Тэрч районым хыхьэ Акъбащ Ищхъэрэ къуажэм иджы­благъэ щызэхэтащ «КъБР-м и ТекIуэныгъэ лъагъуэхэмкIэ» хэкупсэ лагерыр. Ар къызэрагъэпэщат щIыпIэ муници-              паль­­­нэ районымрэ Тамбовскэ къуа­жэмрэ я администрацэ­хэм, КъБР-м ЩIалэгъуалэм я IуэхухэмкIэ и министерст­вэр я дэIэпыкъуэгъуу. 

Лагерыр щрагъэкIуэкIащ Акъбащ Ищхъэрэ псыжапIэ Iуфэм - щIыпIэм и дамыгъэ щихуиплIым (илъэсищэ зи ныбжь­хэм) я пэгъунэгъуу. Iуэхум ­хэтащ республикэм и щIыпIэ зэхуэмыдэхэм къикIа щIалэ­гъуалэ 40-м щIигъу. Абыхэм ­къапэщылът шэтырхэр ягъэувыну, зыгъэпсэхупIэхэр, пщэ­фIа­пIэр ягъэхьэзырыну. Ауэ щIалэгъуалэм зрагъэгъэпсэ-хун къудейратэкъым Iуэхур ­щIе­кIуэкIыр, атIэ гупу зэдэ­лэ­жьэфу, къалэнхэр зэхуагуэшыфу егъэсэнри абы хэлът.
 «КъБР-м и ТекIуэныгъэ лъагъуэхэмкIэ» хэкупсэ лагерыр къызэгъэпэщыныр Тамбовскэ къуажэм и Iэтащхьэ КIэмпIарэ Беслъэн япэу игу къыщыкIар 2025 гъэм Калининград ще­кIуэкIа «Хэку цIыкIур Урысейм и къарущ» урысейпсо зэхы-хьэм хэта нэужьщ. А зэхуэсым ипкъ иткIэ, «Муниципалитетхэм туризм и лъэныкъуэкIэ зегъэу­жьынымкIэ щыIэ Iэмалхэр» зэIущIэр ирагъэкIуэкIат. Иужь­кIэ къалэмрэ Калининград щIыналъэмрэ я щIыпIэ дахэхэм хьэщIэхэр щыщагъэгъуазэм, тхыдэм и фэеплъ щIыпIэхэм ахэр зэрыхуэсакъыр гукъинэж ящыхъуащ. Апхуэдэу къуажэ ­Iэтащхьэр хуэкIуащ щалъхуа щIы­пIэми апхуэдэ хэкупсэ               Iуэху щыгъэзэщIэн зэрыхуейм.
Акъбащ Ищхъэрэм гулъытэ щхьэхуэ щиIэщ 1921 гъэм къуа­жэр къыщызэрагъэпэща илъэ­сым хасауэ щыта, лIэщIы­гъуэкIэрэ къэгъуэгурыкIуа щихуиплIым. Ахэр Акъбащ Iуащ­хьэхэм ухуэзышэ гъуэгум и зэхэкIыпIэм щытщ. Абдеж шэ­тыр лагерыр щаухуэн ипэ къихуэу, къуажэдэсхэр зэрыгъэу­Iури, щIыпIэр ягъэкъэбзащ.
КъызэгъэпэщакIуэхэм я мурад нэхъыщхьэ хъуар Къэбэрдей ЦIыкIуми щIыпIэ дахэхэр зэрыщыIэм, абыхэм зэрызебгъэужьыфынум, зэIузэпэщ пщIы зэрыхъунум гу лърагъэ­тэнырщ. 
Тэрч щIыналъэм мыпхуэдэ Iуэху иджы етIуанэу щызэфIагъэкI. Абы ипэкIэ «КъБР-м и ТекIуэныгъэ лъагъуэхэмкIэ» зэ­хыхьэм хэтахэр зэхуашэсауэ щы­тащ ТекIуэныгъэ Иныр илъэс 80 щрикъум ирихьэ-       лIэу. Абы щыгъуэм Iуэхур щекIуэкIар Инарыкъуей къуа­жэрщ. Жылэм щIалэгъуалэр махуищкIэ щыIащ, тхыдэм зы­щыхагъэгъуазэу. 
