«Адыгэ фащэр сэ схуадами, зэры-Кавказу яхуэхъуащ» фIэщыгъэр иIэу, щIыналъэхэм я зэныбжьэгъугъэ фестиваль щекIуэкIащ Тэрч щIыналъэм. Адыгэ фащэм и махуэм хуагъэпса зэхыхьэшхуэр еянэу къызэрагъэпэщащ икIи, сыт щыгъуи хуэдэу, Кавказ Ищхъэрэм щыпсэу лъэпкъхэр зэкъуигъэуващ.
ЦIыхугъэм, лIыгъэм, дахагъэмрэ щIыхьымрэ я нэщэнэу, усакIуэхэм яIэта, адыгэ лъэпкъым и тхыдэм и дамыгъэ хъуа ди фэилъхьэгъуэр ягъэлъэпIащ ищхьэкIэ къэтхьа, МэшбащIэ Исхьэкъ и къалэмыпэм къыщIэкIа усэ сатыр цIэрыIуэр и лъабжьэу. Адыгэм и лъэпкъ фащэр Кавказым щыпсэухэм я мызакъуэу, Урысейм и дзэ гупхэми фащэу щатIэгъат. Абы фIэкIа ухуейкъым и мыхьэнэр зыхуэдэр къэбгъэлъэгъуэнымкIэ. Адыгэ фащэм и махуэр щIагъэлъапIэм и мурад нэхъыщхьэр абы иIа пщIэр къэIэтыжынырщ.
Зыгъэпсэхугъуэ махуэти, цIыхур мыпIащIэу зэхыхьащ. Тэрч районым ЩэнхабзэмкIэ и унэ гупэм лъэпкъ пщIантIэхэр щызэхэтт: зым лэкъумымрэ лы гъэвамрэ щапщэфIрэ хьэлыуэр щаубэу, адрейм адыгэм къыдэгъуэгурыкIуа хьэпшыпхэр щегъэувэкIауэ, ещанэм лъэпкъ IэщIагъэхэм, уагъэ щIынымрэ дыщэидэмрэ щыхуагъасэу. Нэхъыщхьэжрати, махуэр зытеухуа лъэпкъ фащэр къащыпсу щIалэгъуалэр къеувэкIауэ адыгэ джэгу утыкум щащIырт.
Илъэс 26-рэ хъуауэ сабийхэр зыгъасэ, Тэрч къалэм Сабий творчествэмкIэ и IуэхущIапIэм и лэжьакIуэ Хьэмыкъуэ Мадинэ уагъэ-щагъэхэр зэIуищэу дыщрихьэлIэм, и гупсысэмкIэ къыддэгуэшащ: «Зихуэдэ щымыIэ ди лъэпкъ IэщIагъэхэр дымыгъэкIуэдыжынырщ, ди ужь ит щIэблэм ди тхыдэр, щэнхабзэр едгъэщIэнырщ дызыхущIэкъур. Сэ езыр лъэпкъ IэщIагъэм Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетым сыщыщыхуеджэм, сэбэпышхуэ къысхуэхъуауэ щытащ КIыщ Хьэзрэталий и тхылъыр. А зэманым абы къуажэхэр къызэхикIухьурэ, нэхъыжь къыдэнахэм уагъэхэр зэращIхэм, къызэрагъэсэбэпхэм еплъурэ и лэжьыгъэм ахэр щызэхуихьэсыжауэ щытащ. Дызэрыгушхуэнщи, сабий куэд ди дерсхэм къокIуэ, ягури я псэри етауэ щытлъагъукIэ, дызыщымысхьыжу апхуэдэхэм дадэлэжьэну