Урысейм и лъэпкъхэм я зэкъуэтыныгъэм и илъэсым хиубыдэу Лазаревскэ район библиотекэ нэхъыщхьэм щекIуэкIащ «Лъэпкъыбэ Сочэ: шапсыгъ адыгэхэм я щэнхабзэ щIэинхэр» конференцыр. 

 

Ар къызэIуихащ икIи иригъэкIуэкIащ Сочэ къалэм и «Лазаревскэ ЦБС»-м и унафэщI Тхьэ­гъущ Маретэ. Къызэхуэсахэм защыхуигъазэм, абы жиIащ мамырыгъэмрэ зэгурыIуэныгъэмрэ къалэм, щIыналъэм щыхъумэным, щыгъэбы­дэ­ным и IуэхукIэ купщIафIэу зэпсэлъэну зэригуа­пэр. 

Лазаревскэ къалэ кIуэцI районым и Iэтащхьэм и къуэдзэ Кириченкэ Светланэ щIыналъэм и Iэтащхьэ Ермолаев Максим и фIэхъус псалъэхэм ­къеджащ, мыпхуэдэ зэIущIэхэр щIэх-щIэхыурэ ирагъэкIуэкIыну зэрыщыгугъыр жиIащ. 

Хы ФIыцIэ Iуфэм Iус шапсыгъхэм я Адыгэ Ха­сэм и тхьэмадэ КIэкIыхъу Мэжид тепсэлъыхьащ хэкурыс лъэпкъым зэрызиужьыну гъуэгухэм, нэгъуэщI лъэпкъхэм щэнхабзэ и лъэныкъуэкIэ зэрапыщIам, мамырыгъэмрэ зэныбжьэгъугъэмрэ я лъахэу къалъытэ Сочэ къалэ-зыгъэпсэхупIэм и теплъэр махуэ къэс зэрырагъэфIакIуэм, нэ­гъуэщI­хэми. Тхьэмадэм IупщIу къыхигъэщащ лъэпкъ щэнхабзэр хъумэныр унагъуэхэм къызэ­ры­щежьэр, адыгэр адыгэу къызэтенэн папщIэ бзэр хъумэн зэрыхуейр.

Ди лъэпкъэгъухэр зэрыпсалъэ диалектым и дахагъыр псэкIэ зыхыуигъащIэу къэпсэлъащ доху­тыр, усакIуэ, музыкант Iэлалэ Хьэсэн. Ар анэ­дэлъхубзэкIэ усэ къеджащ, бзэр хъумэн зэры­хуейм гузавэу тепсэлъыхьащ, гъэщIэгъуэн куэд утыку кърихьащи, нэхъ зэпкърыхауэ къэдгъэлъэгъуэнут зи гугъу ищIахэр. 

- Бзэр цIыхухэр зэрызэпсалъэ Iэмал къудейкъым, атIэ лъэпкъым и щIэин нэхъыщхьэщ, абы и тхыдэр, щэнхабзэр, дуней еплъыкIэр къызы­тещщ. Адыгэбзэм и шапсыгъ диалектыр гулъытэ зыхуэщIыпхъэ щэнхабзэ щIэину къызолъытэ, ар Iэмал имыIэу хъумэн хуейщ, – жиIащ Хьэсэн. 

Хирург щIалэр къызыхэкIам зэрыхуэпэжыр, и лъэпкъым гууз-лыуз зэрыхуиIэр нэрылъагъуу абы и тхыдэми, тхыбзэми, щэнхабзэми, къекIуэкIыкIэми фIыуэ хещIыкI. Мис ахэр и лъабжьэу игъэ­хьэзыра докладым къыщигъэлъэгъуащ шапсыгъ диалектым и къежьапIэр, абы хэлъ щхьэхуэныгъэхэр, адрей псэлъэкIэхэм къащхьэщыкIыу шап­сыгъ псэлъэкIэм щахъумахэр, нэгъуэщIхэри. Бзэм и макъхэм, псэлъэкIэм, абыхэм я зэхэлъы­кIэр зыдж щIэныгъэм я гугъу щищIым, Хьэсэн къыхигъэщхьэхукIащ пасэрей макъ дэкIуашэхэр шапсыгъ псэлъэкIэм хъума зэрыщыхъуар, макъ зешэхэм я къэIукIэ щхьэхуэхэр, нэгъуэщI диалект­хэм хэмыту шапсыгъ диалектым къыхэна псалъэхэр, жьы хъуа псалъэу нобэрей шапсыгъы­бзэм хуэхъумахэр, шапсыгъ диалектым кIэмыргуеибзэм къыщхьэщыкIыу хэт макъхэр, псалъэ­хэр, жыIэгъуэхэр. 

