщIэныгъэ имыIэу зэрагъэзащIэм, IэнатIэу зыпэрагъэувэм гу къабзэ-псэ къабзэкIэ зэрыбгъэдэтым, сыт хуэдэ Iуэхури ныкъуэ зэрамыщIым къыхэкIыу пщIэ къыхуащIу мэпсэу. Аме­рикэм ис адыгэхэм къахэкIащ егъэджакIуэхэр, дохутырхэр, къэрал къулыкъущIэхэр, хабзэхъумэхэр, нэгъуэщI куэди. Дэнэ щыIэми, адыгэхэр Iуэхум хуэIэижьущ, жылагъуэ лэжьыгъэми жану хэтущ зызэрагъэлъагъуэр. Къаплъэ нэхърэ къиплъ, жаIэ. Хамэ лъэпкъхэм къыхуащI пщIэм кIэрымыхуу, къафIэлIыкIыу зэрыщытым ди лъэпкъэгъухэм я пщэ къалэн тIуащIэ къыделъхьэ: ахэр зыхуэ­сакъын хуейр гуа­щIэдэкI хьэлэлым и закъуэкъым, атIэ къащIэхъуэ щIэблэм ират гъэсэныгъэми бгъэдалъхьэ щIэныгъэми я нэIэ тетын, «адыгэм хамэ бын иIэкъым» гупсысэм ири­гъуэзэн хуейщ.
Абы и лъэныкъуэкIэ 2005 гъэм щегъэжьауэ Нью-Джерси щIыналъэм къы­щызэрагъэпэща «Адыгэ щIэныгъэмрэ егъэджэныгъэ IуэхухэмкIэ фондым» иригъэкIуэкI лэжьыгъэш­хуэр гъэщIэгъуэнщ. Америкэм ущеджэнри IэщIагъэ щызэбгъэгъуэтынри къы­зэрымыкIуэу гугъущ. IэщIагъэ е щIэныгъэ нэхъыщхьэ щрагъэгъуэт еджа­пIэ ущIэ­тIысхьэныр хьэлъэ зыщIыр экзаменхэм я закъуэкъым, еджапщIэри лъапIэ ды­дэщ. Псалъэм папщIэ, юрист IэщIагъэ зэбгъэ­гъуэтыну ухуеймэ, ику иту доллар мин щэ ныкъуэ, дохутыру уеджэнумэ - доллар мин плIыщI щIэптын хуей хъунущ. Къалэжьыр зэрагъэзахуэу псэу адыгэ унагъуэ къызэ­рыгуэкIхэм ар ятохьэлъэ, зыхуэ­зэ­фIэмы­кIынури мащIэкъым. Мис мы Iуэху мыщ­хьэпэр IэщIыб ящIын, адыгэ ныбжьыщIэхэр щIэныгъэншэ-лэжьапIэншэ мыхъун папщIэщ фондыр къыщIызэрагъэпэщам и лъабжьэ щIэлъ гупсысэр къэзыгъэщIари.
Мыхьэнэшхуэ зиIэ мы гукъэкIыр зейхэм ящыщщ Америкэм щыпсэу адыгэхэми, абы щеджэн-щылэжьэн гуращэкIэ кIуа ди лъэпкъэгъухэми ятемыплъэкъукIыу сыт щыгъуи я Iуэху щыгъуазэ зыхуэзыщI ди лъэпкъэгъу емышыжхэу Нью-Джерси ­щIыналъэм щыпсэу дохутырхэу Шапсыгъ Ридуан, Хьэвэ Зиуар, Къазкъиш Фарукъ, Барэсбий КъахътIэн, Мэжаджэ Кушбий сымэ. ФIы щIэным хуэщIауэ псэу мы щIалэхэр, зэрыгурыIуэгъуэщи, зэхуэзышар зы пщэрылъщ - щIэныгъэм и лъэныкъуэкIэ яч лъэбакъуэр адыгэ щIалэгъуалэм лъэпо­щхьэпоуншэ ящыщIынырщ, а гъуэгур ящыгъэпсынщIэнырщ.
НыбжьыщIэхэм зыщIагъэкъуэн гура­щэр къыхалъхьэу акъылэгъу щызэдэхъум, зи цIэ къитIуа щIалэхэм Фонд къызэрагъэпэщащ, я лэжьапщIэм къыхагъэкIыр абы щызэхуахьэсу. Ахъшэр абы нэхъ хуэны­къуэу къалъытэ унагъуэм хуагъэфащэрти, а щIыкIэм тету еджакIуэм дэIэпыкъуэгъу яхуэхъурт. Къыхэбгъэщыну хуэфащэу мыбы нэгъуэщI зы гъэщIэгъуэн хэлъщ: еджэныгъэ Iуэхум щхьэкIэ лэжьапщIэм сом къыхэбгъэкIыу Фонд зэхэпшэмэ, къэ­ралым щызекIуэ хабзэм ипкъ иткIэ, улахуэм хьэкъулэ трилъхьэркъым, къабзэу къыует.
