Тыркум, Къайсэр къалэмрэ  Къайнэр къуажэмрэ, иджыблагъэ ще­кIуэкIащ Адыгэхэм я дунейпсо зэ­хуэсышхуэ. Къайсэр къалэм щыIэ Кавказ Хасэм зэхиша Iуэхум хэтащ дунейм щикъухьа адыгэхэр. Абы концертышхуэ щитащ Черкес ФМ-м. Къэбэрдей-Балъкъэрым и артист пажэхэу Нэхущ Чэрим, Хъыжьро­къуэ СулътIан, Нэхущ Тимур, Бэчхэ Азэмэтрэ Ренатэрэ уэрэдымрэ ­къафэмрэ хузэIуаха утыкушхуэр ягъэдэхащ. «Кхъуей­п­лъыжь­кIэ­ры­щIэ» гуфIэгъуэ дауэдапщэм ехьэ­лIа хабзэхэр абы щигъэлъэгъуащ, щIалэгъуалэмрэ сабийхэмрэ пап­щIэ зэпеуэхэр щригъэкIуэкIащ адыгэ джэгуа­кIуэ Джэдгъэф Бес­лъэн. Iуэхур зэрекIуэкIар сурэтхэмкIэ ди нэгу щIигъэкIыжащ ЖьэкIэмыхъу ­Даринэ. Зэхуэсым ирагъэблэгъат адыгэ фэилъхьэгъуэхэр зыдхэр, хьэп­шып зэмылIэужьыгъуэхэр зыщI IэпэIэсэхэр. Ахэр гуп дахэу зэхуишэсу Тыркум зышар Балъкъэр Жанщ. Зэхуэсышхуэр иужь­рейуэ 2019 гъэм екIуэкIауэ щытащ, цIыху мин 20 хуэдиз хэту. Мы гъэм Iуэхур къагъэщIэрэщIэжащ - мин 30 хэтыну хуагъэфэщами, мини 100-м нэс къекIуэлIащ. ДяпэкIэ мыпхуэдэ зэхуэсыр илъэс къэс ирагъэкIуэ­кIыну я мурадщ. 
Ди республикэм и лIыкIуэу ­Тыркум щыIахэм ящыщхэр къыт­ху­теп­сэлъыхьыжащ Iуэхур зэ­ре­кIуэкIам, ягу къинэжам.

Мэкъушэ (Бырхьэм) Заирэ, Iэ­пэ­Iэ­сэ:
- Ди IэрыкIхэр дгъэлъэгъуэну драгъэблэгъащ адыгэ зэхуэсым. Iэп­щэхъухэр, Iэлъынхэр, лэрыпсхэр дгъэ­лъэ­гъуащ, икъукIи ди нэгу зиужьащ. Ди нэ къикIырт Тыркум щыпсэу ди лъэпкъэгъухэм я щы­IэкIэ-псэукIэр зэдгъэлъагъуну, дахэплъэнуи, абы дыщыкIуэну зэманым дыхуэпIащIэрт. ХьэщIагъэ­шхуэ къыткIэ­лъызэрахьащ ди лъэпкъэгъухэм. Къай­сэр щыIэ Адыгэ Хасэм дашащ, дызэ­щIэ­упщIащ, адыгэ Iуэхум ды­тепсэ­лъыхьащ. Псом нэхъыбэу ­дигу дыхьари?! Бзэр зэращIэр! Хамэ­щIым анэдэлъхубзэр щыпхъу­мэ-   ну зэрымытыншыр къыдгуроIуэ. Адыгэ лъэпкъым и щхьэм къри­кIуащ гуауэщхьэуэ куэд, ди тхыдэр гуузщ. АтIэми, апхуэдизу лъэпкъ уардэщ адыгэри, и бзи, и хабзи, и щэнхабзи ихъумащ. Ди унэкъуэщ­хэм даIущIащ, дызэрыцIыхуащ. Дэ­нэ щIыпIэ дыщыIэми дызэ­ры­зэ­пыщIар, ди бзэр зэрытхъумэнумрэ лъэпкъым дызэрыкъуэтынумрэ иужь дызэритым зэхуэдэ дещI. Дэнэ щыIэ адыгэри дызэшщи, Тхьэм мыпхуэдэ зэхуэс дахэхэм хэплъэн, зи мурадхэр къыхузэпищэн лъэпкъыу дыкъихъумэ! 
