Адамла туугъан, жашагъан эллерин билирге сюедиле. Аны тарыхын, таурухун. Ол эл, тийре бла байламлы хапарланы да. Бизни эллерибиз бла байламлы уа кёп таурухла жюрюйдюле. 

Бу хапарыбыз да Герпегежни юсюнденди. Артыкъ уллу болмагъан элибиз - Хасаниядан 11-12 километр жол. Бюгюнлюкде анда эки жюзден артыкъ юй барды. 

Бу кюнледе элде эм абадан эр киши Биттирланы Таусогъа тюбеп, элни юсюнден хапар соргъан эдим. Ол Герпегежни жангыдан къуралгъанындан башлап, бюгюнлюкге дери жашауун кёзю бла кёрюп келеди. Бу хапар ол айтханнга кёре жазылады.

Таусо 1930 жылда Холамда туугъанды. Ата юйюрю бла Герпегежге 1940 жылда кёчгенди. Ары дери уа анда къауум малкъарлы юй болгъанды. Ала уа бери къачан, къалай келген эдиле? 

1938 жылда Огъары Малкъардан Гитче Къабартыгъа - Урожайное элге - жыйырма бир юй кёчюрюледи. Анда жангы жерлени ишлерге адам керек болгъанды. Ала анда эки жылгъа жууукъ турадыла. Таудан баргъанлагъа ол жерни хауасы, сууу жарашмай, маллары къырылып, адамлары безгек болуп, къаты ауруйдула. Сора артха Малкъаргъа тебирейдиле. Улоулары болмай, андан Къашхатау бла Герпегеж ортасында Юч-Къолгъа дери жаяу келгендиле. Алайда олтуруп, солуй тургъанлай, Мокъаланы Азрет бла эки уллу къуллукъчу келедиле. Азрет ол заманда Къабарты-Малкъарны Баш Советини Президиумуну председатели эди. 

Алгъа ала коммунистле бла хапар айтадыла, артда барысы бла да. «Герпегежни Тёбен Малкъаргъа бергенбиз. Андан бери келип, нартюх, картоф ёсдюрюп, ары элге элтип турадыла. Алай этмез ючюн, былайда эл къурарыкъбыз, Зылгыны бери кёчюрюрге деп турабыз. Сиз да, Малкъаргъа бара турмай, былайда къалыгъыз. Юй-журт ишлерге болушурбуз», - дейди Азрет. 

Алайда жыйырма бир юйден экиси Огъары Малкъаргъа къайтадыла. Онтогъузу Герпегежде къаладыла. Аланы араларында Османладан, Герийладан, Бёзюладан, Уяналадан, Къадырладан, Темуккуладан, Заныколадан бар эдиле. 

Ол заманда нартюх бир къарыш жерден ёрге чыгъып эди. Алай бла ол адамла Герпегежде тохтайдыла. Бахча ишлеге къарай турадыла. Кюз артында нартюхню оргъан кезиуде Холамдан алтмыш юй кёчюп келедиле. 

 Ол кезиуню юсюнден Таусо былай эсгереди: 

- 1940 жылны кюз арты, элде уллу жыйылыу болады. Ары келедиле Мокъаланы Азрет, биргесине Биттирланы Къади. Ол а адамланы бир элден башхасына кёчюрген комитетни къуллукъчусу эди. Ала айтадыла сизни жеригиз такъырды, Герпегежде эл къурарыкъбыз, сиз ары кёчюгюз, деп.   Адамла уа Герпегежни жери такъырды, бичен ишлерге, мал тутаргъа Риуачиле тийресин беригиз, деп тилейдиле. Мокъа улу анга ыразы болады. Риуачиледен сора ол тийреледе Крандухну, Хасаубатны,

Жыгъышны, Тутунну, Буторуну, Ылыгъыны, Уллу, Гитче кёллени эм дагъыда бир къауум жерни береди. 

Ары дери уа Герпегежге Огъары Малкъардан Зылгыны кёчюрюрге деп тура эди. Алай биреулен Азрет Зылгыны Герпегежге кёчюрюп, аны жерин Къоспартыгъа ётдюрлюкдю, деген жалгъан хапар жаяды. Андан сора зылгычыла кёчерге унамай къаладыла. 

Иш алайгъа бурулгъандан сора, баргъан эди Азрет Холамгъа. Алай бла къыркъынчы жыл кюзде Холамдан Герпегежге алтмыш юйюр кёчеди. 

