Лъахэм къытепсыха гуауэм игъэхыщIат къэралышхуэм и цIыхухэр. Нэмыцэ зэрыпхъуакIуэхэр къежьат ди Хэкур зыIэрагъэхьэу, ди лъапсэм псы ирагъэжыхьыжын мурад яIэу. Ауэ абыхэм я гугъэ фIейхэр къызэпаудащ зылI и быну зэщIэтэджа ди лэжьакIуэбэм. ХьэкIэкхъуэкIагъэ зезыхьэну къежьа фашистхэр къыздикIам яхужащ. Пасэрейм зэрыжаIащи, «Iей пщIауэ, фIым ущымыгугъ».
ПсэзэпылъхьэпIэм Iуува ди нэхъыжьыфIхэм къызэранэкIа лэжьыгъэ мытыншым пэрыуващ я сабий ныкъуэпIхэр. Абыхэм ящыщщ Бахъсэн щIыналъэм хыхьэ Бахъсэнёнок (Къэсейхьэблэ) къуажэм къыщалъхуа, лэжьыгъэм и ветеран цIэ лъапIэр зыфIаща, къуажэм пщIэрэ щIыхьрэ щызиIэ цIыху гуащIафIэ Шырыт Аскэрбий Нэгъуей и къуэр.
НэхъыжьыфIым къызжиIахэм фыщызгъэгъуэзэнщ.
- Зауэ гущIэгъуншэм ижь зыщIимыхуа а зэман хьэлъэм зы унагъуи щыIэкъым, иджыпсту хуэдэу си нэгу щIэтщ нэмыцэ зэрыпхъуакIуэхэр ди къуажэм къызэрыдыхьауэ щытар. Къыхэзгъэщынщи, нэмыцэхэм нэхъ гущIэгъу яхэлът румын лъыфIейхэм нэхърэ. Абыхэм къаIэрыхьэр зэщIакъуэрт, яхузэщIэмыкъуэр ягъэсырт. ЛъапсэгъэкIуэдхэр ди деж къыщысам, еплIанэ классым сыщIэтIысхьэжа къудейт. Нэмыцэхэм къыджаIэрт: «ЩIы къэфтIи фитIысхьэ, къэвмыжыхь». ЩIалэ цIыкIухэр гупышхуэ дызэрыгъэхъуауэ къэджыхьырт дыщтауэ, лIыжь-фызыжьхэм я деж дыкIуэрт, абыхэм я деж нэхъ хъума дыщыхъун ди гугъэу. Тыжьей къуажэм ди сэлэтхэм ящыщхэр дэст. Махуэ къэс жыхуаIэм хуэдэу зэхэуэ гуащIэхэр екIуэкIырт. Ди къуажэ Гъут ТIалэ и цIэу тIасхъэщIэх Iэзэ дэсащ. Ар жэщ гуэрым жылэм дэс нэхъыжьым и деж щэхуу къакIуэри къыжриIащ, «пщэдей зэхэуэ гуащIэ щыIэнущи, къуажэр фыбгынэ» жиIэри. А хъыбарыр псынщIэ дыдэу зэлъэщIысащ. Нэмыцэхэми къыджаIарт «къуажэр фыбгынэ» жаIэурэ.
Сыт тщIэнт, дыздэкIуэн димыIэми, дыдэмыкIыу мыхъуну къыщагъэувым, Псыхъурей (Лэфыщхьэблэ) къуажэм дыIэпхъуащ. А зэманым цIыхухэм зэхуэгуфIэу, зэдэIэпыкъуу щIакхъуэ Iыхьэр зэдагуэшырт.
