Ди республикэм ис щIалэгъуалэм гулъытэ яIэщ. Я хъуэпсапIэхэр къайхъу­лIэн, я мурадхэм лъэIэсын папщIэ къэралыр зыхуе­кIуэ Iэмалхэр ди щIыналъэм гъэзэщIа щохъу. Иужьрей зэманым ныбжьыщIэхэр зыхэт Iуэхухэр махуэ къэс зэрекIуэкIри долъагъу. А псом я къызэгъэпэщыкIэм, ди щIалэ­гъуалэр зыхуэдэм, щIэб­лэр гъэсэным пыщIа гу­гъуехьхэм теухуауэ депсэ­лъащ ЩIалэгъуалэм я унэм и унафэщI Дзэгъащ­тэ Азэмэт. 

- ЩIалэгъуалэм я унэм щывлэжьхэм я гугъу къыт­хуэщIыт, Азэмэт.
- Мыбы «ЩIалэгъуалэм я унэ» зэрыфIащрэ Iуэхугъуэ куэд дыдэ щекIуэкIащ. ЩIалэгъуалэ IуэхухэмкIэ министерствэр республикэм щхьэхуэу къызэ­ры­щыу­нэхурэ илъэсищым щIи­гъуащ. 2024 гъэм ма­заем и 13-м ЩIалэгъуалэм я унэм и бжэр къызэIутхащ, Iуащхьэмахуэ нэмыцэ бэракъыр къыщраудыхыу СССР-м и бэракъыр щы­т­рагъэувэжа махуэм техуэу. Зэман щIагъуэ дэкIыркъым мыбы Iуэху щхьэпэ ще­мыкIуэкIыу, уеблэмэ зы ма­хуэм Iуэхугъуэ зыбжанэ щызэтехуи щыIэщ. Концерт щагъэлъагъуэ ди залыш­хуэм цIыху щибгъум нэс щIохуэ. ЦIыхуищэ, щитI хуэ­диз щIэхуэу пэш зыбжани диIэщ, лэжьапIэ пэшхэм нэмыщI. Аращи, цIыху минитIым щIигъу зыхэт Iуэхугъуэ щыдогъэкIуэкIыф мыбы. 
Сыт хуэдэ Iуэху едгъэ­кIуэкIми, къэралым, рес­пуб­ликэм я гимнхэмкIэ къы­щIыдодзэ. Гимныр ­къыщеуэкIэ дэ дыкъы­зэ­ры­т­эдж къудейракъым мы­хьэнэ зиIэр. Къэралым пщIэ хуэтщIу дыкъэзы- лъагъу сабийхэм, ар ягу ира­у­­быдэ, щапхъэ яхуохъу. Гимныр щIэблэр хэкупсэу  гъэ­сэнымкIэ зы Iэмалу къэбгъэсэбэп мэхъу. Нэ­хъа­­пэ­IуэкIэ щIалэгъуалэр зы­хэт Iуэхугъуэхэр нэхъ зыт­ращIыхьыр ныбжьы­щIэ­хэмрэ сабийхэмрэ я нэгу зрагъэужьынырт. Дэ зы Iуэхугъуи едгъэкIуэкIыркъым щIагъыбзэ узыншэ щIэмылъу. КупщIэр  гъэ­сэ­ны­гъэращ, щIалэгъуалэм я нэгу зегъэужьыныр - фащэщ. 
Ди республикэм къыщрахьэжьэ Iуэхугъуэшхуэхэр щокIуэкI ЩIалэгъуалэм я унэм. Ар конференцэ, зэ­IущIэ, пшыхь, лекцэ ире­хъуи, мыбдеж зыхуей ­хуэгъэзауэ къыщы­зы­до­гъэпэ­щыф. ЩIалэгъуалэм ялъа­гъу Iуэхур екIуу къы­­зэрызэгъэпэщын хуейм и щапхъэхэр, а псор я нэгум щIэкIа, езыхэри хэта нэужь, къагуроIуэ цIыху къэс зы Iуэхугъуэшхуэ гуэрым и Iыхьэу зэрыщытыр. 
