Республиканы промышленность бёлюмю айный барады, баш борчла уа инвестицияланы кёбейтиу эмда предприятияланы техника жаны бла онгларын жангыртыуду. Аны юсюнден КъМР-ни Башчысы Казбек Коков регионнга оноу этиу араны таматасы бла кезиулю ушагъында айтханды. Энчи эс – инвесторлагъа билеклик этиуге, экспорт жаны бла онгланы кенгертиуге, шёндюгю технологияланы сингдириуге эмда производстволада жангы амалланы хайырланыугъа. Кадрлагъа да тийишли магъана бериледи: предприятияла, жаланда ишчи жерле къурау бла чекленип къалмай, кеслерин уста специалистле бла жалчытыугъа да эс бурургъа керекдиле.
- Казбек Валерьевич, промышленностьну юсюнден айтханда, Къабарты-Малкъар Республика бу жаны бла иги эсепле кёргюзтгенин белгилерчады. Жаланда быйылны аллындан башлап, аны ёсюмюн ачыкълагъан кёрюмдю кёп къалмай 111 процентге жетгенди. Кезиулю ишлени эмда умутланы, сора ахыр кезиуде бу бёлюмде эсеплени да туура этсегиз эди?
- Промышленность бизни республиканы экономикасыны баш магъаналы бёлюмлеринден бириди. Биз, бюгюн алгъыннгы атламланы сакълау бла къалмай, андан ары айнып барабыз деригим келеди.
Ол сиз сагъыннган кёрюмдюню юсюнден айтханда, быйылны биринчи жарымында алыучулагъа 32,4 миллиард сом багъасына продукция чыгъарылып жиберилгенди. Былтыр а сау жылны ичинде ол 63 миллиард сом эди.
Энчи белгилерге сюеме, 2021 жылдан бери бу бёлюм 151 процентге ёсгенди, 2019 жыл бла тенглешдиргенде уа, кёп къалмай эки кереге окъуна. Ол саулай къыралда бизни тёртюнчю жерге чыгъарады.
Адамлагъа аны хайыры недеди? Эм биринчиден, ол - ишчи жерледиле. Бюгюнлюкде промышленность бёлюмде 14 минг инсан урунады. Ол санда 3 минг жер ахыр юч жылны ичинде къуралгъандыла.
Мен ишге келген заманда, жангы ишчи жерле ачарча, бош тургъан предприятияланы онгларын да хайырланыргъа кюреширикбиз деген эдим. Шёндю уа ол къолубуздан келгенди, деп айталлыкъма.
Юлгюге, «Воентекстильпром» предприятияны Басхан эмда Прохладный шахарлада, сора Къашхатауда бирер бёлюмю ачылгъанды, аланы барында да къадар адам ишлеп, иги хакъ аладыла. Сора «Гипсолит» предприятияны юсюнден сагъыныргъа сюеме. Ол жангыдан къуралгъанды, чурумла болгъанлыкъгъа, шёндю иги ишлейди, кесинде да эки жюзден артыкъ адам урунады.
Май районда рентген оборудование чыгъаргъан завод бютюнда иги айныгъанды, «Терекалмаз» къармашады, Герменчик элде целлюлоза чыгъаргъан предприятие да ишлейди.
- Промышленностьну айнытыу атламы эмда келир жыллагъа умутла къаллайдыла?
- Бу эки жылны ичинде энтта да минг бла жарым чакълы жангы ишчи жерле къураллыкъ проектлени тамамларгъа сюебиз. Ол бары да женгил промышленностьда умутладыла, кеслери да Зольск эмда Урван районла бла байламлы башламчылыкъладыла.
Андан сора да, Тырныауузда вольфрам-молибден магъадан эмда алтын къазып чыгъарыу проектлени унутмайбыз, ала бизге бек магъаналыдыла, нек дегенде алада эм азындан бир минг ишчи жер къураргъа боллукъду.
Шёндюледе, жарсыугъа, ол умутланы тамамларгъа санкцияла, рыноклада тюрлениуле дегенча аллай тюрлю-тюрлю чурумла тыядыла, алай биз аланы бирин да унутмагъанбыз, ала бары да ишдедиле, айтханымча, бек изленедиле. Алагъа 4,1 миллиард сом инвестицияла керекдиле.
Дагъыда «Докшукино» промышленность паркны юсюнден билдирирге сюеме. Аны къураргъа заявка берилгенди, ары 1 миллиард сомдан артыкъ инвестицияла этилликдиле, кесинде да аслам кесек ишчи жер боллукъду.