Андан сора Эл совет, колхоз къуралады. Эл советни председателине Кючмезланы Ибрагимни айырадыла. Колхозну таматасы уа Кючмезланы Таусолтан болады, Бёзюланы Сейдуллах - парторг. 

Элде фермала, жерчиликде уруннган бригадала къураладыла. Эл тийресинде картоф, нартюх, зынтхы ёсдюредиле. Жайда малларын жайлыкълада тутадыла. Анда эки жау-бишлакъ заводлары бар эди, алада чыгъарылгъан жау-бишлакъны Герпегежге келтирип, складлада тутхандыла, кюз артында уа адамлагъа иш хакълары ючюн юлешгендиле. Андан сора да, колхозда болгъан берекетден юлешгендиле. Бир жыл а тайла окъуна берген эдиле. 

Сабийле, школдан сора фермалагъа барып, бузоула кюте эдиле. Алагъа да хакъ жазыла эди. Элде нартюхню кёбюрек ёсдюрюп, трудоденьнге андан да бергендиле.Нартюхню уа адамлагъа уллу ёгюз арбала бла ташыгъандыла. 

Адамла бирча ишлегенлерини хайырындан, элде ара мюлк терк айнып тебирейди, эки суу тирмен да ишлейдиле. Суу бузлагъынчы, эллиле нартюхлерин, будайларын алада тартып тургъандыла. Къышхыда уа, суу бузлагъандан сора, Бабугентни башында Ийисли сууда тирменнге элтгендиле, ол суу къышда да бузламай эди. 

Элде кимге да табыла эди иш. Ишине кёре хакъы да берилгенди. Адамланы къолайлары ёсюп, колхоз ишден сора да, кеслерине юй-журт да ишлейдиле, окъуугъа да уллу эс бурадыла. 

Элде юч къурулуш бригада бар эди, колхозгъа журтла ишлегенден сора да, адамлагъа да болуша эдиле ала. Элде уллу мектеп да ишленип, сабийле ары окъургъа жюрюйдюле. Биринчи устазла Геляхланы Фатима, Кючмезланы Ханифа, Созайланы Мариям бла Шамса болгъандыла.

Урунууда, окъууда да эл кюнден-кюннге айный барады, адамлада жарыкълыкъ да кёп, тюз бир юйюрдеча. Бир адамда уллу иш башланса, битеу эл хазыр эди анга болушургъа. Биреулен бичен келтирсе, сенеклерин да алып, къоншула жетип, терк окъуна къалап бошар эдиле. Не уа юй-журт ишлегенде, эл жыйылып къалгъанды. 

Колхоз ишде да къаты уруннгандыла адамла. Хар юйге колхоз бахчадан жер юлюш берилгенди. Тиширыула бешиклерин кётюрюп бара эдиле ишлерге. Сабийлерин тынчайтып, кюннге 12-13 сотка нартюх бахчаны чагалагъандыла ала. Эр кишиле уа кюннге гектардан артыкъ жер чалып болгъандыла. Башында айтханымча, адамла иш кёллю болуп, уруннганларыны хайырындан, колхозну мюлкю да ёсгенди, адамланы къолайлары да. 

Жарсыугъа, ол жашау кёпге созулмады. Башланды Уллу Ата журт уруш. Къолунда сауут туталгъан эр кишиле къазауатха кетгендиле. Аланы ишлерин, жумушларын тиширыулагъа, сабийлеге этерге тюшдю.

Андан сора уа кёчгюнчюлюк башланды. Элни жартысы - Къазахстаннга, къалгъанлары уа Къыргъызстаннга тюшдюле. Адамла анда эл мюлкде, къурулушда урундула. Топуракъ юлюшлери анда болгъанла ол жерледе къалдыла. Сау къалгъанлары эллерине жыйышдыла.

Азиядан къайтып келгенден сора, элде ингир школ да ачылгъан эди. Адамла колхоз ишден окъургъа келе эдиле. Кёп жылланы математикадан окъутуп тургъан оруслу тиширыу Анна Николаевна Жукова былай эсгере эди: «Герпегежчиле сау кюн колхозда урунуп, ингирде уа школгъа келе эдиле. Улбашланы Азнор къобуз согъа эди, арып тургъан адамла сагъат той этип, окъуугъа андан сора кире эдиле. Аланы жашаугъа аллай бир итиниулюклери бар эди, мен аны жаратып, бу элде къалгъан эдим». 