ЩIалэгъуалэм я унэм хэт пэшышхуэм мыхьэнэ иIэщ ди артистхэм дежкIэ. Хэт и щIалэгъуэр абы щыкIуащ, хэт абы епха гукъэкIыжхэр иIэщ, хэт пэшым и утыкум къихьэну фIэфIщ. Аращ ткъутэу къэдгъэщIэрэщIэж мыхъуу, зэрыщытым хуэдэу къыщIэдгъэнар. Артистхэм концерт ятынумэ, ди пэ­шышхуэр хуит яхудощI. Дэ къэрал е республикэ Iуэху къет­хьэжьэмэ, ар тхуагъэ­дэхэну къытхуоблагъэ ахэр. ЗызэщIыдогъакъуэ, дызэдоIэпыкъу. 
«Эльбрус» фIэщыгъэр иIэу республикэм къы­щы­зэдгъэпэщыну ди гугъэщ щIалэгъуалэм зыщагъэпсэху, я гупсысэм зыщ­ра­гъэужь лагерь. Ар «Мэ­шыкъуэ» ­лагерым хуэдэну къы­щIэ­кIынущ, инагъкIэ абы хуэ­­мы­дизынуми. Мы гъэм и фокIадэм къызэIутхыну ди мурадщ. 
Псом хуэмыдэу иужьрей илъэсхэм къэралым мыхьэнэшхуэ ирет щIалэгъуа­лэм я гъэсэныгъэм. Сыту жыпIэмэ, дэ нобэ щIэб­лэр дымыгъасэмэ, хамэм игъэ­сэну иужь ихьэнкIэ ­хъунущ, Iуэхум бзаджагъэ хилъхьэу. Куэд дэкIакъым Москва дыкъызэрикIыжрэ, щIалэгъуалэм ятеухуа зэIущIэшхуэ дыхэтауэ. 
- Сыт абы нэхъ фызыщы­теп­сэлъыхьахэр?
- ЩIалэгъуалэр фIым хуэ­дущиин, я хьэл-щэнкIэ зедгъэужьын папщIэ мы зэманым щыIэ Iэмалхэм щытепсэлъыхьащ зэIущIэм. «ЩIалэгъуалэр къэбгъэдэIуэну щхьэ гугъу хъуа? Дызыпэмылъэщ Iуэхугъуэ щхьэ къыкъуэкIрэ?» - мис апхуэдэ упщIэхэм ятеухуат къэпсэлъэныгъэхэр. ­Къа­­­Iэта Iуэхухэр тыншкъым, дунейм щIэхыщэу зы­­зэрихъуэжым тепщIыхьмэ. Iей зигу илъхэр сыт щхьэкIи къэувыIэнукъым. Абы къыхэкIыу ды­хуэбэлэрыгъ хъунукъым щIэблэм. 
- ЩIалэгъуалэм заужьы­нымкIэ мы зэманым Iэмал куэд яIэщ. Абыхэм хуиту тегушхуэрэ, я гуп­сысэкIэ пэлъэщрэ, тыншу утыку ихьэфрэ ныб­жьыщIэхэр? 
- Зэщхькъым щIалэгъуа­лэр. Гушхуахэр, утыкум тыншу ихьэхэр, жьакIуэхэр щыIэщ. Яхэтщ зэфIэкI яIэ пэтми, утыку ихьэну укIы­тэхэр, я лэжьыгъэр зэи зы­мы­гъэлъэгъуахэр, зи гуп­сысэ жызыIэну темыгуш­хуэхэр. ЗэфIэкI бгъэдэлърэ, ар зэригъэлъэгъуэн гуш­хуэныгъэ хэмылъу гу лъыттэмэ, ар къыдогъэблагъэ, допсалъэ, дызэщIыгъуу тщIэнIауэ тыдогъэгушхуэ. 
Дрогушхуэ щIалэгъуалэм я IуэхухэмкIэ къэралым ­пашэныгъэ щызыIыгъ щIы­налъэхэм дащыщщи. ЩIэблэ дахэ диIэщ, гъэ­сэныгъэкIэ дахуэбэлэрыгъын хуэмейуэ аращ. Психологхэр зэхуэтшэсурэ гъэ­сэныгъэм дытопсэлъыхь, гу зылъыттэн хуейхэр къы­хыдогъэщ, хэкIыпIэхэмрэ Iэмалхэмрэ зэщIыгъуу къыдолъыхъуэ. 
