Илъэс къэс жэпуэгъуэм и 1-м лъэпкъ куэдым дуней псом щызэдагъэлъапIэ Макъамэм и махуэр. ЮНЕСКО-м и деж щыIэ Лъэп­къыбэ макъамэ советым ар игъэу­вауэ щытащ 1973 гъэм, ауэ япэу щагъэлъэпIар илъэситI дэкIа иужьщ. А IуэхуфIыр къыхэзылъ­хьахэм ящыщ зыт композитор цIэрыIуэ Шостакович Дмитрий. 

Илъэс къэс махуэшхуэр дуней псом щагъэлъапIэ, артист гъуэзэ­джэхэмрэ художественнэ гуп цIэ­рыIуэхэмрэ зыхэт концерт зэмы­лIэужьыгъуэхэр зэхашэ. Апхуэдэуи композиторхэм, уэрэджыIакIуэхэм, музыковедхэм я пшыхьхэр къызэрагъэпэщ, Iуэхум ехьэлIа гъэлъэ­гъуэныгъэхэмрэ зэIущIэхэмрэ ирагъэкIуэкI. Ахэр псори, шэч хэмылъу, гъуазджэм и зы лIэужьыгъуэ дахэ макъамэр цIыхубэм, лъэпкъ зэ­мылIэужьыгъуэхэм зэлъащIысы­ным сэбэ­пышхуэ хуохъу. 
Макъамэм и гугъу щыпщIкIэ мыхьэнэшхуэ яIэщ ахэр зыус композиторхэми, абыхэм я IэдакъэщIэкIхэр зыгъэзащIэ уэрэджыIакIуэхэми, псом хуэмыдэжу ар IукIэ зэмы­лIэужьыгъуэу къызэрыкI макъамэ Iэмэпсымэхэми. Лъэпкъ къэс къадогъуэгурыкIуэ езыми и хьэлыр, и дунейр, и хабзэр нэхъ дахэу, нэхъ екIуу къэзыгъэлъагъуэ Iэмэпсымэ­хэр. Псалъэм и хьэтыркIэ, адыгэхэм къыдекIуэкIхэр плIыуэ бгуэш хъунущ: шыкIэ зытедзахэр (струннэ­хэр), духовойхэр, узэуэ-узэтIыркъхэр (ударнэхэр), макъамэр езым къы­зэрыIукIхэр.
Струннэ-смычковэхэм хохьэ адыгэ скрипкэкIэ зэджэ шыкIэ­пшынэ макъамэ Iэмэпсымэр. Абы телъщ шыкIэу тIу е щы. Ар къыхащIыкIырт къэбым е жыгым, Iэщышхуэм и шхалъэ е бдзэжьеифэ тракъуэрт. Абы и макъ щабэм, тIэкIуи кIыргъ мащIэ зыщIэтым, адыгэ уэрэдыжьхэр, нарт хъыбархэм хэт лIыхъужь уэрэдхэр, Iэмэ­псымэ ежьухэр ирибгъэзэщIэну уасэ имыIэу ялъытэрт. ШыкIэ­пшынэр хъыбар зэмылIэужьыгъуэхэр зыIуэ­тэжхэм, IуэрыIуэдзхэм я Iэмэ­псымэт. Абы и макъыр хабзэм, гупсысэм, нэщхъеягъуэм и дамыгъэу къыпщохъу. 
КъыкIэлъыкIуэр Iэпэпшынэращ - ар балалайкэм нэхъ ещхьщ. Ещанэр пшынэкъэб, пшынэтIаркъ жыхуэтIэращ. Ахэр къагъэсэбэп зы цIыхум е гупым ягъэзащIэ пшыналъэхэр кърагъэкIыу.