НобэкIэ Урысей Федерацэм шапсыгъ 14500-рэ щопсэу, ахэр Краснодар краймрэ Адыгэ Республикэмрэ исщ. Апхуэдэуи Тыркум, Иорданием, Сирием, Израилым щыхэхэсщ. Хьэсэн зи гугъу ищIахэм ящыщщ ахэр зэрыпсалъэ шапсыгъ диалектыр иджыри псэлъэкIищу зэрызэщхьэщы­кIыжыр, щыпсэу щIыпIэм елъытауэ зэхэкIауэ (прикубанскэ, агуй, хакIушынэ). 

Iэлалэм къызэхуэсахэм ягу къигъэкIыжащ ­гуайе диалект зэрыщыIари, абы ирипсалъэр ­гуайе лIакъуэм щыщхэрт. 19-нэ лIэщIыгъуэм Кавказым ис адыгэ лIакъуэхэм я нэхъыжь дыдэу ­ялъытэу щытащ ар, ауэ шапсыгъхэм яхэшыпсы­хьыжащ. 

- Нобэ дызэрыхуа щытыкIэм уеплъмэ, шапсыгъ диалектыр кIуэдыжынкIэ хъуну шынагъуэ щыIэщ, – жиIащ Хьэсэн. - Абы щхьэусыгъуэ зыбжанэ иIэщ. Псом япэр щIалэгъуалэр я хэку цIыкIум икIыурэ Урысейм и къалэшхуэхэм зэрыIэп­хъуэрщ. Апхуэдэуи Интернет, телевидение, социальнэ сетхэм нэхъыбэу щызекIуэр зы бзэщ; псэукIэм, экономикэм нэхъ лъэщIыхьэн папщIэ фейдэ зыпылъу къалъытэр урысыбзэрщ; шапсыгъыбзэкIэ ягъэхьэзыр зэрырагъаджэ программэу, тхылъу щыIэр мащIэщ. ХэкIыпIэу къызолъытэ шапсыгъхэр нэхъыбэу зэрыс щIыпIэхэм шапсыгъыбзэр школ программэхэм щыхагъэ­хьэн хуейуэ, диалектологиемкIэ щIэныгъэ лэжьыгъэхэр гъэхьэзырыныр, къытедзэныр дэIыгъыпхъэу, бзэм теухуа щэнхабзэ проектхэм мылъку хухэхыныр Iэмал зимыIэу, сабийхэми балигъхэми папщIэ бзэр щагъэлажьэ гупжьейхэмрэ клубхэмрэ къызэIухыпхъэу, шапсыгъ адыгэхэм я фес­тивалхэр, зэхьэзэхуэхэр, мастер-классхэр щIэх-щIэхыурэ егъэкIуэкIын хуейуэ, унагъуэхэм бзэмкIэ щыпсалъэхэм гулъытэ яхуэщIыпхъэу, лъэпкъ IуэрыIуатэмрэ хабзэмрэ къыдэкIуэтей щIэблэм яIэщIэлъхьэным телэжьэныр япэ игъэщыныр, иджыпсту нэхъ хэкIыпIэфIращи, шапсыгъ диа­лектымкIэ лажьэ телефон гуэдзэнхэр, онлайн курсхэр къызэгъэпэщыныр щхьэпэу; ди бзэкIэ мульфильмхэр, зэпсэлъэныгъэ кIэщIхэр, ролик­хэр техыпхъэу, социальнэ сетхэр анэдэлъхубзэкIэ ягъэлэжьэну къыхуеджэныр, шапсыгъыбзэм и псалъалъэ, грамматикэ тхылъ къыдэгъэкIын ­хуейуэ, IуэрыIуатэр – хъыбархэр, шыпсэхэр, уэ­рэд­хэр, псалъэжьхэр - шапсыгъыбзэкIэ зэхуэ­хьэсыпхъэу, нэгъуэщIхэри. 

- КIэщIу жыпIэмэ, бзэр хъумэныр лингвистхэм­рэ этнографхэмрэ я закъуэкъым зи пщэ къыдэ­хуэр, атIэ жылагъуэм, лъэпкъым я къалэн нэхъыщхьэщ. Унагъуэми къэралми ди къарур зэ­хэтлъхьэмэ, тхузэфIэкIыну аращ ди бзэр къыдэ­кIуэтей щIэблэм яIэщIэтлъхьэныр. Псори зэгъусэу девгъэлэжь абы, ди бзэр музейхэм щахъумэ хьэп­шыпхэм ещхь мыхъуу, зиужьу, щIэблэм ягъэ­шэрыуэу щытын щхьэкIэ. Анэдэлъхубзэр тхъумэ­кIэрэ дунейпсо тхыдэмрэ Iущагъымрэ дэри ди Iыхьэ гуэр хыдолъхьэ. Ар зыщыдывмыгъэгъуп­щэу ди бзэм дыхуэвгъэсакъ!

Лазаревскэ къуажэм дэт этнографие музейм и къудамэм и щIэныгъэ лэжьакIуэ нэхъыжь Хъушт Iэминат шапсыгъхэм я хабзэм, тхыдэм, щэнхабзэм я гугъу ищIащ. 