Андан сора да, ол жыллада элде он класс школ да ачылады. Элден устазла да бар эдиле: Бачиланы Биляка, Гуртуланы Ахмат, Бёзюланы Биляка, Кючмезланы  Букъминат, Улбашланы Зоя, Къадырланы Халимат, Жылкъыбайланы Магомет, Жантууланы Рая, Бёзюланы  Фазилят, Гуртуланы Надежда, Герийланы Дина. Тышындан келген устазла: Мечиланы Малик – ол школну директору эди, Гажонланы Малик, Гузеланы Исхакъ, Левицкая Надежда, Жукова Анна эм башхала. 

Болсада элни эл этген  аны ишчи адамлары эдиле. Малчылыкъда, жерчиликде уруннганла, механизаторла. Аланы да бир къауумун  сагъынайыкъ. Кёп жылланы колхозда баш инженер болуп тургъан Кючмезланы Хаким, шофёрла Кючмезланы Хусей, Биттирланы Чапай, Дауутланы Таука, Моллаланы Къурманбий, Биттирланы Юсюп, Гуртуланы Хутай, Созайланы Агу, Гергъокъланы Хусей, Кючмезланы Танай, Кючмезланы Абукаш, Биттирланы Хусей, дагъыда кёпле. 

Герпегеж тийресинде бузулгъан немис танк табылгъан эди. Кючмезланы Хаким аны моторун тешип, жарашдырып, Владикавказдан генератор келтирип, элде агъач жаргъан быхчы къурагъан эди. Жангы юй-журт ишлей тургъанлагъа ол бек болушханды. 
Юй ишлеген болса, изеу жыя эдиле. Колхоз ишден бош болгъанла келип болушхандыла. Хар адам кесини ишчи кереги бла, агъач усталары къолларында балталары, быхчылары бла келе эдиле. Къурулушдан  ангылауу иги болгъан оноу эте эди, къалгъанла уа ол айтханны тамамлай эдиле. Изеу жаш адамланы ишге юйретгенди, бирикдирген да этгенди. 

Ара мюлкню айнытыугъа уллу кюч салгъанла уа  малчыла эдиле. Элде сауулгъан  фермала, къой сюрюуле, жылкъы да болгъанды. Бирлери эл тийресинде тургъандыла, жаз башында уа жайлыкъгъа  чыкъгъандыла. Сюрюучюле кеси малларындан эсе ара мюлкню малына артыкъ эс бургъандыла, къоранч этмей, юсюне къоша. Малчыладан эсимде къалгъанладан къауумун эсгерейим: Бёзюланы Хаким, Биттирланы Борис, Гергъокъланы Бийсолтан, Заныколаны  Сегибат, Созайланы Ахыя, Бёзюланы Назир, Кючмезланы Азикат, Биттирланы Шамшюдин, Кючмезланы Хасан, Биттирланы Окъуп, Биттирланы Юзейир, Кючмезланы Абдул-Керим, ол артда СССР-ни Президиумуну Баш Советини депутатына да айырылгъан эди. 

Колхозда мал кёп эди, анга  аш да кёп керек бола эди. Эл тийресинде чалынмай бир къарыш жер къалмагъанды, тау жайлыкъда уа кёп бичен ишлегендиле, кюннге гектардан артыкъ жер чалгъанла бар эдиле.  Колхозгъа он гебен берселе, аладан жангыз бири жете эди хакъларына. Анга кёре силос да этилгенди. Биринчи жыллада силос кесген агрегат ишлеген эдиле. Тиширыула аны бла нартюхню къабугъын кесдирип, ууакъ тууратып тургъандыла. Къыйын иш эди ол, алай  элни адамы аны да бардыргъанды. 

Малчыланы юслеринден айтханда, завфермаланы да эсгерейик: Бёзюланы Керим, Къадырланы Муталиф, Кючмезланы Борис (Маммаш), Созайланы Хусей, Уяналаны Зейит, Кючмезланы Абдул-Керим, Ёлмезланы Магомет, Бёзюланы Абдулла, Биттирланы Мухарбек.Бу адамла ишлеген заманлада малланы кёрмючлеге элтип тургъандыла, андан бири да саугъасыз къайтмагъанды. Ол а мал аш эркин болгъандан эди. Керимни къолунда кесим да ишлегенме. Эрттенликде  малчыланы жыйып: «Жашла, иги ишлегиз, къыралыбыз бай боллукъду, къыралыбыз бай болса, биз да ач боллукъ тюйюлбюз», - деп. Хар адам ишин кёл салып бардыра эди, абаданла жашлагъа кёз-къулакъ бола, юйрете, болуша тургъандыла. Ол да адамланы бирикдирирге, бир бирге хурмет этерге себеплик эди. 