дыхьэзырщ. Сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, ахэр къыдэкIуэтеймэ, езыхэми ягъэсэжыфынущ щIэб-лэр. Апхуэдэурэ фIэкIа хъума хъунукъым ди IэщIагъэ да-хэр. Мыбдеж телъыр илъэс тIощI ипэ си IэкIэ сщIа арджэнщ. Си анэшхуэм и адэшыпхъухэм сагъэсат». Бзылъхугъэм жиIэхэр сфIэгъэщIэгъуэну седаIуэурэ, хьэщIэхэри къэсащ: УФ-м и Президентым деж Лъэпкъ зэхущытыкIэхэмкIэ щыIэ советым хэт, Дунейпсо Адыгэ Хасэм и тхьэмадэ Сэхъурокъуэ Хьэутий, Дунейпсо Арт комитетым и япэ вице-президент, академик, ЮНЕСКО-м хэт Бейтыгъуэн Iэуес, Кавказ Ищхъэрэм ГъуазджэхэмкIэ и къэрал институтым и профессор, Урысейм и цIыхубэ артисткэ Гъэсашэ Наталье, Шэшэн Республикэм ЦIыхум и хуитыныгъэхэр хъумэнымкIэ и уполномоченнэ, Жылагъуэ палатэм и унафэщIым и къуэдзэ Муцаев Мамий, Мэздэгу къалэм и Iэтащхьэ Тыгъуэн Иринэ, УФ-м ФедерацэмкIэ и Советым и сенаторым и дэIэпыкуэгъу, Дунейпсо Арт- комитетым и лIыкIуэу Осетие Ищхъэрэ - Аланием щыIэ Гуцаев Фридон, Мэздэгу адыгэхэм я зэгухьэныгъэм и тхьэмадэ Факъуэ Руслан, УФ-м и цIыхубэ сурэтыщI Дзукаев Николай, Осетие Ищхъэрэ - Аланием щIыхь зиIэ и артист Хабитов Вячеслав, КъБР-м щэнхабзэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ, Жылагъуэ палатэм и комиссэм и унафэщI Шинкаревэ Наталье сымэ. Абыхэм я гъусэт Тэрч районым и щIыпIэ администрацэм и Iэтащхьэм и къалэнхэр зыгъэзащIэ Уэдыхь Тимур.
Пшыхьыр къыщызэIуахым къызэрыхагъэщащи, цIыхур псом япэу зыгъэдахэр и хьэл-щэнымрэ дуней тетыкIэм-рэщ, абы къыкIэлъыкIуэр адрей лъэпкъхэм къахэзыгъэщ и фащэрщ. Дуней псом цIэрыIуэ щыхъуа ди адыгэ фащэм и щIыхькIэ екIуэкI мыпхуэдэ зэхыхьэр япэ дыдэу щрагъэжьауэ щытар Шэджэм районым хыхьэ Лашынкъей къуажэрщ (2018 гъэм). Мы Iуэхур и жэрдэмт Бейтыгъуэн Iэуес. Хамэ къэрал къикIа хьэщIэхэри кърагъэблэгъауэ, гукъинэжу екIуэкIа япэ фестивалыр цIыхубэм я гум дыхьати, пащащ. Мы Iуэхум и къызэгъэпэщакIуэщ Дунейпсо Арт комитетыр, Дунейпсо Адыгэ Хасэр, Урысейм и лъэпкъхэм я зэгухьэныгъэр.