МэщкIуащэ Маринеттэ, IэпэIэсэ:
- Сипхъумрэ сэрэ дызэщIыгъуу дригъэблэгъащ Тыркум кIуэну ди гупыр къызэзыгъэпэща Балъкъэр Жан. Гупым бзылъхугъэ гуащIа­фIэ­хэр хэтащ, лъэпкъым и къэкIуэнум теухуа Iуэху дахэхэм пэлъэщу. ­Истамбыл дылъэтащ, абы дикIри, ­Къайсэр дынэсащ - гъуэгури щIэ­щыгъуэт, жыхуэсIэщ. Бысым ­де­зыгъэблэгъахэм шхапIэм къы­щы­зэ­рагъэпэщат гуфIэгъуэ пшыхь - уэрэджыIакIуэхэр, къэфакIуэхэр, пшынауэхэр щыIэт. Гуапэу дызэбгъэдэсащ, дыкъызыхэкIа лIакъуэ­хэм дытепсэлъыхьащ. ЕтIуанэ махуэм Тыркум щыпсэу адыгэ Iэп­щIэлъапщIэхэмрэ Хэкум икIахэм­рэ ди IэдакъэщIэкIхэм я гъэлъэгъуэ­ныгъэ екIуэкIащ. Iуданэ зэмылIэу­жьыгъуэхэмкIэ хэдыкIа лэжьыгъэ­хэр, дыщэидэм ехьэлIахэр, хьэп­шып зэрыхъахэр - куэд щытлъэ­гъуащ абдеж. Бзылъхугъэ Iэ­пэ­Iэ­сэхэр гъэщIэрэщIат - я фэилъхьэгъуэм адыгэ тхыпхъэ е да­мыгъэ гуэр Iэмал имыIэу къытещырт хэдыкIауэ, е кIэрегъэубыдауэ. Еща­нэ махуэм зэхуэсышхуэр екIуэкIащ. Гухэхъуэт абы цIыхуу къекIуэ­лIам уахэплъэну. Губгъуэ­шхуэм деж Iуэхур щекIуэкIырти, шэ­тэр цIыкIу­хэр щрагъэувэкIат. Бзэм, лъэп­къым, къэкIуэнум абдеж щы­теп­сэлъыхьырт, IэпэIэсэхэмрэ Iэп­щIэ­лъапщIэхэмрэ я лэжьыгъэхэр щагъэлъагъуэрт, уэрэджыIакIуэхэм утыкур ягъэдахэрт. Сыт хуэдэ гуфIэгъуэт апхуэдиз адыгэм уа­хэп­лъэн къудейр! 
Шишман (Црым) Залинэ, Iэ­пэIэсэ:
- Адыгэхэм я зэхуэсым драгъэб­лагъэри, тфIэфIу дыхэтащ. Псом япэу, фIыщIэ яхузощI, апхуэдэ Iуэху дахэм дыхэзыгъэплъахэм, адыгэм и зэхэтыкIэ екIур абдеж щытлъа­гъуну Iэмал къыдэзытахэм. Iэпэ­Iэсэхэм ди IэрыкIхэр дгъэлъэ­гъуэным зы махуэ хухахати, хэхэ­сым щыпсэу ди бзылъхугъэхэми ­Хэкум икIахэми ди IэдакъэщIэкI­хэр утыкум къитхьащ, абыхэм еплъхэр зыщIэупщIэхэм жэуап еттащ. Къы­кIэ­лъыкIуэ махуэр адыгэм и зэхуэст. КъыпхуэмыIуэтэн хуэдизщ абы гухэ­хъуэу щытлъэгъуар. Сыту къаруушхуи ирахьэлIа апхуэдэ Iуэхур къехьэжьэным, зэгъэуIуным, адыгэ хабзэр зыщIыпIэ дежи щымыкIуэ­-ду зэтраублэным. ЦIыху минищэ хуэдиз къызэхуэсагъэнущ, къызэ­рабжамкIэ. Цыхухэр зэрылъэ­гъуащ, гушхуащ, зэщIэупщIащ. Сэ Къайсэр япэу сыкIуауэ аращ, Истамбыл щIэх-щIэхыурэ сыкIуэ пэтми. ХьэщIэхэр Каппадокие дашэри ди нэгум зрагъэужьащ. Сэ адыгэ зэхуэсыр IэфIу си гум илъынущ, куэдрэ сигу къэзгъэкIыжын щыслъэгъуащи. ДызэкIэлъыкIуэным, дызэрыщIэным и мыхьэнэр зы­хащIагъэнущ зэхуэсышхуэм хэта псоми. 