Илъэс 16 хъуауэ Америкэм щылажьэ мы Фондым программэ зэмылIэужьыгъуэм тету Iуэху ещIэ. Фондым и лэжьыгъэр зыубзыху хабзэм къызэрыхэщымкIэ, политикэ Iуэхухэм хыхьэркъым, къэралыгъуэм еп­хакъым, ахъшэзэхэдзэрэ фIыщIэ Iыхьэ зэхэлъхьэкIэ лажьэу аращ. Ахъшэу зэхуа­хьэсыр зэрагуэшынум, ар зыпагъэкIуэну проектхэм я унафэр зыщIыр Фондым и ГъэзэщIакIуэ гупырщ. Абы хохьэ цIыхуий - Нью-Йорк и Бронкс сымаджэщым урологиемкIэ и къудамэм и унафэщI, Корнель университетым и профессор Шапсыгъ ­Ридуан, спорт медицинэмкIэ дохутыр, нейрофизиолог Уджыхъу Елдар, фошыгъу ­узхэмкIэ дохутыр, эндокринолог СтIащ ­Самир, биологие щIэныгъэхэм я канди­-дат, хущхъуэ щапIэм и унафэщI Пэрыт ­Риммэ, сатуущIэхэу Барэсбий КъахътIэн, Курмэн Сухьэ, Мэжаджэ Кушбий, уэчыл ТIамжьыкъуэ Iэдэм сымэ. Фондым и пашэри, и мылъкур зэрызэрахьэ щIыкIэм кIэлъыплъри, ар зэзыгъэзахуэ бухгалтер­ри пIалъэ пыухыкIам тету яхъуэж. Тхьэмадэм и пщэрылъхэр дэтхэнэми зэры­хуэгъэзэщIэнур, а IэнатIэр зы цIыхум и цIэм епхауэ щымытмэ зэрынэхъыфIыр Фондым хэт дэтхэнэми зэдащта Iуэху бгъэдыхьэкIэщ.
Иужьрей илъэсым Фондым и тхьэмадэр ТIамжьыкъуэ Iэдэмщ. Мы щIалэр уэчылщ. Езым къызэрыхигъэщымкIэ, ар еджапIэ щIэтIысхьэныр, еджапщIэр итыныр иджы­псту зи пашэ хъуа Фондым и фIыщIэщ. Иджы езым лэжьыгъэ иIэ хъуащи, къилэжьым мылъку хегъэкIри, Фондым хелъ­хьэ, зэгуэр зыкъыщIэзыгъэкъуауэ щыта псапащIэ гупым ящыщ хъуауэ. Iэдэм Коннектикут щIыналъэм щопсэу, абы щолажьэ.
Фондым и лэжьыгъэр щызэтраубла япэ махуэхэм щегъэжьауэ нобэр къыздэсым абы хэт, еши псэхуи имыщIэу и лэжьыгъэм зи Iыхьэ хэзылъхьэ, мызэ-мытIэу и тхьэмадэу тета Шапсыгъ Ридуан зэрыжиIэм­-кIэ, Iуэху зытращIыкI проектхэм ящыщщ адыгэ унагъуэхэм къихъуэ сабийхэм я еджэныгъэм ипэ къихуэу хуэгъэтIылъэ­-ныр. Сабийм и ныбжьыр илъэсих мыхъу щIыкIэ адэ-анэм банкым ахъшэ хилъхьэ­мэ, Фондым апхуэдиз хухегъэхъуэж. ИнвестицэкIэ зэджэ мы программэм ипкъ иткIэ, банкым адэ-анэм халъхьэн хуей ахъшэр доллар миным къех, ар зыхухалъхьа сабийм и ныбжьыр илъэс 18 хъухукIи еIуси къыхахи хъунукъым, къы­щы­хахыжкIи зытрагъэ­кIуэдэн хуейр сабийм и еджэныгъэращ. Илъэс 16-м и кIуэцIкIэ мы программэм апхуэдэ щIыкIэкIэ доллар мин хыщI халъхьа хъуащ.
Зи гугъу тщIа Iуэхугъуэм ­къищынэмыщIауэ, Фондым и цIэкIэ стипендиехэр зэрат программи щыIэщ. Доллар мин, минрэ ныкъуэрэ, минитI хъууэ, щхьэж и зэфIэкIрэ и лъэкIыныгъэ елъытауэ, стипендиехэр ят. А стипендиер къахьын папщIэ студентхэр Фондым къызэригъэпэщ зэхьэзэхуэм хы­хьэн хуейщ. Зэныкъуэкъум хэтыну гупыж зыщIа студентхэм пагъэувыр зы Iуэху за­къуэщ: фIыуэ еджэн, къэхутэныгъэ лэжьыгъэхэр ирагъэкIуэкIын хуейщ. Мыбдеж къыхэгъэщын хуейщ зи гугъу тщIы къэ­ху­тэныгъэхэм адыгэ Iуэхум теухуахэри зэ­рахэтым. Лъэпкъым и тхыдэм, и щэнхабзэм хуэгъэзауэ ирагъэкIуэкI лэжьыгъэхэр ­Фондым ипэ ирегъэщ.