- Регионну битеулю продуктуна (ВРП) промышленностьну иги къошумчулугъу барды. Аны кесини уа къайсы эм магъаналы бёлюмлеридиле?
- Эм биринчиден, женгил промышленность. Нек дегенде, ол ишчи жерлени терк къураргъа онг береди. Аны рыногу бек уллуду, алай конкуренция да аз тюйюлдю. Болсада бизни бу жаны бла онгларыбыз игидиле. Кеси заманында бу бёлюмге эс бургъаныбызны тюзге санайма.
- Промышленностьну айнытыргъа къадар ахча къоратылады. Бизни регионнга инвесторланы чакъырырча, ала мында ишлерча не зат этиледи эмда алагъа къаллай онгла бериледиле?
- Мында, биринчиден, къырал берген амалланы, ол санда Промышленностьну айнытхан фондну, сагъыныргъа тийишлиди. Бизде кесибизни да бардыла айнытыу институтларыбыз: Гарантияла берген фондла, кредитле бериу, инвестициялы агентствола. Ахыргъысы промышленность предприятияла къураргъа, жангы ишчи жерле ачаргъа себеплик этеди. Амал кёпдю, барын да сагъыннган къыйыныракъ боллукъду.
Аланы юсюне биз энтта да жангыларын къошаргъа кюрешебиз. Сёз ючюн, инвестициялы проектлени жер участкала бла жалчытабыз. Ол да предприятияла ачаргъа сюйгенлеге бек иги себепликди.
- Тыш къыралла бла сатыу-алыу а не халдады?
- Аш-азыкъны юсюнден айтмасакъ, промышленность продукция асламысында бизни бла шуёхлукъ жюрютген къыраллагъа жибериледи. Сёз ючюн, «Терекалмаз» завод алагъа жерни тешген затланы сатады.
Экинчиден айтырыгъым: бизни онгларыбыз бек уллудула. Мен мында Май районда рентген оборудование чыгъаргъан предприятияны юсюнден сагъыннган эдим. Шёндю аланы компьютер томографла окъуна этерге умутлары барды. Быллай затлагъа уа сурам бек уллуду.
- Владимир Путин таматалыкъ этип, озгъан жылны ахырында Къырал советни кенгеши бардырылгъан эди. Аны ишине сиз да къатышхансыз. Анда баш тема экономикагъа, ол санда промышленностьха кадрла хазырлау болгъанды. Бу жаны бла кёп тюрлю программала бардыла, бизни республикада уа аланы къайсылары бардырыладыла?
- Энчи орта билим бериу жаны бла бек аламат онгларыбыз бардыла. Биз аланы айнытабыз, нек дегенде, промышленность производствогъа ишчилени хазырлауну гюрбежиси ма ол бёлюмдю
Бюгюнлюкде дагъыда башха программала да бардыла, сёз ючюн, «Профессионалитет» дегенча эм башхалары. Ала бары да уста кадрла хазырларгъа, аланы айнытыргъа себеплик этедиле. Аны хайырын а женгил промышленность, къурулуш бёлюм да кёредиле. Сурам болгъан ишчилени, темир бла кюрешген усталаны, инженерлени, технологланы хазырлайдыла.
Предприятияла кеслери да билим бериу-производстволу базала къураугъа эс буруп башлагъанларын белгилерге сюеме. Ала да кеслерине керек болгъан усталыкъладан иги кесек ишчилени хазырлайдыла. Аны ючюн бизнесге ыразылыгъымы билдирирге сюеме.
- Предприятиялада шёндюгю амалланы сингдирирге себеплик этилемиди эмда аладан хайыр бармыды?
- Биз мында сагъыннган хар жангы ишчи жерде автоматизациягъа уллу эс бурулады. Къайсы предприятияда не зат этилгенин айтмайым, алай, сёз ючюн, юс кийимле тигиуде «акъыллы складла», продукцияны кеслери алларына ары-бери ташыгъан техника хайырланыладыла. Ала урунууну къыйматлылыгъын игилендиредиле, ишчи къолланы эркин этедиле, анга кёре продукция чыгъарыуну кёбейтирге болушадыла.
Биз быллай башламчылыкълагъа, ишде жалгъан интеллектни, информациялы технологияланы хайырланыугъа не жаны бла да себеплик этип турургъа умутлубуз. Бу жаны бла къолубузда кёп тюрлю амал барды, хар проектни энчилигине кёре аланы алай хайырланыргъа боллукъбуз.
Улбашланы Мурат.
