Къабарты-Малкъарны сыйлы артисти Мамучиланы Кемал туугъанлы бу кюнледе 70 жыл болады. Бюгюн, кюнден кюннге фахмусуну жангы бетлерин ачыкълай, малкъар сахнагъа, саулай маданиятха да керти къуллукъ этген фахмулу артистни, драматургну хурмет бла эсгеребиз.
Мамучиланы Магометни жашы Кемал 1956 жылда 11 августда Къазахстанда Талды-Курган областьда Киров атлы колхозда туугъанды. Атасы Магомет бла анасы Чочайланы Маруся беш жаш бла эки къыз ёсдюргендиле. Юйюр Хабазны ёхтемлиги болгъанын эллилери айтадыла.
Кесини юсюнден хапар айта, бирде Кемал артист усталыкъны сайлаууну юсюнден былай айтхан эди: «Энди тюз сахнагъа чыгъарча артист болурма деп тургъанма деп билмейме, алай а бек сукъланыучу эдим театрда, кинода актёрлагъа, жырчылагъа да. Театр Хабазгъа келип, бармай къалмагъанма. Жангы киногъа да алай. Бирде уа киногъа тебирейме, ол заманда уа атанг-ананг ары барыргъа эркин этер ючюн, кюндюз эл бла бир жумуш тындыра эдинг, эсингде болур. Бир ингирде, аллай эркинлик да алмай, атамдан бугъуп бара тургъанымлай, анга тюбеп къалама. Къарангыда анга кесими билдирмез ючюн, акъсагъан кибик да этип, атама: «Салам алейкум!» – деп, ётюп кетеме. Атам саламымы алады, мени уа таныялмайды. Андан сора кюлюп айланнган эдиле нёгерлерим, атыма да «Артист» атап. Гитарада ойнаргъа да бек сюйгенме жете келген, уллуракъ жашчыкъ болгъанымда. Кесим да такъгъанма жырла, бюгюн алагъа башха кёзден къарасам да».
Кемал Хабазда ёсгенди. 1972 жылда, ол да школну бошай тургъанлай, ары нёгерлери бла жазыучу, драматург Боташланы Исса баргъанды окъуучула бла тюбеширге. Ол анда артда тарыхха кирлик бир иш тындыргъанды: сабийлени назму окъугъанларына, тепсегенлерине, жырлагъанларына къарап, жангы малкъар театр студиягъа жашла, къызла сайлана тургъанларын айтып, ары Кемалны айыргъанды. Аны бла бирге уа ол заманлагъа аскерден къайтхан Тетууланы Анатолий да баргъанды. Ма алай къайгъыргъандыла бизни таматаларыбыз миллет театргъа.
Алай бла таулу жашла Москвада ГИТИС-ге тюшгендиле. Аланы маданият, санат да бийлик этген ара шахарда окъур, белгили усталадан юйренир онглары болгъанды. Театрлагъа хакъсыз жюрюгендиле. Артда анда кёргенлерин устазлары бла сюзгендиле. Бу къурамында Кемал да болгъан студиячыла неде да алчыла эдиле. Кемалны уа энчи тепсеу хунерин белгилегенди курсну тепсеуден устазы, Уллу Ата журт урушну заманында оккупациягъа тюшген, Испаниядан бизни къыралгъа сабийлей келтирилип, мында ёсген Гонсалес Виолета. 4-чю курсда тепсеуден къырал экзаменнге да ол хазырлагъанды аны. Ол заманны уллу сюймеклик бла эсгериучю эди Кемал.
Бек биринчиден Гонсалес, студияда дунияда болгъан халкъланы тепсеулеринден дерсле бере, хар студентине анга тийишли тепсеу табаргъа кюрешгенди. Мамучиланы Кемалгъа бла Бачиланы Ахматха испан тепсеуле тюшгендиле. Кемал «Соперницы» деген тепсеуню тепсегенде, факультетни деканы ачыкъ жиляп къалгъанды деучюдюле студиячыла, аллай кавказ (испан да) темперамент бар эди анда. Артда дагъыда тилеп, жангыдан къарагъандыла устазлары тепсеуге. Виолета Антоновна уа, чексиз ыразылыгъын кёргюзте, сохтасы Кемалгъа кесини кастаньетлерин саугъагъа бергенди, мени эсингде тут деп. Ол саугъаны юсюнден Кемал былай айта эди: «Бирде Эсембайланы Махмуд келген эди Нальчикге. Ол хапарны эшитип, ол кастаньетлени тилей, адам ийген эди манга. Бералмагъанма. Сыйлы устазынг жюрегинден этген саугъаны башхагъа къалай берликсе? Ол кастаньетле бюгюн да юйде бек багъалы затча сакъланадыла. Бермегеним да иги эди, ансы артда, от тюшюп, Махмудну бар саугъаларындан къуралгъан уллу музейи кюйген эди».
Кемалны уа ол тепсеуден сора битеу институтда даражасы кётюрюлген эди. Аны тепсеуле салыргъа режиссёргъа окъургъа да чакъыргъандыла ол заманда, унамагъанды ансы.