Къармэ Iэсият, «Адыгэ цIыкIу» IуэхущIапIэм и унафэщI:
- Мазэ зытIущ ипэ къихуэу зэ­хуэсым драгъэблэгъати, абы зы­хуэдгъэхьэзырыну зэмани Iэмали диIащ. «Адыгэ цIыкIу» IуэхущIапIэм и «Адыгэбзэ» тхылъым и Iэрытхи иджыблагъэ къыдэдгъэкIащ, Тэтэр Iэминэрэ сэрэ зэхэдгъэувэри. Нэхъыбэу зэхуэсым дыщIрагъэблэ­гъари, мис а ди лэжьыгъэхэр дгъэ­лъэгъуэну, ди гъэсапIэм адыгэбзэмкIэ дерсхэр зэрыщекIуэкIым, IэпщIэлъапщIагъэм, шыкIэпшынэ еуэным цIыкIухэр зэрыхуэдгъасэм дытепсэлъыхьыну арат. Къайсэр Адыгэ Хасэм дригъэблэгъащ ди IуэхущIафэхэм щыгъуазэу. Адыгэ зэхуэсым къэкIуа куэд къыдбгъэ­дыхьащ, ди интернет напэкIуэцIым кIэлъыплъу, ди IуэхущIафэхэр я гум дыхьэу жаIэу. Ар ди гуапэ хъуащ. МахуищкIэ екIуэкIа зэхуэсым и ещанэ махуэм Къайнэр къуажэм дыщызэIущIащ дуней псом щи­къухьа адыгэхэм я лIыкIуэхэр. Губгъуэ хуитышхуэм цIыхур изти, уа­хэплъэн къудейри гухэхъуэт. Ди тхылъхэр, ди гъэсэн цIыкIухэм ящIа IэрыкIхэр дгъэлъэгъуащ. Къармэхэ ди лъэпкъэгъухэр ди хэщIапIэм накIуэурэ дыкъалъэгъуащ. Зэхуэс нэужьым ди унэкъуэщхэм гуапэу дабгъэдэсащ. Абыхэм хьэщIагъэу къыдахам, хабзэу къыткIэлъы­зэ­рахьамрэ Iущагъыу зэхыдагъэ­хамрэ псалъэкIэ къысхуэмыIуэ­тэщIми, гупсысэ щхьэпэ куэд къы­хэсхащ. 