Дыщэидэм хуэIэзэ Куэблэ ФатIимэ къызэхуэсахэм я пащхьэ кърихьащ дуней псом щыцIэрыIуэ дыщэ IуданэкIэ зэрыхадыкI щIыкIэхэр. 

Лъэпкъым и хьэл-щэныр, и хабзэр, и шыфэлIы­фэр къэзыгъэлъагъуэр и къафэмрэ макъамэм­рэщ. Абы убгъуауэ тепсэлъыхьащ Гырбэ Суретэ. 

Конференцым хэтахэмрэ хьэщIэхэмрэ гулъытэ­шхуэ хуащIащ «Аше» лъэпкъ щэнхабзэ центрым и къызэгъэпэщакIуэхэу ТIэшхэ Сафэтрэ Шамсэтрэ ирагъэкIуэкIа мастер-классхэм, абы ныбжьыщIэхэр щыхуагъасэрт хэдыкIыным, Iуданэ зэрыхъэным, арджэн щIыкIэм. 

«Адыгэ гукъыдэж» гъэлъэгъуэныгъэм сурэ­тыщI Iэзэ ЛIыфэ ФатIимэ и IэдакъэщIэкI сурэтхэр щызэхуэхьэсат. ФIэщыгъэцIэм къызэрыбжиIэщи, абы щынэрылъагъут адыгэ лъэпкъым и псэм и щытыкIэр, и хьэл-щэныр зыхуэдэр, нэгъуэщI­хэри. АдэкIэ къыщыт «Шапсыгъ адыгэхэм я щэнхабзэ код» гъэлъэгъуэныгъэм конференцым хэтхэр щигъэгъуэзащ лъэпкъым къыдекIуэкI хабзэхэм, щэнхэм, тхыдэм ятеухуауэ дунейм къыте­хьа тхылъхэм. 

Конференцым кърикIуахэр щызэхилъхьэжым, Сочэ къалэ администрацэм и лэжьакIуэ Стародуб Татьянэ къыхигъэщащ къэпсэлъахэм Iуэху­гъуэ куэд къызэрызэщIаубыдам и фIыгъэкIэ, шапсыгъ адыгэхэм я щэнхабзэмрэ псэукIэмрэ къызэхуэсахэр зэрыдихьэхар.

Сочэ къалэм и администрацэм, ЩэнхабзэмкIэ управленэм фIыщIэ псалъэхэр яхужиIащ Шап­сыгъ Хасэм и тхьэмадэ КIэкIыхъу Мэжид, лъэпкъ куэд зыдэс къалэр зыхуэныкъуэ, мыхьэнэшхуэ зиIэ Iуэху къызэрызэрагъэпэщам папщIэ. «Нобэ­рей зэIущIэр щыхьэт тохъуэ лъэпкъ зэкъуэтыныгъэр пэш щэхухэм мыхъуу, зэIущIэ гукъинэжхэм, нэгъуэщI лъэпкъхэм я хабзэхэм зыщыбгъэгъуэ­зэным къызэрыпэкIуэр. Ди къарур зыхэлъыр дызэ­рызэныбжьэгъуфIырщ, пщIэ зэрызэхуэтщIы­фырщ, апхуэдэ щIыкIэкIэщ къэкIуэнур зэрыдухуэфынури», – жиIащ Мэжид. 

ЗэIущIэр ягъэдэхащ Лазаревскэ куейм щыIэ Адыгэ щэнхабзэ центрым и «Насып» пшынауэ гупым. 

Мы тхыгъэм и кIэухыу, конференцым доклад купщIафIэ щызыщIа шапсыгъ усакIуэ Iэлалэ Хьэсэн и Iэдакъэ къыщIэкIа, абдеж щыжиIа «Ауэ уэ пщIэркъым адыгэбзэр» усэр, шапсыгъ диалекткIэ тхар, фи пащхьэ идолъхьэ. 

 

Арау о пшIэрэп Адыгабзэр 

 

Тыдэ сыщымыIэми бзэр сэгъэлъапI,

Ащ хэлъ сятэжъ пIашъэм ихабзэр,

Тилъэпкъы тарихъыми ар икъежьапI,

Арау о пшIэрэп Адыгабзэр…

Чъыгым икъутамэри мэгъуи пэзыжь,

Сымаджэу хъумэ ащ ылъапсэр…

Бзэм лIакъом ылъапсэм о унигъэсыжь,

Арау о пшIэрэп Адыгабзэр…

Бзэм къыпфиIотэщт блэкIыгъэм ишъыпкъ,

Псынэпсы IэшIум фэдэу къабз ар!

Ар тшIэфэ пытэщт тилъэпкъыми ыпкъ,

Арау о пшIэрэп Адыгабзэр…

Жьы къабзэм фэдэу ныдэлъфыбзэр 

сэ скIыгъу,

Мэкъамэм фэдэу мэбзэрабзэ!

Къэбар горэ сэ къэсIотэнэу сшIоигъу,

Арау о пшIэрэп Адыгабзэр…

 

Тхыгъэри сурэтхэри 

НэщIэпыджэ Замирэ ейщ.