Малкъар студия 1977 жылда Нальчикге юч оюн бла къайтханды Москвадан: Шекспирни «Ромео бла Джульеттасы», Мольерни «Дон Жуаны», Софоклну «Антигонасы». Кемалгъа Ж-Б. Мольерни «Дон Жуанында» хыйлачы Сганарельни ролю жетген эди. Андан арысында ол дагъыда кёп сыфат къурагъанды малкъар миллет сахнада: Ёлмезланы Мурадинни «Гошаях бийчесинде» – Шаз, Мустай Каримни пьесасына кёре салыннган «Ай тутулгъан кечеде» – Акъегет, К. Мухамеджановну «Манга алай керек эди» деген пьесасына кёре салыннган драмада – Ильдар, Занибекланы Зухураны «Ким терсди?» деген оюнунда – Ануар, кесини «Ма санга, инопланетянин!» трагикомедиясында Шохай, Макаёнокну «Трибуналында» – комендантны болушлукъчусу, Токумаланы Жагъафарны «Чонай къатын алады» деген комедиясында – къарачайлы жаш Тулпарбий, В. Жеребцовну пьесасына кёре салыннган «Тау артында тал жиляйды» деген драмада – Мусса… Алайды да, Кемалгъа игини, аманны, акъсакъны, чолакъны, телини, акъыллыны… не тюрлюню да ойнаргъа тюшгенди.
Ол пьесала да жазгъанды. Аны «Туманда ажашханла» деген трагикомедиясы «Минги-Тау» журналда басмаланнган эди 2010 жылда. Малкъар театр анга кёре «Ма санга, инопланетянин!» деген спектакльни салгъанды. Ол алыкъа сахнадан кетмегенди. Кёп оюнланы ёмюрлери алай узун болмайды. Пьесаны журналда окъугъанла Кемалны драматург фахмусун эслегендиле. Аллындан окъуна аны жигити Шохай, кючюгю тюбемегенине сейирсине: «Къаплан! Къаплан! Бери чыкъ да, къуйрукъ булгъа. Кёрмеймисе, мен келип турама. Сендамы ёпкелегенсе манга? Бош ёпкелейсе, тейри. Биз къаллай жашаугъа келгенибизни билемисе? Билмейсе!» – деп, алай башлайды жашау хапарын. 90-чы жылла къыралда инсанлагъа къаллай сынау къуралгъаны пьесада кёрюнюп турады. Аны бла бирге комедия элементле да кёпдюле жигитлени сёзлеринде, ишлеринде.
Кемалны пьесасына кёре Владимир Теуважуков спектакль салгъанда, жаратханла, экинчи къараргъа излемегенле да болгъандыла, не жашырыу. Алай а пьесада берилген тема – ичгичилик – кёп юйюрню тюп этип баргъанын эсибизге алсакъ, бу оюн арада болжалгъа салмаз жарсыуну кётюреди дерге керекбиз.
Кемалны дагъыда болгъандыла жазгъан затлары. Ол Искусстволаны Шимал-Кавказ къырал институтуну Маданият колледжинде ишлегенинде, студентлени актёр усталыкъгъа, сахнада сёлеширге, кеслерин жюрютюрге юйретгенинде, алагъа деп, кёп къысха сахна оюнла жазгъанды. Ол ишлеге темаланы къайдан табаса деп соргъанымда, Кемал: «Гитче урлукъчукъдан уллу терек ёседи дегенлей, аз затдан табылып къалады нени юсюнден жазарыгъынг. Сёз ючюн, жолда бара, бохча тапдынг. Андан ары сен минг тюрлю сагъыш, иш этерге боллукъса. Ма ол да жашау турмушубузну бир кесегиди. Сахна кертиликни сюеди. Станиславскийни беш излеминден бек биринчиси жашау кертиликди. Мен анга бойсунама», – деген эди.
Жарсыугъа, жазгъан затларын андан ары кенг жаяргъа жетишмегенди Кемал. Баям, 2017 жылда августда къыйын ауруу аны жашауун юзмесе, ол жазыу ишлери бла окъуучуланы дагъыда шагъырей этерик эди. Малкъар сахнагъа дагъыда бир пьесасын жазып бошай тургъаны уа белгилиди.
Кемал юч студент къауумну окъутуп чыгъаргъанды колледжден. Алай бла юч диплом спектакль да салгъанды. С. Маршакны «Упрямая она у нас» бла Мольерни «Мещанин» дегенлери да аладандыла. Кемал бирде: «Сахна сени тюрлендиргенмиди?» – деген сорууума былай жууап берген эди: «Театр санат кимни да тюрлендиреди. Актёрдан башлап, къараучугъа дери. Мени да тюрлендиргенди – тиними, жюрек сезимими ёсдюргенди. Студентлерими да алай. Сахна манга кёп береди».
Кеси такъгъан жырларындан биринде ол: «Сахнада жашайма, Игини-аманны да Сахнадан айтама…» – дейди. Дагъыда аллай бир жыры барды Кемалны – ол ойнагъан спектакльлени атларындан къуралгъан. Алай байламлы эдиле аны оюмлары, чыгъармачылыкъ ишлери да сахна бла.
Кемал Байрамукъланы Аминат бла юйюр къурагъанды, ала бирге жаш бла къыз ёсдюргендиле: Рамазан программистди, Лиза уа психологду.
Мамучиланы Магометни жашы Кемалны алда кёп муратлары бар эди. Аны аламат рольла, жырла, пьесала сакълагъанлары хакъды. Алай а къадар башха тюрлю бичгенди аны жашауун. Бизни эсибизде уа миллет театр санатха жюреги бла берилген актёрну аламат тепсегени, гитараны къылларын тарта, ариу ёню бла жыр айтханы, сахнада ойнагъан жигитини жюрек сезимлерин уллу усталыкъ бла къурагъаны къалгъандыла.
Мусукаланы Сакинат.