- ЩIэблэм я гъэсэны-гъэм теухуауэ зэфIэфх лэ­жьыгъэхэм и щапхъэ къытхуэпхьын? 
- ЩIалэгъуалэ IуэхухэмкIэ министерствэр къы­зэ­рыунэхурэ «ЩIалэгъуалэм я щIыналъэ» («Регион для молодых») лэжьыгъэр йокIуэкI. Сыт абы и мыхьэнэр жы­пIэмэ, республикэм и ­щIыналъэхэм унэ бгынэжа е ныкъуэкъутэ щыIэмэ, ар щIалэгъуалэ IуэхущIапIэ ящI. ЩIыналъэ щхьэхуэр грант щат зэпеуэм хохьэ-ри, ар къахьмэ, а зи гугъу тщIа унэжьыр къызэрагъэ­щIэрэщIэжын ахъшэ ­къаIэрохьэ. Ар федеральнэ мылъкум къыхокI, хуримыкъур республикэм ды­щIегъу. ИлъэсиплI хъуауэ ди республикэр а зэпеуэм пашэ щохъу. Iуэхур къы­зэ­режьэрэ абы дыхэтыныр къыддиIыгъщ ди республикэм и Iэтащхьэ КIуэкIуэ Казбек. 
Дзэлыкъуэ куеймрэ Прох­ладнэ къалэмрэ щIалэ­гъуалэ центрхэр къыщы­зэIутхыну ди мурадщ. А тIур зэдгъэпэщыжмэ, рай­о­ну хъуам щIалэгъуа­лэм я Iуэху щащIэ яIэнущ. 
Иджы догупсыс: студент­хэр дауэ хэтша хъуну къуа­жэ гъащIэм, жытIэу. Гъэ еджэгъуэм деж дерсхэм къы­щыдэхуэ зэманым пшыхь гуэрхэм, зэIущIэ-хэм, концертхэм, спортклубхэм, нэгъуэщI IуэхущIапIэхэми кIуэурэ зыте­зыгъэу студентхэр гъэмахуэм щхьэж и унагъуэм йокIуэлIэжри, абыи щыIэн хуейт къуажэ гъащIэр ­къа­IурызыгъэIэфIэн гуэр. 
ЩIалэгъуалэ IуэхухэмкIэ министрыр къулыкъум щыпэрыувагъащIэм со­циальнэ къэпщытэныгъэ иригъэкIуэкIащ. НыбжьыщIэхэм ящыщу сыт хуэдизыр хэкупсэ, сыт хуэдизыр республикэм щ­еджэну икIи щылэжьэну хуей, сыт ахэр нэхъ дэ­зы­хьэхыр, сыт я гупсысэр зы­теу­хуар, сыт нэхъ зы­хуэ­ныкъуэр, республикэм сыт хуэдэ щыщIэныгъэхэр ­щы­Iэ щIалэгъуалэ Iуэхум теухуауэ - а псом я щы­тыкIэр зэригъэщIащ. ИкIи ахэр къэлъытауэ лэжьэн щIидзати, фIы и лъэ­ныкъуэкIэ щытыкIэм зригъэхъуэжыфащ. Республикэм и району хъуам щы-Iэщ щIалэгъуалэм ядэ­ла­жьэ IэщIагъэлIхэр. Ад­­министрацэхэм къудамэ щхьэхуэхэр къыщызэрагъэпэщащ абы папщIэ. ЩIалэгъуалэ Iуэхум теухуауэ Москва къалэн къытщищIхэм ди еплъыкIэ хэтлъхьэжурэ, районхэм ­ялъыдогъэIэс. Нэхъапэм мэкъуауэгъуэм и 22-м ирихьэлIэу Налшык, Хэку зауэшхуэм хэкIуэдахэм я фэеплъым деж, шэху уэздыгъэхэр щыпагъанэрт. Иджы район къэс а махуэм щокIуэкI фэеплъ пэкIухэр. Къуажэхэмрэ къалэхэмрэ щыIэщ апхуэдэ Iуэху къы­щызэрагъэпэщ щIыпIи, щIалэгъуалэм шэху уэздыгъэхэр щыпагъанэ. ИрагъэкIуэкIа Iуэхум щыхьэт техъуэ сурэтхэмрэ видео­теплъэгъуэхэмрэ къытхурагъэхь. 