Духовой макъамэ Iэмэпсымэщ къамылыр, сыринэр, бжьамийр. Къамылыр флейтэ зэIухащ. Ар япэщIыкIэ къамылым е нэгъуэщI къэкIыгъэхэм я лъэдийм къыхащIыкIыу щытащ, иужькIэ пхъэкIэ ящI хъуащ. УзыIэпызышэ макъ щабэ егъэIу. Абы и макъ къабзэ тIэкIу щIэфиихьыр зы цIыхум игъэзащIэ пшыналъэм, Iэхъуэхэм я макъамэм къыщагъэсэбэпырт. Къамылыр щIы­уэпсым, закъуэныгъэм, хуабагъэ зыщIэлъ нэщхъеягъуэм я ­макът. 
Сыринэри флейтэ лIэужьыгъуэщ. Бжьамийр нэхъыбэу къызыхащIыкIыр псэущхьэхэм я бжьакъуэращ. 
ПхъэцIычымрэ фэтIрыпIымрэ ящыщщ узэуэ-узэтIыркъхэмрэ макъамэр езым къызэрыIукIхэмрэ. ПхъэцIыч - зэкIэрыщIа пхъэ пIащIэ цIыкIухэр, пхъэцIычхэр, Iэпэхэм фIэлъу зэраудэкIыурэ макъ ирагъэщI. Абы и «цIыч» макъ лъагэм къафэм и пкъыр иухуэрт, шыгъа­жэхэр, махуэшхуэхэр щрагъэ­кIуэкIкIэ къагъэсэбэпырт. ЖыпIэнурамэ, къару къыпхэзылъхьэ, гукъыдэжыр къэзыIэт, махуэшхуэр зыгъэпс Iэмэпсымэщ. 
ФэтIрыпI макъамэ Iэмэпсымэр барабаным нэхъ ещхьщ. 
Щхьэхуэу и цIэ ипIуэ хъунущ Iэпэ зытелъ макъамэ Iэмэпсымэм - пшынэм. XIX лIэщIыгъуэм и етIуанэ Iыхьэм, Кавказ зауэмрэ лъэпкъыр Iэпхъуэшапхъуэ щыхъуамрэ ирихьэлIэу, адыгэ щэнхабзэм къыхы­хьащ пшынэр (аккордеон, гармонь). Ар макъамэм игъуэта зыужьыныгъэфIу къэплъытэ хъунущ. Пшынэр макъышхуэт, укъызэщIиIэтэт, зы­хуей хуэза, макъыбэ Iэмэпсымэт. Ар дэгъуэу хуэкIуэрт «ЗэхуэкIуэ» къэфэкIэщIэм. Абы и макъым махуэшхуэм къыщыфэ зы гупышхуэ зэуэ иришэжьэфырт. Пшынэм макъамэ лIэужьыгъуэхэр кърагъэкIыу псынщIэу зрагъэсащ. Абы адрей макъамэ Iэмэпсымэхэр цIыхухэм яIэщIигъэхуакъым, ауэ къафэ, махуэшхуэ щэнхабзэм увыпIэ нэхъыщхьэр щиубыдащ. Пшынэр къызэрежьэрэ, тхыдэ и лъэныкъуэкIэ къапщтэмэ, куэд дыдэ мыщIами, ар цIыхубэм ей, фIыуэ илъагъу хъуащ, сыт хуэдэ махуэшхуэми ар щагъэбзэрабзэ. 
Пшынэр куэду къагъэсэбэп хъун ипэ, щIыуэпсым, махуэ къэс яIэ­щIэлъ хьэпшыпхэм, диным къыхаха макъамэхэмрэ ахэр къызэрыIукI Iэмэпсымэхэмрэщ яIэу щытар. 
Пхъэпшыни щыIащ, арфэм, цитрэм я лъэпкъэгъуу. ШыкIэ куэд зытелъ Iэмэпсымэт, уэрэдхэм иридежьурт. ШыкIэпшынэм нэхърэ нэхъ мащIэут къызэрагъэсэбэпыр, иужькIэ кIуэдыжыпэри ижь зэман лъандэрэ лъэпкъым къыдэгъуэгурыкIуэ макъамэ гъуазджэм и дамыгъэ къудейуэ къэнэжащ.