Къущхьэ Аксанэ, бухгалтер, «Лашын» бзылъхугъэ хасэм и гуащэ:
- НэхъапэIуэкIэ Къайсэр къалэм срагъэблэгъауэ щытащ адыгэ шхы­ныгъуэхэм я пщэфIыкIэм абы щыпсэу ди лъэпкъэгъу бзылъхугъэхэр хуезгъэсэн папщIэ. Арати, зэхуэсым япэ къихуэу Къайсэр сыкIуэри, езгъэджахэм саIущIащ, Къайсэр, Къайнэр щыIэ хасэхэм, Кавказ Хасэшхуэм сыщыхьэщIащ. Адыгэ зэхуэсышхуэм срагъэблэ­гъащ «Лашын» бзылъхугъэ хасэм срилIыкIуэу. «Лашыным» къыдэдгъэкI шей лIэужьыгъуэхэм ящыщ­хэр тыгъэу яхуэсхьащ, «Анэм и пщэфIапIэм» зыфIэтща, адыгэ шхы­ныгъуэхэм я пщэфIыкIэр зэрыт тхылъыр тыркубзэкIи зэддзэкIати, ари бзылъхугъэхэм яIэрыдгъэхьащ. Къайсэр адыгэ шхыныгъуэхэр щагъэхьэзыр шхапIэхэр щыIэщ. Абы­хэм ящыщ зыр сэ ди шхыныгъуэ­-хэм я пщэфIыкIэм хуезгъэджахэм ящыщщ къызэIузыхар. Пынар-­Баши къалэм пэгъунэгъущ зэхуэ­сыр щекIуэкIа Къайнэрыр. ИкIи ­Пынар - Баши дикIыу абы ды­нэ­сыхуи, адыгэ къуажэ зыбжанэм дыблэжащ. Зэхуэсым щагъэлъэ­гъуащ адыгэ хабзэ дахэ. СфIэгъэ­щIэгъуэну сызыкIэлъыплъахэм ящыщщ «КхъуейплъыжькIэрыщIэ» гуфIэгъуэ дауэдапщэр. ЩIалэ цIыкIухэр абы зэрыдэпщейр, а ­кхъуейм лъэIэсын папщIэ лIыгъэ зэрызыхалъхьэр, зы щIалэ цIыкIум кхъуей плъыжьыр къызэрыфIиу­-дар - псори гухэхъуэт. Адыгэ къуа­жэхэм дэсхэр, къулыкъущIэхэр, нэгъуэщIхэри некIуэлIащ зэхуэсым. Абыхэм псалъэ гуапэхэр жаIащ адыгэхэм ятеухуауэ. Зэрылъэпкъ дахэр, нэгъуэщI лъэпкъхэм къахэкIахэм телъыджэ ящыхъу щэн­хабзэфIхэр зэрахэлъыр, ди лъэп­къым пщIэ зэрыхуащIыр къыха­гъэщащ къэрал къулыкъущIэхэр къыщыпсалъэм. Адыгэ шхапIэхэм  я шэтырхэр куэду къегъэувэкIат. Сабийхэми гулъытэ яIащ. Ахэр щыджэгун щIыпIэхэри къыщызэ­рагъэпэщат абдеж, хъыринэ нэ­гъунэ иращIати, цIыкIухэр зэшыр­тэкъым. Нэхъыжьхэр уэршэру, щIалэгъуалэр къафэу, сабийхэр джэгуу зэхэтащ зэхуэсыр. Тыркум щыIэ ди лъэпкъэгъухэр Iуэхум зэрызэ­къуигъэувэр хуабжьу си гуапэ ­хъуащ. Къайнэр щыщ зыгуэрым ­сеупщIат, абы цIыхуу къыдэкIым си гур хагъахъуэу, «Къайнэр зыгуэр къыдэна мыбы къэмыкIуэу?» жыс­Iэри. «Зыри къыдэнакъым, сыт ­Къайнэр адыгэ къыдэнэн щIы­хуейр, мыбдеж лъэпкъ зэхуэс щы­Iэу?» - жиIэри си упщIэр игъэщIэ­гъуащ. Апхуэдиз адыгэм уахэп­лъэну икъукIэ гухэхъуэт. Нэхъы­фIыжыр а къомыр адыгэбзэкIэ зэ­рызэпсалъэм ущIэдэIунырт. Сэ жысIэркъым абдеж тыркубзэ щы­зэхэдмыхауэ, ауэ адыгэбзэ дахи яIурылът. 