- Адыгэ фащэм и махуэр ди лъэпкъым и къулеягъэр дигу къэзыгъэкIыж Iуэхущ, ар къэзыгъэщIа ди адэжьхэм пщIэ зэрахуэтщIщ, - жиIащ Уэдыхь Тимур пшыхьыр къыщызэIуихым. - Ди япэ итахэм лIыгъэмрэ дахагъэмрэ зэралъагъур а фэилъхьэгъуэм халъхьэфащ. Мы зэхыхьэм дыкъыхуреджэ лIэщIыгъуэкIэрэ къыддэгъуэгурыкIуа хабзэхэр дыхуэсакъыу тхъумэн, ахэр щIэблэм едгъэщIэн зэрыхуейм. Адыгэ фащэр лъэпкъ щэнхабзэм и зы Iыхьэщ, абы псалъэншэуи «къытхуеIуатэ» ди лъэпкъым и хьэл-щэныфIхэм къищынэмыщIа, унагъуэ лъапIэныгъэхэр зыхуэдари. Ар тхъумэху, ди лъэпкъри дохъумэ. Бзэр, хабзэр, щэнхабзэр, тхыдэр - ахэращ къэкIуэнур зэлъытар. Адыгэ фащэр апхуэдизкIэ ягу дыхьати, дуней псом къыщацIыху хъуащ икIи ди гуапэщ гъунэгъу щIыналъэхэм я лIыкIуэхэр къыдэхъуэхъуну нобэ къызэрытхуеблэгъар, абы нэхъри дызэрегъэубыд, дызэрегъащIэ, ди щIэблэхэр зэпещIэ. Мыпхуэдэ зэхыхьэхэр, шэч хэмылъу, щхьэпэнущ ди ужь итхэм я лъабжьэр нэхъ куууэ яджынымкIэ, абы хуэпэбгъэнымкIэ. ИрефIакIуэ ди лъэпкъ зэпыщIэныгъэхэр». Тэрч районым и щIыпIэ администрацэм и Iэтащхьэм и къалэнхэр зыгъэзащIэм къызэгъэпэщакIуэхэми лъэпкъ щэнхабзэр хъумэным хэлIыфIыхь псоми фIыщIэ яхуищIащ.
- Ди адыгэ фащэм теухуа мы дауэдапщэр угъурлы тхуэхъуну ди гуапэш. Фащэр лIэщIыгъуэ куэдкIэ узэIэбэкIыжмэ къэзыгупсыса, къытхуэзыгъэна ди нэхъыжьхэм я Iэужьыр адэкIэ зыгъэбэгъуэн, и пщIэр нэхъри зыIэтын лъэпкъ Тхьэм дищI! - пищащ адэкIэ Сэхъурокъуэ Хьэутий. - Ди фащэр лъэпкъхэм я зэныбжьэгъугъэм, зэкъуэтыныгъэм и нэщэнэу, дахагъэм и лъагапIэу къызэралъытэр зыщыдгъэгъупщэнкIэ Iэмал иIэкъым. Бейтыгъуэн Iэуес ди адыгэ лъэпкъым, абы и щэнхабзэм теухуауэ лэжьыгъэшхуэ зэфIегъэкIри, фIыщIэ хуэфащэщ. Сэ си лэжьыгъэ гъуэгуанэм и япэ лъэбакъуэхэр щысчауэ щытар Тэрч щIыналъэрщ, абы къыхэкIыу, си гуапэу нобэ сехъуэхъунут районым и Iэтащхьэ къулыкъур Уэдыхь Тимур КъБР-м и Iэтащхьэм къызэрыхуигъэфэщам папщIэ. Шэч къы- тесхьэркъым, абы джылахъстэнейхэр щIэгъэкъуэн къыхуэхъуу, щIыналъэр езыгъэфIэкIуэн унафэщI зэ- рыхъунум.
Гъэсашэ Наталье зэхыхьэм хэтхэм фIэхъускIэ защыхуигъазэм, псом япэу къыхигъэщащ къыщалъхуа лъахэм зэрыщыIэм щхьэкIэ насыпыфIэу зэрызибжыжыр. «Дэнэ щIыпIэ сыщыIами, Тэрч щIыналъэм сыкъызэрыщыхъуам срипагэу щытащ. Сыт хуэдэ къэрал сыкIуами, адыгэ фащэр щыстIагъэрти, Африкэ, Европэ, Америкэ ирехъу - дэни щыIэ цIыхур абы и дахагъэм итхьэкъурт. Зы Iуэху сигу къэкIыжащ иджыпсту: Иорданием дыщыщыIам, ди гуапэ мыхъуу къэнатэкъым Пащтыхь унэм и хъумакIуэхэм адыгэ цейр ящыгъыу щытлъэгъуам. Фи фIэщ фщIы, ди щхьэр абы лъагэу зэрыдигъэлъагъужар. Апхуэдэ къару иIэщ ди лъэпкъ фащэм, дуней псом пщIэ зэрыщиIэри абыкIэ нэрылъагъукъэ!» - жиIащ Гъэсашэм.