ГущIэгъуншэ зауэм балигъхэм я закъуэкъым хэкIуэдар, атIэ ныбжьыщIэ куэдым я псэр щатащ. ЩIалэ цIыкIуитIым къагъуэта лагъымым мывэкIэ еуэурэ къауэри, зыр иукIащ, адрейр уIэгъэ хьэлъэ хъури ягъэхъужауэ щытащ. Нэмыцэхэм ди хадэкIэм топ кърагъэуват, тIэкIу укъекIуэтэхмэ, уэрамдэкIым и гъунэгъуу топышхуэ щытт, итIанэ къуажапщэмкIи апхуэдэ зы ягъэуват. Ахэр иджыпсту хуэдэу си нэгум щIэтщ, - жеIэ дадэ Iумахуэм. И гущIэм щигъэва гуауэр и нэгум къищу, ар псэкIэ зыхэпщIэу, нэхъыжьыфIым къыпещэ и псалъэм. - Ди совет зауэлIхэм нэмыцэ зэрыпхъуакIуэхэр дахужа нэужь, ди гур псэхужат, дызэрыщыгъыныджэри дызэрымэжащIалIэри тщыгъупщэжат. Дэ хьэзабрэ бэлыхьу тшэчар къыпхуэмыIуэтэным хуэдизщ, фэ Тхьэм фыкъихъумэ! Ди гущхьэм дыркъуэу къытенащ а зэман хьэлъэр. ГущIэгъуншэ зауэм и лъэужьыр зэбгъэзэхуэжыныр, IуэхущIапIэхэр зэфIэбгъэувэжыныр, къэкIыгъэхэм зебгъэужьыжыныр къызэрымыкIуэу гугъут. Хэтса хьэцэпэцэ тIэкIухэр уэгъу къэхъури ирисхьэжат. Ауэ цIыху гуащIафIэхэр къигъэлэнджакъым гугъуехьым, дыпэщIэтащ дыкъимыкIуэту. ГъащIэ щыхъукIэ, лъэпощхьэпо куэдым ухуэзэнущ, Iейм упэщIэтыфмэщ гужьеигъуэ къыпщхьэщыхьам ущыпэлъэщынури. ФIым ухущIэкъумэ, лэжьыгъэм ерыщу упэщIэтмэ, узэгурыIуэмэ, уи Iуэхур кIуэтэнущ. Дэ псори зы унагъуэм хуэдэу дыпсэуащ а зэман хьэлъэм, зым адрейм зыщIэдгъакъуэу, дызэрыгъэгушхуэу дыкъэгъуэгурыкIуащ.
ЗэрыбыниплI дыхъурти, къыхэжэпхъыкIауэ диIэр си къуэш нэхъыжьыр арати, Хэкур зыхъумэжыну тэджа адрей ди лIыхъужьхэм я гъусэу зауэм Iухьащ. Ди адэм и ныбжьыр зэрыхэкIуэтам щхьэкIэ ямыгъакIуэу къагъэнат, къуажэм дэлъ мылькур зыхъумэну къыдана закъуэтIакъуэм ящыщу. ТIэкIу дэкIри, си къуэш нэхъыжьыр зэрыхэкIуэдамкIэ тхылъ къытIэрыхьащ. Ар си адэ-анэм хуабжьу гущIыхьэ ящыхъуат, абы иужькIэ си адэр куэдрэ псэужакъым. Зэрыбынищыр цIыкIу-цIыкIу защIэу ди анэм дыкъыхуэнати, дызэдэIэпыкъуурэ дыкъэхъуащ, гугъуехьхэм къикIуэт жыхуэпIэр дымыщIэу дапэщIэтащ. НэхъыжьыфI ди япэ итахэр зэрыдмыгъэукIытэным дыхущIэкъуу, ди адэм и ущие Iущхэр ди гум илъу дыпсэуащ. «Псэм ипэ - напэ!» пасэрей псалъэжьыр дыкъэзылъхуахэм ди тхьэкIумэм ирагъэкIакъым. ДыщыцIыкIум щыгъуэ, пщыхьэщхьэм дызэхуэсыжамэ, ди анэм къуажэхькIэ, псынщIэрыпсалъэкIэ цIыкIухэр дызэпригъауэрт. Усэ, Iуэтэжхэм къытхуеджэрт, зыдигъэгъащIэрт. Школым къыдат дерсхэр ди анэм къыддищIыжырт, ауэ дызэреджэн тхылъ, дызэрытхэн тэмэму дызэримыIэм къыхэкIыу къызэрымыкIуэу гугъу дехьащ.
Ебгъуанэ классым сыкъыщIэкIри, си анэм сыдэIэпыкъун папщIэ колхозым сыхыхьащ, нэхъыжьхэм я Iэпыдзлъэпыдзу куэдри сылэжьащ. Ауэрэ си ныбжьыр армэ кIуэгъуэм щынэсым, къэралым къулыкъу хуэсщIэну сраджащ. Украинэм илъэсищкIэ щесхьэкIащ си къулыкъур. Абы сыкъикIыжа нэужь, Бахъсэн а зэманым тракторым зыщагъэгъуазэу дэта еджапIэр къэзу-хащ, къуажэм згъэзэжри, колхозым пенсэ сыкIуэу сытIысыжыху сыхэтащ трактористу, - жеIэ дадэ Iумахуэм.
Узыпэрыт IэнатIэр хьэлъэми, гум зыщигъэпсэхужыр уи унагъуэм къыпхуаIэ лъагъуныгъэр псэкIэ щызыхэпщIэм и дежщ. Аскэрбийрэ и щхьэгъусэ Мелихъанрэ быниплI зэдапIащ зыхуей хуагъэзащ, ирагъэджащ. Аскэрбий и унагъуэ дахэр зэгурыIуэрэ зэдэIуэжу къогъуэгурыкIуэри, дохъуэхъу нэхъыжьыфIым быным я быныжхэм я гуфIэгъуэ илъагъуу Шырытхэ я жьантIэм куэдрэ дэсыну.
НЭЗРЭН Раисэ.