Элде уа иели мал да кёп эди, сауулгъан ийнеклени эл тийресинде тутхандыла. Кёп жылланы сюрюучюле Ёлмезланы Мусабий, Кючмезланы Мухаммат, Гуртуланы Токаш, Гайыланы Муталиф эм башхала болгъандыла. 

Элде жыл сайын жаз башында, кюз артында уллу жыйылыула ётгендиле. Анда жер сюрюп башланнганда, къайда къаллай мирзеу салып, кюз артында аны оруп, жыйып бошагъынчы,  уллу, гитче ишле барысы да сюзюле эдиле, бири унутханны бири айта, кёпле оюмларын айта эдиле. Ол да элни бирикдирген шартладан бири эди. Бирликде уа хар заманда тирлик болады. 

Маллагъа къарагъан докторла да ишлерин билген устала эдиле. Ол санда Улбашланы Абдулла, Габоланы Лелюкай, Созайланы Оюс. Ала кимни ненча малы болгъанын биле эдиле, заманында дарман салып, жууундуруп тургъандыла, анга кёре колхозну малын  да. Къуру эл ичинде угъай, тау жайлыкълагъа дери барып. Азиядан къайтхан жыллада улоу болмай бютюнда къыйын эди, кёп жерлеге жаяу барыргъа тюше эди. Герпегежден тау жайлыкълагъа тууар тузну  сыртларына кётюрюп, элтип тургъандыла. 

Элде чыракълагъа къарагъан а Гуртуланы Хусей эди. Кёп жылланы ишлегенди анда, артда юйюрю бла Акъ-Суугъа кёчгенди. 

Элни юсюнден айтханда,  тюкенни да сагъынайыкъ. Анда уа Созайланы Абукей бла Роза ишлегендиле. Элде той-оюн, къурманлыкъ болса, ары керек затланы  тюкенчиле  келтирип тургъандыла. 

Маданият юйню даражасы да бийик эди. Жантууланы Хусей аны таматасы болгъанда, ары кёп сабий тепсерге, жырларгъа юйренирге жюрюй эдиле. Османланы Фатимат директорлукъ этгенде уа, театры да болады. Артда анга халкъ театр деген сыйлы ат да берилген эди.  

Герпегежни юсюнден айтханда, элге, колхозгъа къыйын салгъан кёплени атларын сагъыныргъа боллукъду. Аланы барысын да бу хапарыбызда  сыйындыралмакъ, алай бир къауумларын а айтыргъа тийишлиди, ол санда Созайланы Кажок, Моллаланы Къалмукъ, Кючмезланы Афой, Гайыланы Къадау, Улбашланы  Азнауур, Гайыланы Муталиф, Жылкъыбайланы Къазий, Бёзюланы Къазий, Жаболаны Мухаммат, Кючмезланы Ибрагим эм башхала.

Хар мюлкню башчысы болады. Аны тюз оноууна кёре иш хайырлы бардырылады. Колхозну ишине да оноу этгенле аны председательлери эдиле. Герпегежни «Шуёхлукъ» колхозуну кеси заманларында председательлери была эдиле: Созайланы Идрис, Мокъаланы Абука, Кючмезланы Борис, Герийланы Ахмадия, Кючмезланы Ахмат, Бёзюланы Чачий, Биттирланы Мустафа, Ёлмезланы Хадис.

Герпегежде  колхоздан  сора агъач мюлк да бар эди. Колхоз  чачылды, агъач мюлк а турады. Аны биринчи таматасы Османланы Мурадин эди, аны орунбасары – Бёзюланы Хызыр, инженери – Текеланы Жаша. Эл тийресинде, агъач ичлеринде да кёп къоз терекле орнатхандыла. Ала бюгюнлюкде да къоз бередиле. 

Герпегежни арт жылларыны юслеринден айтханда, адамлары мал да тутадыла, жерчилик бла да кюрешедиле, узакъ жерлеге да  барып ишлейдиле, окъуугъа, билимге да уллу эс бурадыла. Элни адамлары жашауда бола тургъан  тюрлениулеге кеслерин келишдирип жашаргъа  кюрешедиле.  

Османланы Хыйса хазырлагъанды