Бу кюнледе Нальчикде Къырал концерт залда, КъМР-ни Гуманитар институту къуралгъанлы 100 жыл толгъанына аталып, къууанчлы жыйылыу озгъанды. Аны хурметли къонакълары уа КъМР-ни Башчысыны администрациясыны таматасы Мухамед Кодзоков, Парламентини Председатели Татьяна Егорова, КъМР-ни Правительствосуну орунбасарлары Сергей Говоров, Марат Хубиев, Залим Кашироков, КъМР-де Адамны эркинликлери жаны бла уполномоченный Зумакъулланы Борис, ведомстволаны, министерстволаны, окъуу юйлени эмда илму махкемелени башчылары, алимле да болгъандыла. Андан сора да, Шимал Осетия-Аланияны, Къарачай-Черкесни, Чечен Республиканы илму араларындан келечиле келгендиле.
Къууанчлы жыйылыуну ача, КъМР-ни Правительствосунда Илму-технологиялы айныу жаны бла жамауат советни таматасы, профессор Пётр Иванов сёлешгенди. Эм алгъа келген къонакълагъа ыразылыгъын билдире, быллай байрамны ачаргъа къадары анга насып бергенине кёлю кётюрюлгенин да айтханды.
Ол, бюгюнлюкде регион даражалы гуманитар ызлы институтланы борчлары уллу болгъанын да ангылата, ала миллетлени, бютюнда адам санлары аз болгъанланы, энчиликлерин, кесиликлерин сакълагъанларын чертгенди.
- Биз билебиз, жашау терк тюрлене барады. Алай эсе да, институтубуз анча жылны ичинде тарыхны, ана тиллени, маданиятны тинте, тин хазнаны жаланда келир тёлюлеге сакъланып къалырына угъай, аны андан ары да айнырына къошумчулукъ этеди. Регион даражалы илму институтланы борчлары да анданды – тюненени хазнасын сакълау бла бирге, илмуну келир заманын да кёре билирге. Бюгюнлюкде бизге жангыча, тарихли эмда электрон билдириуле бла ишлей билген жаш тёлю да керекди. Институтубуз жюз жылны ичинде тюрлениулени, заманны да толкъунларында жокъ болуп къалмай, низамын, жорукъларын да тохташдырып, къыралда да кесини орунун, даражасын тапханды. Ол алай болур ючюн а, алимлени кёп тёлюлери къошумчулукъ этгендиле, мурдор да салгъандыла, - дегенди Пётр Мацович.
Мухамед Кодзоков да, жыйылыудагъылагъа КъМР-ни Башчысы Казбек Коковну институтну 100-жыллыгъы бла байламлы алгъышлауун эшитдиргенди. Анда илму махкемеде уруннганла республиканы айныууна юлюшлерин къоша, аны бла бирге къыралны да айнытханлары чертилгенди. Ызы бла Мухамед Мартынович Республиканы Башчысыны оноуу бла алимлени къауумуна саугъала берилликлерин да билдиргенди. Алай бла КъМР-ни Сыйлы грамотасы бла саугъаланнганланы арасында гуманитар институтну директоруну орунбасары Махийланы Людмила да барды. Регионну Башчысыны Ыразылыкъ къагъыты бла белгиленнгенледен бири уа илму махкемени къарачай-малкъар адабият бёлюмюню башчысы Сарбашланы Алёнады.
Татьяна Борисовна да, алгъышлагъа къошула, алимле бардыргъан харкюнлюк тинтиуле, жаланда илму иш болуп къалмай, озгъан эмда келир заманланы арасындагъы кёпюр болгъанлай къалгъанын ангылатханды. Республиканы халкълары кеслерини миллет энчиликлерин тас этмегенлерине себепликни асламысында мында ишлегенле этгенлерин айтып, алимлени барысына да ыразылыгъын билдиргенди. Мындан арысында да мамырлыкъ, жангы жетишимле, илхам да тилегенди.
Ызы бла, хычыуун жумушну да бардыра, алимлени къауумун Сыйлы грамотала бла саугъалагъанды. Ыразылыкъ къагъытха тийишли болгъанланы санында уа Гергъокъланы Аслижан да барды.
Хар замандача, Зумакъулланы Борис да ариу сёлешип, алгъышлары бла бирге алимле тамамлагъан ишни магъанасыны теренлигин да ангылатханды. Жыл санына да къарамай, анга уа энди 94 жыл толгъанды, Къыбыла Осетияны биринчи президенти, белгили тарыхчы-кавказовед Людвиг Чибировну, бирси делегацияланы да байрамгъа келгенлерине ыспас этгенди.
- Бюгюн былайда эркинликни къоруулагъан къуллукъчуча угъай, бизни республикада быллай илму институтла, ара да болгъанына, сиз, алимле, бардыргъан ишге кёлюм кётюрюлген инсанча сёлешеме. Барыгъызны да жюрегимден алгъышлай, мындан арысында да илхам, жетишимле, саулукъ-эсенлик тилейме. Институтну ишине къыралны жанындан да тийишли багъа берилгенди, аны бюгюннгю даражасы ол болумну да толусунлай ачыкълайды, - деп, къонакъбай махкемеге кёптомлукъ китапланы саугъагъа бергенди.
