Адыгейм щыIэ Руфабгъуэ псыкъелъэхэм деж, илъэс къэси хуэдэу, Адыгэ кхъужьым и махуэ щекIуэкIащ. Зэхыхьэм зэхуишэсащ Адыгейм, Къэбэрдей-Балъкъэрым, Абхъа­зым, Дон Iус Ростов, Москва, уеблэмэ Алтайм щыщу щIыуэпсыр, лъэпкъ хабзэхэмрэ адыгэ щэнхабзэмрэ фIыуэ зылъагъухэр.

Мыпхуэдэ фестивалыр мы щIыналъэм        15-нэу щокIуэкI. Абы хэтахэр «шэрджэс бергамот» лIэужьыгъуэм щыщ кхъужьей жыгхэр къыщызэтена хадэжьхэм кIуащ. ГъэщIэгъуэн­ращи, а жыгхэм я ныбжьыр илъэс 250-м щIи­гъуащ, нобэр къыздэсми пхъэщхьэмыщхьэ ­къапокIэ. Ауэ, дауи, апхуэдэ жыг хадэжьу къэнэжар, ди жагъуэ зэрыхъунщи, мащIэ дыдэщ.
Къызэрыхэдгъэщащи, Адыгэ кхъужьым и ­махуэшхуэр Адыгейм илъэс къэс щокIуэкI. Iуэхум и гупсысэ нэхъыщхьэр ирапх адыгэ жыг хадэхэм я хабзэр хъумэнымрэ къэгъэщIэ­рэ­щIэ­жынымрэ. Зэхыхьэм кърихьэлIэхэм хуаIуатэ ди адэжьхэм жыг хадэхэр зэрагъэкIыу, зэрызэрахьэу щыта щIыкIэхэр. Адыгэ пхъэщхьэмыщхьэ лIэужьыгъуэхэм я фIагъыр, абыхэм я бэвагъыр къигъэлъагъуэрт зы мыIэрысейм е кхъужьейм пхъэщхьэмыщхьэу тонным щIигъу къыпахыфу зэрыщытам. Зи ныбжьыр илъэс 250-м щIигъуауэ республикэм мы зэманым жыгитI къыщызэтенащ. 
«Адыгэ жыг хадэхэр дунейпсо щIэинщ. Къу­хьэпIэ Кавказым жыг гъэкIыным и щэнхабзэр илъэс минищым щыщIегъу. Адыгэхэм я дэтхэ­нэ зы цIыхухъури жыг дэгъэкIэным хуэIэзэти,                   гъуэгу щытехьэкIэ кхъужьей къудамэ здрихьэжьэрт, ар мэзым къыщыкI къэкIыгъэхэм ­ядигъэкIэн папщIэ. Абы ехьэлIауэ я щIэныгъэр щIэблэхэм зэIэпахырт», - жеIэ адыгэ жыг гъэ­кIы­кIэр джыным илъэс 20-м щIигъу тезыухуа Къудей Нуриет.
Фестивалым и къызэгъэпэщакIуэ «Руфа-Тур» IуэхущIапIэм и IэщIагъэлIхэм зэрыжаIэмкIэ, ­Руфабгъуэ нэмыщI, шэрджэс жыг хадэхэр щыIэщ Тулэ, Каменномостскэ, Усть-Сахрай ­къуажэхэми, Абдзэх, Новосвободнэ, Дахэ ста­ницэхэм я Iэгъуэблагъэми, Кавказ мэзгъэфIэнми.
Зэхыхьэм и гъуэгугъэлъагъуэхэр я гъусэу, цIыхухэр жыг хадэжьхэр здэщыIэ щIыпIэм дэ­кIащ, адыгэ кхъужьыр зэрагъэкIыу щытам и тхы­дэмрэ хабзэхэмрэ щIэдэIуащ. Къагъэзэжа нэужь, абыхэм я нэгу зрагъэужьащ «Ашэмэз» цIыхубэ IуэрыIуатэ ансамблым, Камернэ му-         зы­кэ IуэхущIапIэм и уэрэджыIакIуэ, республикэм щIыхь зиIэ и артисткэ Макаовэ Маринэ, ­Адыгейм и цIыхубэ артистхэу Арзуманов Ми­хаилрэ Кириченкэ Иринэрэ, Мальцев Алек­сандр, «Уэщтэн» эстрадэ ансамблым и солисткэ Нэгъуей Маринэрэ уэрэджыIакIуэ ныбжьыщIэ Бэрэтар Зауррэ, нэгъуэщIхэми.