Бадзэуэгъуэм и иужьрей щэбэтыр щIалэгъуалэм я махуэу игъэуващ ди къэ­ралым и Президентым. ­Мы гъэм абы теухуа Iуэхухэр щекIуэкIынущ Налшыки, республикэм и къуажэ­хэмрэ къалэхэмри. ЩIыналъэ къэс IуэхуфIхэм хуэпабгъэ щIалэгъуалэ гуп щыIэныр - ар къару лъэщщ республикэм дежкIэ. 
ЩIалэгъуалэм я гупсы-сэр зэтехуэркъым, дауи. Щхьэж нэхъ лейуэ дэзыхьэх иIэщ. Хэт сурэт ищIыну фIэфIщ, хэт макъамэ етх, хэт Iэпэ­Iэсэщ, хэт Iэп­щIэлъапщIэщ, псалъэм папщIэ. ФIэщхъуныгъэкIэ щхьэхуэхэри яхэтщ. Илъэс ещанэ хъуауэ «Уи диныр щIэж» Iуэхур идогъэкIуэкI. Псалъэм папщIэ, мэжджытхэм докIуэри, абы щызэхуэс щIалэгъуалэм даIуощIэ. Ди министрым абы щыжеIэ зытекIухьа Iуэ­хур, диным и лэ­жьа­кIуэ­хэми къулыкъущIэхэми ­къалэн нэхъыщхьэу щIэб­лэр гъэсэныр зэраIэр, Iуэху гуэр ящIэну хуеймэ, дэIэ­пыкъуэгъу хъуну зэрыхьэ­зырри къыхегъэщ. 
Хуабжьу мыхьэнэшхуэ зиIэщ «Лига лекторов» зыфIэтща Iуэхур. Дзэ Iуэху хэхам щыIахэр къедгъэб­лагъэурэ щIалэгъуалэм яIудогъащIэ. Зауэр зи нэгу щIэкIа, гъащIэмрэ ажалымрэ я зэхуакум дэтыну къызыхуихуа цIыхум жиIэр нэхъыбэу зыхащIэ ныбжьыщIэхэм. 
«Лига героев» жыхуэтIэр сабийхэр зэгъэбэныным теухуащ. Район къэс гуп щызэдгъэпэщащ, дэ ды­кIуэурэ зыдогъэбэн, те­кIуэхэр догъэгушхуэ. СпортымкIэ министерст­вэм къызэрегъэпэщ зэпеуэ куэд. «Лига героев» зыфIэтщар абыхэм къащхьэщокI гъэсэныгъэми да­зэ­рыхутепсэлъыхьымкIэ. Хэкупсагъэм, цIыхум хэлъын хуей хьэл-щэныфIхэм ятеу­хуа упщIэхэри ядот. Я щIэ­ныгъэмрэ я спорт зэ­фIэ­кIымрэ зэхыдолъхьэжри, увыпIэхэри яхудогъэфащэ. Пэжщ, мы лэжьыгъэр ще­дгъэжьам спорт гъэса­кIуэхэм къахэкIащ ар зигу иримыхьаи. Ауэ едгъэкIуэ­кIыу щIэддза нэужь, сабийхэр зрагъэджэнум, ди упщIэхэр зытедухуэнум къы­щIэупщIэурэ загъэ­хьэзыр хъуащ. Апхуэдэ зэпеуэкIэ дэ сабийхэм тхыдэ едгъащIэу аракъым, атIэ щIэныгъэм дедгъэхьэхыу аркъудейщ. ЗэIущIэм щызэхиха гупсысэм де-хьэх, адэкIэ абы теухуа гуэрхэр зригъэщIэну и гур мэпабгъэ. «Мыбы еджэ» жыпIэу сабийм ептыр къищ­тэну щхьэхынкIи  хъунщ, ауэ а зэбгъэджэнур зэрыгъэщIэгъуэныр икIи зэ­рыщ­хьэпэр ебгъэлъэгъуа нэужь, езыр-езыру къищтэнщи еджэнщ. Мы зи гугъу сщIы проектыр къэралым щапхъэу яхуигъэлъэгъуащ нэгъуэщI республикэхэми. 
