Форумчулагъа кезиулю лекция бусагъатдагъы цифра болумлада сабийле бла акъылбалыкъ болмагъанла аманлыкъчыладан бла экстремизмден башлап жангызлыкъгъа дери къаллай къоркъуулагъа тюбегенлерине жораланнганды. Аны Санкт-Петербургну къырал университетини прикладной социологиядан кафедрарысыны доценти, Билим бериуню качествосун тинтген арасыны башчысы, Прикладной тинтиулени социология клиникасыны илму таматасы Майя Русакова окъугъанды.
Бек биринчи, эксперт цифралы технологияла бусагъатдагъы жашауда уллу жерни алгъанларына, аны бла чекленмей, керти дуниягъа къарамны тюрлендиргенлерине эс бургъанды. Ол жамауатны эки къауумгъа юлешгенди: Интернетге дери туугъанла эмда къолларында телефонла бла жаратылгъанча ёсген «цифралы сабийле». Экинчиле сёзлени башлагъынчы окъуна видео байламлыкъланы амалларын биледиле, онлайн халда не тюрлю билдириуню да сетьге къыйналмай саладыла, керти эм виртуал жашауну тенг кёредиле.
Башда сагъынылгъаныча, бюгюнлюкде тёлюлени барысын да жарсытхан бир шарт барды – жангызлыкъ, сёз нёгер табылмагъаны. Бютюнда бег а ол акъылбалыкъ болмагъанланы къыйнайды, бу жыл санда тёгерегинде кёп адам басыннганлыкъгъа, ала кеслерин жангызлай къалгъан сунадыла. Былайда цифралы технологияланы иги жаны да барды – аланы юслери бла адам къайгъы этдирген затларыны юсюнден жазады, башхаладан жапсарыу сёзлени эшитеди.
Болсада, шёндюгюлю амалланы бла жаш адамланы алдап, кеслерине тартханла, аманлыкъчыла да тири хайырланадыла. Докладчы билдиргенича, осал ниетлени сюргенле аланы къолларына тюшерге боллукъ адамланы алдарча хар бирини халине, жарсыуларына кёре, энчи мадарланы сайлайдыла. Ала асламысында къыйын болумгъа тюшгенлеге эс бурадыла. Сёз ючюн, абызырагъан, асыры къайгъы этгенден кеслерин къолгъа жыялмагъан, жукъусузлукъдан бла тынчсызлыкъдан къарыусуз болгъанланы марайдыла. Жамауат бла ишлегенле, ол санда уа устазла да аллай къауумдадыла. Нек дегенде аланы юслеринден шартла тынч табыладыла. Алагъа сёлеше, аманлыкъчыла, керти тукъумланы хайырлана, организацияладан жумуш бла сёлешебиз деп, алдаргъа боллукъдула.
Акъылбалыкъ болмагъанланы дагъыда бир ышанлары – кеслерине асыры бек базыныулукъ. Болсада ол тутхучсуз ышанды, бу жыл санда адамла бир кесамат неда огъурсуз кёрюннген сёзледен сора ол базыныулукъну тас этедиле. 11-14-жыллыкъла жамауатны оюмуна асыры бек тынгылайдыла. Анга жангызда къызчыкъла угъай, жашчыкъла да эс бурадыла, бу жыл санда тёгереклеринде адамлагъа ариу къылыкълы кёрюнюрге сюедиле. Абаданыракъ бола баргъанлары бла ол сагъышла селейе барлыкъдыла.
Социал сетьлени юсю бла жаш адамланы аманлыкъчыланы къауумуна къошууну темасы да мадарланы излейди. Тинтиуле ачыкълагъанларыча, террористлеге къошулгъан сабийлени асламысы аланы бу ишге къатышдыргъанла бла социал сетьледе танышхандыла. Бизге жазгъан къызчыкъла ишеклик туудурмагъандыла, танышыргъа, сёлеширге сюе эдиле, дейдиле.
Быллай болумланы тыйыуда билдириуле этиу азды, жангылыкъла, эсгертиуле адамны эсин тюрлендирмейдиле. Устазны окъуучугъа жангызда информацияны айтып къойгъаны аманлыкъчыланы, аны да тохтатырыкъ тюйюлдю. Эм хайырлы былайда хар энчи болумну, тохтап, тынгылы сюзюудю. Социолог чертгенича, акъылбалыкъ болмагъанла къауумлагъа жыйылыргъа сюедиле. Ол жаш адамлагъа кеслерини атындан эсе, къауумну атындан сёлешген, мадар этген тынчыракъ кёрюннгени бла байламлыды. Ол къауумну ичинде бир тюрлю болумгъа чамланыуну сезими жайылса, тышындан душман чыкъса, анга киргенлеге аманлыкъчыла жолну къыйынсыз табаладыла.
Лекциясын бошай, эксперт устазлагъа эсгертиуле этгенди. «Биз сабийлени тенглерин тынгысыз болуп кёрселе неда ала кеслерин башха тюрлю жюрютюп башлагъанларын эслеселе, жашырмай абаданлагъа айтыргъа юйретирге керекбиз. Нек дегенде ала аслам заманны бирге ётдюредиле, анга кёре уа тенглерин абаданладан эсе иги таныйдыла. Сёз ючюн, шуёхларыны юйюрлеринде хал къыйын эсе, абаданла бла аралары бузулуп неда аладан азаплыкъ сынай эселе, эм алгъа аны шуёхлары ангыларыкъдыла. Аны ючюн арабыз ышаныулу болуруна къайгъырыргъа тийишлибиз», – деп белгилегенди ол.
Кульчаланы Зульфия.