- Адыгэ жыг хадэхэр «дунейпсо мыхьэнэ зиIэ мэкъумэш щIэину» къалъытэным долэжь. Жы­гыжьхэр псэуху, абыхэм жыгыщIэхэр ядэдгъэ­кIэну, къащIэжыр тхъумэну дыхунэсын хуейщ, - жеIэ КъБКъУ-м и географие факультетым и лэжьакIуэ Мамедов Рэхьим.
Адыгэхэм кхъужьей жыгыр лъапIэу къалъытэ, уеблэмэ «адыгэ бергамот» лIэужьыгъуэр ­Адыгейм и дамыгъэ щхъуантIэ куэдрэ мэхъу. КъэкIыгъэхэмкIэ урысейпсо институтым Мей­къуапэ щиIэ опытнэ станцым и унафэщIым и ­къалэнхэр зыгъэзащIэ Семенов Валентин зэ­рыжиIэмкIэ, Адыгейм и кхъужьей жыгхэм я коллекцэр Урысейм щынэхъ ин дыдэхэм, щы­нэхъыфIхэм ящыщщ. Абы адыгэ кхъужь лIэужьыгъуэ 12 хохьэ. 
«2011 - 2012 гъэхэм ди щIэныгъэлIхэм хы ФIы­цIэ Iуфэм щрагъэкIуэкIа къэхутэныгъэхэм кърашащ адыгэ кхъужь лIэужьыгъуэщIэу блы. Абыхэм ящыщщ щIэныгъэлIхэм иджыри ямы­цIыху «адыгэ бергамоткIэ» зэджэр, «бжьэлъа­къуэ кхъужьыр», «мэкъуауэгъуэ кхъужьыр», нэгъуэщIхэри. ЛIэужьыгъуэ псори европейхэм я пхъэщхьэмыщхьэхэм быдагъкIэ, IэфIагъкIэ, ­гуащIэ щIэмылъу зэрыщытымкIэ къащхьэ­-щокI», - жеIэ абы. 
Тхыдэдж, «Шэрджэс жыг хадэжьхэр» тхылъыр зи IэдакъэщIэкI Хьэткъуэ Самир и лэжьыгъэм къыщыхигъэщащ кхъужьыр Краснодар щIы­налъэм и щIыуэпс къулеигъэхэм ящыщу. 
«Курыт лIэщIыгъуэм, зэманыщIэм, псом хуэмыдэу XIX лIэщIыгъуэм адыгэхэм я жыг хадэхэм зэрызаужьар къызыхэщ куэд тхыдэм къыхэнащ. Ар лъэпкъыр нэхъыбэу зэлэжьу щыта икIи щIыпIэм щыпсэухэм я ерыскъыр къы­зыпэкIуэ Iэмал нэхъыщхьэхэм ящыщ зыуэ къэбгъэлъагъуэ хъунущ. Геленджик къыщыщIэдзауэ Новороссийск нэс щызэпеуэ жьышхуэм жыг ягъэкIыну Iэмал къратынтэкъым, ди адэжьхэр а Iуэхум акъыл хэлъу емылэжьу щытамэ», - етх тхыдэджым.
Адыгэ кхъужьым и махуэшхуэм хэтахэр жыг хадэжьхэм зэрыкIуа я гъуэгуанэр Руфабгъуэ псыкъелъэхэм блэкIырт, Адыгейм и щIыпIэ ­дахэхэм зыщаплъыхьыну Iэмал яIэт. Илъэс щитI зи ныбжь жыг абрагъуэхэр зылъагъуну хуейр ­мащIэкъым - гъэ къэси километриплIым нэб­лагъэ къызэранэкIыу, къурш лъагъуэхэмрэ джабэ задэхэмрэ дэкIуеину гукъыдэж зыщIыр нэхъыбэ мэхъу. ХьэщIэхэр зэрыщыгугъауэ, кхъужь­хэр IэфI дыдэу икIи мэ гуакIуэ яIэу къыщIэкIащ.
Зэхыхьэм ипкъ иткIэ, пасэрей адыгэ пщэ­фIыкIэхэмкIэ кхъужьым къыхащIыкIа шхыны­гъуэхэмрэ псы IэфIхэмрэ абы кърихьэлIауэ ­хъуам Iуагъэхуащ. 
БАГЪЭТЫР  Луизэ.