Шэджэм районым хыхьэ Лашынкъей къуажэм и щIыпIэ администрацэм и Iэтащхьэ Хьэгъэжей Хьэсэн къызэхуэсахэм махуэшхуэмкIэ щехъуэхъум, къыхигъэщащ Тэрч щIыналъэм цIыхушхуэ куэд къызэрыдэкIар, и шыгъу-пIастэкIэ Джылахъстэнейр зэрыцIэрыIуэр. «Шы-гъу-пIастэкIэ къыппежьэм зэи уи щIыбагъкIэ лей къуихынукъым», - жиIащ Хьэгъэжейм. Абы пшыхьым игу къыщигъэкIыжащ Дунейпсо Арт комитетым адыгэ фа-щэр дунейпсо щэнхабзэ хъугъуэфIыгъуэхэм хигъэхьэу, Реестрым зэрыщригъэтхар, 2020 гъэм гъатхэпэм и 5-м къыщыщIэдзауэ 12 пщIондэ Кавказым ис лъэпкъхэм я щэнхабзэм и махуэхэр Париж щекIуэкIыу, пасэрей жыпхъэхэмкIэ Хъурей Жанусэ ида адыгэ цIыхухъу, цIыхубз фащэхэр ЮНЕСКО-м и музейм щахъумэну зэры- ратар.
- Адыгэ фащэм лъэпкъым и тхыдэмрэ щэнхабзэмрэ щиIэ мыхьэнэр мы фестивалым къызэщIикъуауэ къызолъытэ. ЛIэщIыгъуэхэм дыпхыплъмэ, уи нэгу къыщIэгъэхьэгъуейщ а зэман жыжьэ-хэм адыгэ фащэм и дыкIэр къызэрагупсысыфар, - жиIащ Шинкаревэ Наталье. - Фи нэгу къыщIэвгъэхьэт, урыс пащтыхьым и фэилъхьэгъуэмрэ Гуащэней щыгъа фащэмрэ. Дэрбзэр Iэзэу ущытын хуейкъым япэр тынш дыдэу (щэкI плIимэ нэхъ иныр нэхъ цIыкIум (Iэщхьэм) гуадзэкIэ) яду зэры-щытамрэ лъэпкъ фащэм гугъу зыдрагъэхьу къызэрагъэщIамрэ зэбгъэпщэфын папщIэ. Адыгэ фащэм и закъуэщ а зэманым бзылъхугъэ фэилъхьэгъуэм и Iэщхьэпылъым, «втачной рукав» жыхуаIэм, и дыкIэм хуэдэ зиIар. Ар гъуазджэ лъагэщ. Иджыпстуи IэпщIэлъапщIэ псоми ар зрагъэхъулIэфыркъым, ауэ адыгэхэм лIэщIыгъуэ бжыгъэ ипэ ар яхузэфIэ- кIырт. Дызыщыщ лъэпкъ емылъытауэ, дэтхэнэми адыгэм и щэнхабзэм пщIэшхуэ худощI. Сынывохъуэхъу икIи фIыщIэ яхузощI мыпхуэ-дэ Iуэхур зи жэрдэмхэм.