Хьыжьрокъуэ Азэмэт, Къэбэрдей Адыгэ Хасэм хэт:
- Лъэпкъыр зэхэплъащ, зэры­щIащ, зэкIэлъыгъуэзащ. ХьэщIагъэшхуэ къыдахащ Тыркум щыпсэу адыгэхэм. Къахэзгъэщыну си гуа­пэщ Къущхьэ Ердалрэ Тамбий Айхьэнрэ. ТIури тхакIуэщ, дин лэ­жьакIуэщ. 
ФIагъ псоми дыщытепсэлъы­хьым деж, гулъытэ хуэныкъуэ Iуэхугъуэхэри лъэныкъуэ едгъэз хъуну  си гугъэкъым. Нэхъыжьхэр адыгэ­бзэкIэ зэрыпсалъэм, щэнхабзэм зэрытепсэлъыхьым икIи зэрагъэ­лъагъуэм укIэлъыплъыну гуапэт. Ауэ щIалэгъуалэм адыгэбзэр зы­мыщIэ куэд зэрахэтми гу лъыттащ. Пэжщ, щэнхабзэм хащIыкIыр щIалэгъуалэм, адыгэ джэгур дахэу къызэрагъэпэщ, уэрэдхэм дожьу. Ауэ къафэмрэ джэгумрэ ящIыгъун хуейщ бзэр, аращ псоми щIэдзапIэ хуэхъур. 
Тхьэлыджокъуэ Сюзаннэ, пшынауэ:
- Си насып кърихьэкIащ адыгэм  я зэхуэсышхуэм сыхэтыну. Хуабжьу узыгъэгуфIэщ щытлъэгъуар. Дунейм и щIыпIэ куэдым къикIа ди лъэпкъэгъухэм я зэхэтыкIэ дахэм, я хьэщIагъэм, зыр адрейм щIэгъэ­къуэн зэрыхуэхъуфым, лъэпкъым теухуа Iуэхушхуэр жану зэрызэдапхъуатэм укIэлъыплъыныр гухэ­хъуэт. Ди республикэм икIауэ абы хэтащ ди уэрэджыIакIуэ пажэхэр, IуэхуфI зылэжь адыгэ IуэхущIапIэхэм я лIыкIуэхэр, зи IэрыкIхэр ­дунейм къыщацIыху IэпэIэсэхэр. АтIэ ар телъыджэкъэ - дуней псом адыгэ щэнхабзэр щыбгъэлъэгъуэну, лъэпкъ куэд абы къебгъэ­хъуэпсэну, Iуэху хъуамэ - гушхуауэ узэхыхьэжыну! 
Тэтэр Iэминэ, егъэджакIуэ:
- Дуней псом щыпсэу ди лъэп­къэгъухэм я лIыкIуэхэр щызэхуэса Iуэхум сызэрыхэтам срина­сыпы­фIэщ. Абы сыхагъэплъэну зигу къэкIа Къармэ Iэсиятрэ Балъкъэр Жанрэ фIыщIэшхуэ яхузощI. Жып­Iэнурамэ, ди республикэм икIа гупыр абы хэтащ лъэпкъым хуэ­фэщэну. Апхуэдэ утыкушхуэм лъэпкъ IуэхукIэ уихьэу екIуу ­укъикIыжыныр куэд и уасэщ. Апхуэ­диз илъэскIэ хамэ щIыпIэм щып­сэуа ди лъэпкъэгъухэм къыткIэ­лъызэрахьа адыгагъэр сыту гухэ­хъуэт! Ди щIыналъэр зыгъэуардэ уэрэджыIакIуэ пажэхэм абдеж да­зэрыщыхуэзами дамэ къыттригъа­кIэрт. Унэм сыкъызэрекIуэлIэж ­махуэрэ сытопсэлъыхьыж абыи, схуэухыркъым. Нэхъыжь дызы­хуэзахэм лъэщу бзэр яхъумащ. Ауэ, ди жагъуэ зэрыхъущи, нэхъ щIалэIуэхэм апхуэдэу къабзэу