ФIыгъуэмрэ гуфIэгъуэмрэ зи гура- щэу псэу лэжьакIуэбэр игъэхыщIат ­лъахэм къытепсыха гуауэшхуэм. Нэмыцэ зэрыпхъуакIуэхэр къежьат, ди Хэкум и хъугъуэфIыгъуэ псори зыIэрагъэхьэу, тепщэ зыхуащIын мурад яIэу. Ауэ зылI и быну тэджа ди советыдзэм яху­зэ­фIэ­кIащ, дзэ къежьар дэр нэхърэ нэхъыфIу Iэщэ-фащэкIэ зэщIэузэдами, лъахэр къыIэ­щIагъэкIыжу къыздикIам яхужыну. ЗэщIэтэджа лэжьакIуэбэм я сабий ны­къуэпIхэр пэрытащ балигъхэм къы­зэ­ранэкIа IэнатIэм. 

А зэман хьэлъэм зи цIыкIугъуэр хиу­быдахэм сабиигъуэр зищIысыр ямыщIэу къэхъуащ. Абыхэм ящыщщ зи ныбжьыр илъэс 93-м нэблэгъа дадэ Iумахуэ, зи гъа­щIэр сабий гъэсэным езыта, егъэджакIуэу илъэс куэдкIэ лэжьа, нобэми щIэблэм щапхъэ яхуэхъу, гъащIэм жыджэру хэт, къуа­жэм пщIэшхуэ щызиIэ, Тэрч щIыналъэм хы­хьэ Курп Ищхъэрэ (Къаншыуей)   къуажэм къыщалъхуа Хьэ­цым Уэлий. 
Абы и адэ Мэжид и ныбжьыр зэ­рыхэ­кIуэ­там папщIэ зауэм ямыгъакIуэу къуа­жэм къыдана цIыхухъу закъуэтIа­къуэхэм ящыщт. Апхуэдэхэм жылэр зыхуей хуагъа­зэрт, зауэм Iуувахэм я Iыхьлыхэм щIэгъэкъуэн яхуэхъурт. А зэманым цIыхухъухэм я нэхъыбэм я ныбжьыр хэ­кIуэтауэт щхьэгъусэ къыщашэри, зэщ­хьэгъусэхэм къащIэхъуа сабиитхури цIы­кIу-цIыкIу защIэт, Уэлии яхэту. 
Къуажэхэм, къалэхэм заузэщIырт, я ­щIалэ, хъыджэбз жанхэм союзпсо гъэлъэгъуэныгъэхэм саугъэт лъапIэхэмрэ дип­лом­хэмрэ къыщыхуагъэфащэрт. На­сы­пыфIэу зызылъытэж цIыхухэм дэнэ щащIэнт къэралымрэ цIыхубэмрэ гузэвэ­гъуэшхуэ къазэрыпэплъэр?! Ауэ «Мащэ зытI йохуэж» жыхуаIэрати, езыхэм къатIа мащэм ихуэжахэщ нэмыцэ зэрыпхъуа­кIуэхэр. 
АдэкIэ фыщызгъэгъуэзэнщ Уэлий къы­джиIахэм:
- Ди щIыналъэм нэмыцэ зэрыпхъуа­кIуэхэр къыщысам си школ кIуэгъуэ ­хъуат. Си адэр колхозым хэтт, си анэм сабиитхур зыхуей дыхуигъазэрт, дыцIыкIуми, зэрытхузэфIэкIкIэ, дадэIэпыкъурт ди ­нэхъыжьхэм. А зэман хьэлъэм дэ тлъэ­гъуа гузэвэгъуэмрэ дызыхэта бэлыхьым-рэ Тхьэм фимыгъэлъагъукIэ. Нэмыцэ зэрыпхъуакIуэхэр ди деж къыщысар иджыпсту хуэдэу сощIэж. Бжьэпэм тет ди унэр кIыхьу пэшитI хъурт, сенэ я кум иту, бжитIи хэлът зэхуэзанщIэу, зымкIэ укъыщIыхьэрэ адрей лъэныкъуэмкIэ хадэм уихьэу. Нэмыцэхэр къуажэм къызэрыдыхьэу накIуэ-пакIуэу ди деж къыIухьащ. Унэм и зы пэшым псори ды­щIагуэри, къытхэтIысхьащ хьэкIэкхъуэ­кIэхэм ящыщ зы. Ар нэхъыщхьэ гуэру къы­щIэкIынт, хуабжьу и сэлэт фащэр гъэ­щIэрэщIат. 