РФ-ни илмусуну сыйлы къуллукъчусу Людвиг Чибировха сёз берилгенинде уа, РАН-ны КъМР-де илму арасы бла Шимал Осетияны арасы да эрттеден бери байламлыкъда ишлегенлерин, алада аны къуралырына Пётр Ивановну да юлюшю барлыгъын айтханды. Ол Къабарты-Малкъарны биринчи президенти Валерий Коков бла эм алгъа тюбешиуюне дери да эсгерип, Нальчикге келирге тюшгенине къууаннганын да жашырмагъанды. «Сизни алимлеригизни жыйылыуларында манга кёп кере бола турургъа тюшгенди. Аланы кезиулеринде мында деменгили тёлюле тохташдыргъан тёрелени андан ары бардыра, айныта да билгенле барлыкъларына шагъат да бола, аладан кёп затха тюшюннген да этгенме», - дегенди.
Людвиг Алексеевич гуманитар ызда тинтиуле бардыргъан алимлени борчлары бир бири къатларында къоншулукъда жашагъан халкълада тюбеген бирчалыкъланы да баямлауда, аланы хар къайсында къалай жюрютюлгенлерин ачыкълауда болгъанын ангылатханды. Кеси этнография бла 25 жылдан асламны кюрешгенин билдирип, къонакъбай институтха ёз авторлугъунда жазылгъан китапланы саугъалагъанды.
Жыйылгъанланы алларында сёлеше, къонакъбай махкемени таматасы, тарых илмуланы доктору Касболат Дзамихов институт 1926 жылда январьда къуралгъанын эсгертгенди. Бюгюннгю жыйылыу а республикада илмуну тохташыууну мурдоруна юлюш къошхан, къыйын салгъан тёлюлени келечилерин хурметлеу да болгъанын чертгенди. Быллай, регион даражалы илму тинтиуле бардыргъан институт болуп, мында тамамланнган иш ючюн къыралны жанындан майдал бла саугъаланнган махкемеледен бирсилени арасында биринчи болгъанын да чертгенди.
Барыбыз да билгенликден, институтда тинтиуле аслам ызда бардырыладыла. Алимле басмалагъан китапла ючюн а кёлюнг да кётюрюледи. Юлгюге ана тилибизден, адабиятыбыздан, кёлден чыгъармачылыкъдан басмаланнган китапланы келтирирге боллукъду. Сёз ючюн, ёз тиллеринден ангылатма сёзлюклери алай кёп тюрк мурдорлу халкъланы жокъду. Бизде уа ол юч томдан окъуна къуралгъаны аны жарашдырыу бла ишлегенлени хурметлерча шартды.
Ол кюн алимлени Къарачай-Черкесден, Чеченден келгенле, ведомстволу министрле, бирсиле да алгъышлагъандыла. Саугъалаула да анга кёре кёп болгъандыла. Алайды да, Россейни Илмула академиясыны Сыйлы грамоталары бла белгиленнгенлени санындадыла филология илмуланы докторлары Улакъланы Махти, Биттирланы Тамара эмда Ёзденланы Фатимат, тарых илмуланы доктору Тетууланы Алим. КъМР-ни Жарыкъландырыу эмда илму министерствосуну Сыйлы грамотасы бла филология илмуланы кандидаты Керимланы Раузат саугъаланнганды. «Университетни аллында къыйыны ючюн» белги уа тарых илмуланы доктору Касболат Дзамиховха берилгенди. Филология илмуланы доктору Берберланы Бурхан а КъМКъУ-ну грамотасы бла белгиленнгенди. Филология илмуланы кандидаты Атабийланы Асият а - КъМР-ни Правительствосуну сыйлы грамотасы бла.
Ол кюн саугъаланнганланы арасында институтну башха-башха бёлюмлеринден Локияланы Жаухар, Гергъокъланы Лейля, Къабардокъланы Лейля да бардыла. Ала Россейни Илмула академиясыны профсоюзуну грамоталары бла белгиленнгендиле.
Ахырында Пётр Иванов, алгъышларын къатлай, институтну хар бёлюмюню келечилерине да энчи ыразылыгъын билдиргенди. Жюз жыл, ол жаланда ариу тарих болуп къалмай, ол жылла республикада илму ызла къалай тохташханларын эмда айныгъанларын толусунлай ачыкълагъан заман болгъанын чертгенди эмда республикагъа, къыралгъа да мамырлыкъ тилегенди. Алимлени уа тёрелени бла жангычылыкъланы бирге келишдирип ишлеуню ышаннгылы амалларын излерге эмда хайырланыргъа чакъыргъанды.
Трамланы Зухура.
Суратланы
Мамайланы Алий алгъанды.