Iупэ пшынэр косовэ адыгэхэр къыхэзыгъэщхьэхукI зы дамыгъэ щIагъуэт. Ахэр Балканым къыщыхута, албанхэмрэ сербхэмрэ дакъузэ хъуа нэужь, лъэпкъым щыщ а гуп цIыкIум псори - и къафэхэри, хьэ­гъуэлIыгъуэ хабзэхэри, и уэрэдхэри - фIэкIуэдат. Ауэ абыхэм къагъуэтащ я «макъыр» зэрахъумэн, ап­хуэдэ яхуэхъуащ Iупэ пшынэр. КъэхутакIуэхэм къызэралъытэмкIэ, адыгэхэр абы къыщIытеувыIам щхьэусыгъуэ зыбжанэ иIэщ. Япэ­рауэ, я гъунэгъуу псэу албанхэми серб­хэми апхуэдэ зэрамыIэрт. Iэмэ­псымэм и макъыр «шэрджэс щэнхабзэм» ейуэт зэралъытэр. ЕтIуа­нэрауэ, ар пудтт, къехьэкIыгъуафэт, абы еуэу цIыхухъухэми цIыхубзхэми тыншу зрагъэсэфырт. Ещанэрауэ, абы и IукIэр пшынэ-аккордеоным ейм телъыджэу техуэрти, Хэку яфIэкIуэдам пищIэу къащыхъурт. ЕплIанэрауэ, нэхъыжьхэм я щхьэм иджыри къина макъамэхэр ирибгъэзащIэ хъурт. Iупэ пшынэр косовэ адыгэхэм я дежкIэ бэракъ пэлъытэ хъуат, «иджы дэ дыдейхэм да­щIыгъущ, дыдейхэр къызэрыфэм хуэдэу дыкъафэ хъунущ» жыхуиIэр нэсу къапкъригъэхьэрт. Абы къегъэлъагъуэ макъамэ Iэмэпсымэхэр адыгэхэм я дежкIэ пшыналъэ къызэрыкI къудейуэ зэрыщымытыр, атIэ я акъылым и код гуэрхэр абыхэм зэрахъумэр.
Къэбгъэлъагъуэмэ, адыгэхэм я макъамэр къафэм е уэрэдым ирыдежьу къудейкъым. Ар тхыдэм, фэеплъым, лъэпкъ щхьэхуэныгъэм я макъщ. Абыхэм къагъэсэбэпу щыта, иджыпсту зэуэ макъамэ Iэмэпсымэхэм гъуэгуанэшхуэ къы­зэпачащ, дин лэжьакIуэхэм ягъэзащIэу зэрыщытам щегъэжьауэ. Абы зэрызихъуэжар лъэпкъым и блэкIар къызэрыщ гъуджэм ещхьщ, дунейм текъухьа зэрыхъуамрэ зэрызихъу­мэжын къару лъэщ зэрыбгъэ­дэлъымрэ хэплъагъуэу. 
Нобэ, глобализацэм и зэманым, IэпщIэлъапщIэхэм шыкIэпшынэхэр ящIын щIадзэжащ, макъамэры­лажьэхэм къамылымрэ компьютер макъымрэ зэщIагъэувэ, косовэ адыгэхэм я Iупэ пшынэм къэхута­кIуэ­хэр топсэлъыхь, щэнхабзэ зэ­пIэ­зэрытыгъэм и щыхьэту къалъытэу. 
Макъамэм сэбэпынагъыу пы­лъым куэд щIащ и гугъу зэращIрэ. Ар зыхуэмыщхьэпэ цIыху Iэпкълъэпкъым хэткъым. Псалъэм и хьэтыркIэ, композитор цIэрыIуэхэм я IэдакъэщIэкI телъыджэхэм псантхуэр ягъэсабыр, лъы дэуейр зэтрауIэфIэ, гурыхуагъэмрэ къарумрэ хагъахъуэу акъылыр ягъэлажьэ. Жейр зэтеувэнымкIэ, пIейтеигъэр пщхьэщыкIынымкIэ, Iэпкълъэпкъми щхьэми зигъэпсэхунымкIэ, нэ­гъуэщI куэдымкIи щхьэпэщ. 

ИСТЭПАН  Залинэ.