Ди унэм и щIыбагъым гъущI псыгъуэ кIыхьышхуэ щыхатIат. И зы лъэныкъуэмкIэ я ныпыр щыфIадзат. ХатIам зыкъомрэ сегупсысащ зищIысыр къысхуэмыщIэу, итIанэ къызгурыIуащ, телефон кIапсэу зэрыщытыр. Ди адэм бжьэпэм щыхисауэ щыта кIарц жыг баринэшхуэм и лъабжьэр тIысыпIэ ящIауэ, ди хьэблэм нэмыцэрэ румыну ныдэтIысхьахэр щызэхуэсырт пщэдджыжьыпэм. ЗэбгрыкIыжырти, ­аргуэру пщыхьэщхьэм къызэхуэсыжыр- ти, жэщыбг хъухукIэ щызэхэст. Я пщэфIапIэри абдеж щIагъэувауэ щIэтт. Шхын бгъэхьэзырын папщIэ пхъэкIэ мафIэ пщIын хуейт а зэманым. КъуэкIиймкIэ ­уехмэ, мэзышхуэ итт, ауэ абыи уехын ­хуейтэкъэ, пхъэ къэпхьын папщIэ. Абы мыкIуэн щхьэкIэ, хадэм ит жыгхэр къагъа­уэу щIадзащ. Ар ди адэм щилъагъум ябгъэдыхьэри, «Мыр щхьэ къивудрэ?», жиIа хъунти, фоч лъэдакъэкIэ къеуэри, ­къраудауэ щытащ. Удынышхуэ зыгъуэта и щхьэм, куэдрэ игъэпсэужакъым ди  адэр.
Шы иныжьитI яIэт абыхэм ди шэщым щIапхауэ. Пщэдджыжьым гу зырызым ­шитIыр щIэщIауэ нэмыцэхэм и ныкъуэр абы ису, имыхуэр яужьым иту зауэм кIуэрт. Я Iэщэ-фащэкIи фIыуэ зэщIэузэдат ахэр, ди адэм зэрыжиIэжу щытамкIэ. Пщыхьэщхьэм къагъэзэжырт, яукIар зым илъу, уIэгъэ хъуа сэлэтхэр адрейм илъу. Къуажэкхъэм пэгъунэгъуу нэмыцэкхъэ ящIауэ яукIахэр абдеж щыщIалъхьэрт. ­Къуажэм дэт еджапIэр сымаджэщ ­ящIауэ, абы сэлэт уIэгъэхэр яшэрт.
Шэшэн щIыналъэм щыIэ щIыдагъэр зыIэрагъэхьэн мурад яIэу нэмыцэхэр ­хуабжьу абыкIэ еIэрт. Ди советыдзэр ­Мэлгъэбэг деж къащыпэувырти, абыкIэ ямы­гъакIуэу зэхэуэхэрт, топ гъуагъуэ ­макъым уафэр дэзджызджу. 
Ди къуажэм дэсахэм я нэхъыбэр румын хьэкIэкхъуэкIэхэрати, ягъуэтыр зэщIакъуэрт, яхузэщIэмыкъуэр ягъэсырт. 
Си нэгум схущIэгъэкIыркъым ахэр ди   къуажэм щыдахужа махуэм къэхъуауэ щыта гужьеигъуэшхуэр. Курп лъагапIэмкIэ ди совет сэлэтхэр къауэрт. Псым узэ­рызэпрыкIыу метр щитху нэхъыбэ умыкIуэу нэмыцэхэм я топу плIы-тху Къаншыуей дэтт. Ди унэр бжьэпэ дыдэм деж щхьэщытти, псори плъагъурт. Чы бжэгъум къы­хэ­щIыкIа ди унэр гъуагъуэ макъым дэзджызджырт, щхьэгъубжэ зыри хэлъыжтэкъым, зэ уэгъуэм зэпкърыщэщынут. Тпэмы­жы­жьэу псэу ди адэ къуэшым я унэр ятIэ чырбышт къызыхэщIыкIари, «абы и блынхэр нэхъ быдэщ» жеIэри, ди адэм дегъа­кIуэ. 