Иджыблагъэ Джэдыкъуэ щедгъэкIуэкIащ «Фестиваль шаров». Ар ди республикэм и цIыхухэм я гум ­къинэжащ, сурэтхэмрэ видеохэмрэ щызытрахащ, топсэлъыхьыж. Уна­гъуэщIэхэр щызэхуэтшэсри, щызэхэдгъэплъэжаш, я зэфIэкI къыщагъэлъэ­гъуащ. Iуэхум зэрыхэтамкIэ, дэтхэнэми щыхьэт тхылъ еттащ, нэхъ къыхэжаныкIахэр дгъэлъэпIащ. Сыт а Iуэхугъуэм и мы­хьэнэр жыпIэмэ, ди къэралым унагъуэм пщIэ зэры­хуи­щIыр щапхъэкIэ къэд­гъэлъэгъуэ­нырщ. 
- ЕхъулIэныгъэ зиIэ ныбжьыщIэхэм щхьэхуэу ЩIалэгъуалэм я унэм зэIущIэ къащыхузэвгъэпэщауэ зыбжанэрэ срихьэлIащ. Ахэр е сурэтыщIщ, е дэрбзэрщ, е IэпэIэсэщ…
- Арт-резиденцэ жыхуа­Iэм хуэдэ щыIэщ ЩIалэ­гъуалэм я унэм. ЗэфIэкI зиIэ щIалэгъуалэм цIы­ху­хэм зыкърагъэцIыхуну Iэмал ядот. Сурэт гъэлъэ­гъуэныгъэ, усэ пшыхь, зы джэгу цIыкIу е зэIущIэ ирехъуи, пэш щхьэхуэ, экран, Iэмэпсымэ хуэдэхэр хуит яхудощI. 
- Лъэпкъ Iуэхум, бзэм теухуауэ сытхэр влэжьрэ?
- «Щэнхабзэхэм я школ» Iуэхур зэхэдублащ. Хабзэм, лъэпкъ Iуэхухэм теухуауэ щIэныгъэ зиIэхэр къуа­жэхэмрэ къалэхэмрэ дгъа­кIуэурэ абы щыIэ щIалэ­гъуа­лэм яIудогъащIэ. 
Къэбардэ Астемыр «ЩIанэ жанхэр» проектыр зэрыригъэ­кIуэкIым ущы­гъуа­зэу къы­щIэкIынщ… Ди министрым гу лъитат щIалэм и IуэхущIафэр зэры­сэ­бэпми, арди деж щригъэкIуэкIыну, зыщIэдгъэ-къуэну дызэригуапэр жетIащ. Бжьыхьэм ирихьэлIэу «ЩIанэ жанхэм» щыщ нэтын зыбжанэ ди деж щытрихынущ. Журналист Табыщ Мурат и нэIэ нэхъ щIэту Адыгэбзэ Хасэм иригъэкIуэкIыу щытащ ­ныбжьыщIэхэм я зэпеуэ. ­­Илъэс зыбжанэ хъуауэ   ахэ­­ри ди деж щокIуэкI. Анэдэлъхубзэм, литературэ тхыгъэ щхьэхуэхэм теп­сэлъыхьыну хуейуэ зыкъытхуагъазэмэ, ди бжэр зэIухащи, дэри Iуэхум дыхо-хьэ. Балъкъэр щIалэгъуа­лэми апхуэдэ зэпеуэхэр къахузыдогъэпэщ. 
- Упсэу, Азэмэт. Ди гуа­пэщ фи мурадхэр къывэхъулIэну!  

Епсэлъар
ГУГЪУЭТ  Заремэщ.