яIурылъкъым анэдэлъхубзэр. ИтIани, щIалэгъуалэм ящыщу бзэр зыхъумам, я псэлъэкIэр зыкIэ къабзэщи, сыт хуэдиз фIыщIи щытхъуи яхуэ­фа­щэщ. Хасащхьэм хэт щIалэгъуа­лэр-щэ! Iуэху хэтыкIэ, цIыху бгъэ­дэ­тыкIэ, хьэщIагъэм и пIалъэ ящIэу! Абыхэм щIыпIэ дахэхэм зыщыдагъэплъыхьащ, шхапIэхэм дыщагъэхьэщIащ. СызыщыгуфIыкIри? Мис а щIалэгъуалэр Хасэм иригъэкIуэкI Iуэхухэм хэтщ, адыгэ хабзэмрэ нэмысымрэ я щапхъэ ялъагъуу къыдокIуэтей. А къэралым щыпсэу ди лъэпкъэгъухэм къа­щIэувэн яIэщ. Ар адыгэр дызыгъэгугъэщ, дызыгъэгуфIэщ. Адыгэ зэхуэсыр щекIуэкIа къалэми, абы пэгъунэгъу адыгэ жылагъуэхэми дэсхэм зэрыунагъуэу зыкъаIэтурэ Iуэхум хыхьащ. Нэхъыжь дыдэхэм я деж щегъэжьауэ, нэхъ цIыкIу ды­дэхэм я деж нэсыжу Iуэхум хэтт. 
ЖьэкIэмыхъу Даринэ, сурэт­тех:
- Сурэттехыу сащIыгъуащ адыгэ зэхуэсым щыIахэм. Си гур хэзыгъэхъуа куэд щыслъэгъуащ, щыс­лъэгъуами къыщымынэу, сурэт ­хъугъуэфIыгъуэу а махуэхэр зэхуэтхьэсыжащи, доплъыж, дытопсэ­лъыхьыж гуапэу. Апхуэдэу тпэ­жы­жьэ хамэ къэралым дыкIуауэ абы адыгэбзэкIэ дызэрыщыпсалъэр, зэлъэпкъэгъухэр анэдэлъхубзэкIэ дызэрызэрыщIэр сфIэхьэлэмэтти, си гур пIейтейуэ къигуфIыкI зэпытт. Тыркум щыпсэу адыгэхэр къызэ­рытщыгуфIыкIыр, нэхъыфIу яIэр дагъэлъагъуну, къытхуэупсэуну зэ­рыхуейр зыхыдагъащIэу гурэ псэкIэ къытпежьащ. Сэ япэ дыдэу хамэ къэрал сыщыIауэ аращ, зэхуэсым сыкIуэн папщIэ япэу ситIысхьащ кхъухьлъатэм! Ари хьэлэмэттэкъэ! 
Зэхуэсым щытлъэгъуам куэдрэ дытепсэлъыхьыжынущ. Сигу къи­нэжа зы теплъэгъуи бжесIэжынщ. Гупым тщIыгъу Тхьэлыджокъуэ Сюзаннэ пшынауэщи, хамэ къэралхэм щыпсэу адыгэ куэдым къацIыху. Тыркум дыщыIэхуи, и цIыхугъэхэр къыбгъэдыхьэурэ, къыщIэупщIащ. Апхуэдэу, зы лIы гуэр къыбгъэ­дыхьауэ, щызэщIэупщIэхэм, Тэтэр Iэминэрэ сэрэ тIэкIу лъэныкъуэкIэ дыкъыIукIуэтат. ЛIыр щыIукIыжам, Сюзаннэ и нэпсхэр къызэпижы­хьат, зыхуэтхьынур дымыщIэу. АтIэ къыбгъэдыхьам къыхуиIуэтэжа зы Iуэхугъуэр и гум ешыкъылIауэ арат. Зэгуэр, ар Хэкум къэкIуэжырти, а зэманым гукъыдэмыж, зи жьы­хъугъуэ и анэр къелъэIуат щIы Iэбжьыб здыхуихьыну!
ГУГЪУЭТ  Заремэ.