Иджырей зэхыхьэм и япэ махуэм щIалэгъуалэр пщэдджы­жьым ежьэри, 432-нэ лъагапIэ цIэрыIуэм лъэсу дэкIуеящ. Мыб­дежращ 1942 гъэм и бжьыхьэмрэ щIымахуэмрэ советыдзэхэм мазищым щIи­гъу­кIэ щIыпIэр бийм Iэрамыгъэхьэу щаIыгъар. Тхыдэдж Опрышкэ Олег и «Боевые действия на территории Ка­бардино-Балкарии» тхылъым итщ 1942 гъэм и фокIадэм а джабэ нэкIухэм зэхэуэ хьэ­лъэ­хэр зэрыщекIуэкIар. ФокIадэм и 18-м абы увыпIэр щиубыдат 275-нэ фочауэ гупым и 328-нэ истребитель-танкым пэщIэт ди­визион щхьэхуэм и взводым. 37-нэ армэм и политотделым къита хъыбарым щыжыIат Къал­мыкъым щыщ, топым и командир сержант Манжиков Борис танк 30 хъу нэмыцэ ­колоннэм пэщIэту зэрыхэкIуэдар. ЛъагапIэм деж щыIэ ­къуэшыкхъэм сэлэт 51-рэ щы­щIалъ­хьащ. Абыхэм я фэеп­лъым пщIэ хуащIыну лагерым хэтхэм километри 5-м нэблагъэ лъэсу зэпачащ. А гъуэгуанэр щIалэгъуалэм я зэфIэкIыр щагъэунэху къудейтэкъым, атIэ тхыдэр пщыгъупщэ зэрымыхъу­нум и дерст. 
ЕтIуанэ махуэр зэIущIэ гъэ­щIэгъуэнхэмкIэ гъэнщIат. Тэрч районым и Юнармием и штабым и ветеранхэмрэ уна­фэ­щIымрэ абыхэм къаIущIащ. ­Нэхъыжьхэр нэхъыщIэхэм я гупсысэкIэ ядэгуэшащ, щIалэгъуалэр зыщIэупщIахэмкIи жэуап къаIэрыхьащ. Пщыхьэщ­хьэм щIалэгъуалэм къахыхьащ КъБР-м щIалэгъуалэм я Iуэ­хухэмкIэ и министр Лу Азэ-    мэтрэ Тэрч районым и адми-нистрацэм и Iэтащхьэм и къа­лэнхэр зыгъэзащIэ Сенэ ­Маринэрэ. ХьэщIэхэмрэ бы­­сым­хэмрэ ныбжьэгъугъэ я зэ­хуаку дэлъу зэпсэлъащ, щIа­лэгъуалэм чэнджэщ щхьэпэ-хэр иратащ. Пшыхьыр ягъэдахэу, Тамбовскэ къуажэм Щэн­­хабзэмкIэ и унэм и лэ­жьа­кIуэхэм адыгэ джэгу зэхауб­лащ.
Лагерым щыIахэм хабзэхэмрэ щэнхабзэмрэ пщIэ зэрыхуэщIыпхъэр нэсу зыхащIащ, щыпсэу я щIыналъэр зэрызэкъуэтыр, узэрыгушхуэн фIыгъуэ куэд зэрыдиIэр ялъэгъуащ. Шэч хэлъкъым мы Iуэхум хэтахэр я лъахэ цIы-           кIум исхэм я лIыхъужьыгъэм зэригъэгушхуам. Абы щIэблэ­хэм я зэпыщIэныгъэр нэхъ куу ищIащ, я хэкупсагъэри и­гъэ­­быдащ. Ар псори дызэ­къуэ­зыгъэувэ къарууэ зэры­щы­тыр нэрылъагъущ.
БАГЪЭТЫР  Луизэ.