СтIащ Самир зэрыжиIэмкIэ, Фондыр зэ­рылажьэ илъэс 16-м къриубыдэу доллар мин щиблым щIигъуу стипендие 650-рэ ягуэшащ. Ахъшэр зратыр колледж е ­университет щIэтIысхьауэ щеджэ студентхэращ. ЕджапIэм щIэсыхункIэ димыгъэ­-хуу зэхьэзэхуэхэм хыхьэурэ стипендиер къэ­зыхьыфа адыгэ ныбжьыщIэ жанхэр щыIэщ.
«Нью-Джерси щылажьэ Адыгэ ФIыщIэ Хасэри хэтщ ди Iуэхум. Ди программэхэм я фIагъ адыгэ щIалэгъуалэм зэрекIыр ­ялъэгъуащи, дзыхь къытхуащI, ахъ­шэ­зэ­хэдзэм жану къыхыхьэ хъуащ. «ЗэдэщIэ щIэхщи, зэдэшхэ IэфIщ», жаIэ адыгэхэм, апхуэдэу дызэрызэкъуэувэфар, ди щIэб­лэм и къэкIуэнур псоми ди зэхуэдэ Iуэху­шхуэу зэрыщытыр къызыгурыIуэм я бжыгъэм кIуэ пэтми зэрыхэхъуэм дегъэгушхуэ, тщIэну дызыщIэхъуэпсхэм ятещIыхьа ­программэхэм я зэхэгъэувэным дрегъэгупсыс», - жеIэ Барэсбий КъахътIэн.
Фондым и стипендиер зыхуагъэфэщахэм я цIэхэр хабзэ хъуауэ махуэщI зэ­хы­хьэхэм къыщраIуэ, а щIыкIэм тетуи ягъэгушхуэ, яIэт. Адыгэм дунейм щыцIэрыIуэ уэрэджыIакIуэхэр, къэфакIуэ гупхэр ирагъэблагъэурэ ныбжьыщIэхэм я цIэкIэ концертышхуэхэр ирагъэкIуэкI. Апхуэдэ зэ­хыхьэхэм къримыхьэлIэ Америкэм щыпсэу ди лъэпкъэгъуэхэм щIагъуэ къахэкIыркъым, концертым щIыхьэпщIэу къыхэкIри Фондым макIуэ.
Нэгъабэ пандемием и ягъэкIэ апхуэдэ зэIущIэр ирамыгъэкIуэкIыфами, стипендие тыныр зэпыуакъым. Мы гъэм стипендиер цIыху 26-м хуагъэфэщащ. Дунейр зэщIэзыщта узыфэм цIыхухэр зэхыхьэну Iэмал къаримыта пэтми, иджырей технологием и Iэмалхэр халъхьэкIэрэ Фондым студентхэм я ГъэфIэж пшыхь дахэр ин­тернеткIэ къызэригъэпэщат. Абы хэтат Адыгэ Республикэм и «Налмэс» къэрал академическэ къэфакIуэ гупыр, «Бзэра­бзэ» и уэрэджыIакIуэ гупыр, Адыгэ Республикэм щIыхь зиIэ и артистхэу ЛIыбзу ­Аслъэнрэ Апэнэс Астемыррэ, пшынауэ Джымыкъуэ Тамбий сымэ.
Интернетым и Iэмалхэр къагъэIэгъуэ­кIэрэ мыпхуэдэ зэIущIэхэр зэращIым и фIагъи къэкIуэну къалъытэ Фондым и лэжьакIуэхэм. Къэрал зыбжанэм щыпсэу адыгэхэр зэрылъагъуну, еджэныгъэмрэ щIэныгъэмрэ теухуа программэм и гъунапкъэхэр зэIуигъэкIуэту адыгэ нэхъыбэм ялъэIэсыну Iэмал къыует. Зэрыхъури арагъэнущ, Уджыхъу Елдар къызэрыхигъэщамкIэ, Фондым и лэжьыгъэм зригъэубгъуну хэтщ, Америкэм щыпсэу адыгэ ­щIалэгъуалэм къищынэмыщIауэ, нэ­гъуэщI къэралхэм щыпсэу ныбжьыщIэхэми ялъэIэсыну ягу илъщ.
Адыгэм ауэ сытми жиIакъым «ЩIэныгъэр мылъкущ» жиIэу. Зи зэхэщIыкIыр ­лъагэ, акъыл жан зиIэ, дунейм и пIалъэм щыгъуазэ зыхуэзыщI цIыхум сыт щыгъуи пщIэ иIэу, утыкури ирату къекIуэкIащ. Иджырей дунейм щIэныгъэм гулъытэ хэ­-ха хуещI, еджэным, IэщIагъэ зэгъэ­гъуэтыным мыхьэнэшхуи ирет. Я нэхъ ­мащIэу бзитI-щы щызрагъащIэ, IэщIа­гъитI-щы щызрагъэгъуэт нобэрей щы­IэкIэм адыгэр хэпсэукIыну хуеймэ, иIэр зы гъуэгущ: щIэныгъэр мылъкуу къилъытэн хуейщ. А гупысысэр кIуэ пэтми адыгэ акъылым тепщэ зэрыщыхъум укIэ­лъып­лъы­ныр гуапэщ.