МафIэ лыгъэр къэлындарэ, Iугъуэрэ-гъуэз­рэ фIэкIа зыри умылъагъужу зэхоуэ, сабиихэмрэ балигъхэмрэ я зэрыгъэкIий макъым щIылъэр дозджыздж. Топхэм я гъуа­гъуэ макъым щхьэ куцIыр къегъачэ. Пэ­шым щIэт гъуэлъыпIэ лъабжьэм ды­кIэщIагъэтIысхьауэ дыкIэщIэсщ, балигъ­хэр щхьэгъубжэм Iутщ. Ди сэлэтхэр бжьэ­пэм къыщхьэщыхьауэ къуажэм къобгъэрыкIуэ. Гъунэгъум я гуэщыщхьэм зы нэмыцэ пулемёт иIыгъыу итIысхьауэ, ди сэлэт бжьэпэм къыщхьэщыхьэм гуузу яхоуэ. Советыдзэм щыщ зы танк бжьэпэм къыщхьэщыхьэри, пулемётымкIэ яхэуэ нэмыцэр къриудыхащ. Дэри дызыщIэс унэр кIыфI хъуат, зэшэзэпIэу. Балигъхэр щхьэгъубжэмкIэ къыдидзат, ­дэ гъуэ­лъыпIэр зыбгъэдэта блыным дыкIэ­щIэ- су дыкъанэри. Щхьэгъубжэм къыди­дза   балигъхэм фэбжьышхуэ зыгъуэта   яхэтт. 
«Блынхэр быдэщи нэхъ хъума фыщы­хъунщ», - жысIэу фыздэзгъэкIуам, сынап­лъэмэ, унэм и зы блын закъуэ фIэкIа итыж­тэкъым. СыкъэуIэбжьауэ си пIэм симыкIыфу сыщытт. ИтIанэ, зэрыгъэкIий ­макъ къэIури, си гур къызэрыгъуэтыжат», - жиIэжу щытащ си адэм. Сытми, жьы­Iу­рыхьэгъуэкIэ зэпыуа зэхэуэ гуащIэм дыкъыхахыжащ сабийхэр. Советыдзэхэм нэмыцэхэр къуажэм щыдахужам, хуиту дыбэуэжат.
А хьэщхьэрыIуэхэр ди къуажэм зэрыдэса мэзищым IуэхущIапIэу дэтыр зэтрагъэсхьат, унагъуэхэр зэрыпсэу джэд-къазхэмрэ Iэщхэмрэ зэтраукIат. КIэщIу жы­пIэмэ, псори зэхакъутат, зэхафыщIат. Ауэ лэжьакIуэбэм я бгыр щIакъузэри, хьэ­джэфаджэ ящIа къуажэр зэтрагъэувэжащ.
Ди анэм сабиитхур цIыкIуу дыкъыхуэнэри, ди адэр ихьат къытехуа фэбжьым. А зэман хьэлъэм псори дыздэIэпыкъуу дыздэпсэуащ. Нэхъыжьхэм сытым дежи къыджаIэу щыта «Псэм ипэ напэ» псалъэжьыр ди гъуазэу дыкъэхъуащ. 
Илъэсийм курыт еджапIэм сагъакIуэри, 1953 гъэм къэзухащ. А гъэ дыдэм си анэм педучилищэм сыщIигъэтIысхьэри 1957 гъэм къэзухащ, фIыуэ седжауэ. Къуажэм къэз­гъэзэжри, курыт еджапIэм сыщы­лэ­жьащ илъэс 44-м щIигъукIэ. НэгъуэщI ­IэнатIэ куэди къысхуагъэлъагъуэрт, ауэ сабийхэм сахэтмэ нэхъ къасщтэрти, си лэжьыгъэр IэщIыб сщIакъым. 
Уэлийрэ и щхьэгъусэ Любэрэ бынищ ­зэдапIащ, ирагъэджащ, зыхуей хуагъэзащ. Псори унагъуэ щхьэхуэу мэпсэу. Нэхъы­жьыфIым дохъуэхъу быным я бы­ныжым я гуфIэгъуэ илъагъуу куэдрэ Хьэцымхэ я жьантIэм дэсыну! 
 
КЪАНКЪУЛ  Раисэ.