- Адыгэ фащэр дуней псом щафIэтелъыджэщ. Ар щыдолъагъу ди щэнхабзэ зэхыхьэхэр Европэм и къэрал куэдми нэгъуэщIхэми щыщызэхэтшэкIэ. Срогушхуэ ди къэфакIуэ гупхэм ди лъэпкъ фащэр ящыгъыу апхуэдэ пшыхьхэм зыкъыщагъэлъагъуэкIэ. Ноби Тэрч щIыналъэм адрей республикэхэр и хьэщIэ хъуащи, фIы къытхудэкIуэну ди гуапэщ, - жиIащ Бейтыгъуэн Iэуес.
Пшыхьыр зыгъэдаха къэфакIуэ гупхэм уахэплъэныр гухэхъуэт. Утыкум зыкъыщагъэлъэгъуащ Тэрч районым и «Дуней», «Болэтей», «Нур», «Шабзэ» ансамблхэм, «Альмаст» (Налшык), «Выше гор» (Осетие Ищхъэрэ-Алание) гупхэм, «Кавказ», «Лашынкъей», «Фортанга» (Шэшэн Республикэ) уэрэджыIакIуэ ансамблхэм. Я уэрэдхэмкIэ цIыхум я дэрэжэгъуэр къаIэтащ КъБР-м и цIыхубэ артист Зеущэ Iэуес, КъБР-м щIыхь зиIэ и артисткэ Бэрэгъун Марианнэ, КъБР-мрэ Осетие Ипщэмрэ щIыхь зиIэ я артисткэ Мамбэт Мадинэ, Абазэхэ ФатIимэ, КъБР-м и Къэрал филармонием и артисткэ Тхьэзэплъ Залинэ, Шэшэн Республикэм и цIыхубэ артист Ясаев Магомед, Цагъуэ Арсен, Бэлэтокъуэ Светланэ, Шэрхъ Любовь, Осетие Ищхъэрэ - Аланием къикIахэу Хабитов Вячеслав, Гудиевхэ Аслъэнрэ Маринэрэ сымэ. Апхуэдэуи я усэхэм драгъэдэIуащ Нэгъуей Радимэрэ Iэтэбай Русланрэ.
Бейтыгъуэн Iэуес пшыхьым щIэсхэм хъыбар яригъэщIащ фестивалым къыкIэлъыкIуэ и зэхыхьэр иригъэкIуэкIыну Мэздэгу районым пщэрылъ зэрыщащIыр. Iуэхугъуэр къызэрыхуагъэфэщар зэрагуапэр, икIи егугъуу ар къызэрызэрагъэпэщынум зэрыхуэхьэзырыр жаIащ а щIыналъэм и лIыкIуэхэм.
Зэхыхьэм и кIэухым дамыгъэ лъапIэхэр зыхуагъэфэщахэр къагъэнэIуащ. Адыгэ лъэпкъым и къэкIуэнум зэ- рытелажьэр къыхагъэщу, Дунейпсо Адыгэ Хасэм и ЩIыхь тхылъымрэ дамы-гъэмрэ Жылау Арсен ира-тащ. Урысейм и лъэпкъхэм я Ассамблеем и ФIыщIэр хуагъэфэщащ Уэдыхь Тимур, Сатибал Казбек («Дуней» къэфакIуэ гупым и унафэщIым). Дунейпсо Арт комитетым и фIыщIэ тхылъыр иратащ Муцаев Мамий, Факъуэ Руслан, Сэхъурокъуэ Хьэу-тий, Тугановэ Иринэ, Гуцаев Фридон, Шинкаревэ Ната-лье, «Терек-1» газетым и редактор нэхъыщхьэ Дадэ Аслъэн, Тэрч районым и щIыпIэ администрацэм щэнхабзэмкIэ и къудамэм и унафэщI Накуэ Сослъэн сымэ.
Урысейм и лъэпкъхэм я зэкъуэтыныгъэм и илъэсым екIуэкIа мы зэхыхьэр Хэкум ис псори зэзышалIэ Iуэху зэрыхъуам шэч хэлъкъым.
Тхыгъэри сурэтхэри
БАГЪЭТЫР Луизэ ейщ.