ЩХЬЭЩЭХУЖ Инал.

Поделиться:

ЧИТАТЬ ТАКЖЕ:

25.06.2024 - 09:17

Террорым пэ­щIэтынымкIэ комиссэм

КъБР-м и Iэтащхьэ КIуэкIуэ Казбек ­Къэбэрдей-Балъкъэрым щIэпхъаджагъэ къы­­щымыгъэхъун IуэхукIэ Террорым пэ­щIэтынымкIэ комиссэм и зимычэзу зэIущIэ иригъэкIуэкIащ. 

25.06.2024 - 09:15

Натхъуэдж - Абазэхэ гъуэгухэр

Анапэ быдапIэм къыщыщIэдзауэ Къэбэрдейм и къуэкIыпIэ лъэныкъуэм нэсыху дэ­нэкIи ущрихьэлIэрт выгухэмрэ шыгухэмрэ щызекIуэ гъуэгу куэдыкIейм.

25.06.2024 - 09:14

Кинофестивалыр зэхуащIыж

КъБР-м и Музыкэ теат­рым мэкъуауэгъуэм и 21-м щы­зэхуащIыжащ «Къэ­бэр­дей-Балъкъэр-2024» лъэп­къыбэ кинофестивалыр.

25.06.2024 - 09:02

НЭХЪЫФI ДЫДЭХЭМ ЯЩЫЩЩ

ЩIэныгъэ

24.06.2024 - 15:41

ЩIЫХЬ ТХЫЛЪХЭР ЯРИТАЩ

Къэбэрдей-Балъкъэр ­Рес­публикэм и Iэтащхьэ КIуэ­кIуэ Казбек республикэм щып­сэухэу щIыналъэм и зыу­жьыныгъэм хэлъ­хьэ­ныгъэшхуэ хуэзыщIахэм щы­ты­кIэ гуапэм иту тыгъэ­хэр яри­тащ.