Бу айны аллында Къабарты-Малкъарны майданларында, окъуу юйлеринде А.С.Пушкинни кюнюн эм Къулийланы Къайсынны дуния алышхан кюнюн белгилегендиле. Эл-Тюбюнде - Къулийланы Къайсын туугъан жерде - «Поэт Россейде поэтден уллуду» деген тюбешиу бардырылгъанды. Бу проектни Къулийланы Къайсынны Мемориал юй-музейи бла Китап сюйгенлени биригиулери къурагъандыла. Алагъа Пятигорск шахардан поэзияны театры «Кредо» да къошулуп, сау кюнню Къайсынны Чегемде юйю да, Эл-Тюбюнде арбазы да назмуладан толгъанлай тургъандыла. Поэзия адамланы араларында кёпюрдю.
КъМР-ни Миллет музейини Чегемде бёлюмюню башчысы Къулийланы Фатима къонакълагъа Къайсынны жашау эм чыгъармачылыкъ жолуну юсюнден айтханды. Сёзсюз, бери къайтып келгенле да бар эдиле, алай ала да Фатиманы докладына сейир этип тынгылагъандыла. Бусагъатда Къайсынны хар атламы да сагъыш этдиреди: сёз ючюн, урушха бармазгъа онгу болуп тургъанлай, кесин аямай, Ата журтну къорууларгъа атланнганды ол. Поэт солдат болургъа борчлуму эди?! Бу соруу жокъ эди поэтге. Къайсынны оюмуна кёре, поэтни жууаплыгъы уллуду халкъны аллында, ол юлгю кёргюзтюрге керекди. Жазыучуну жигитлиги, кишилиги фахмусундан кем болмагъанды. Экинчи жигитлиги: халкъыны ызындан Азиягъа баргъаны. Ол эркин адамлай къалаллыкъ эди, къал деп да тилегендиле. Алай, Къайсынны оюмуна кёре, поэт халкъы бла бирге болургъа керекди сынау кезиуледе.
Къонакъла Къулий улуну къабырына гюлле салгъандыла. Къайсынны арбазында бийик тереклени ауаналары ойнай эдиле, тёгерекде жашауну тылпыуу, жер да, кёк да жарыкъ эдиле, поэт анга хурмет эте келгенлеге салам бергенлей. Къайсынны тереклеге аталгъан назмулары эсге келген эдиле. Поэт чыдамлыкъгъа, тёзюмлюкге, жигитликге табийгъатдан да юйреннгенди.
Къайсынны арбазында къонакъла тукъум тамата Къулийланы Малик бла да ушакъ этгендиле. Малик жууукъ заманда поэтни Эл-Тюбюнде юйю жангыртыллыгъын билдиргенди. Экинчи мекямда музей ишчилени кабинетлери бла кёрмюч отоу боллукъдула. Бу ишни магъанасы бек уллуду, нек дегенде, бусагъатда Эл-Тюбюне кёп туристле келедиле.
«Кредо» театрны башчысы Николай Прокопец бла Къарачай-Черкес Республикадан тилманч Дудланы Мусса, жаш артистле Эл-Тюбюнде Пушкинни эм Къайсынны назмуларын окъугъандыла. Эки поэт бир бирлери бла ушакъ этгенча болгъан эди! Малкъар эм орус тил бир бири ызларындан эшитилгендиле. Бизни тилибизде 1944-1957 жыллада китапла, журналла, газетле басмаланмагъандыла, алай Къайсын ана тилинде жазып тургъанды, Борис Пастернак орус тилге кёчерге керекди, деп жазгъанында окъуна. Былайда энчи чертирге керекди: Къайсын орус тилни бек иги билгенди, тилманч болуп кёп чыгъармаланы орус тилге кёчюргенди. Проза да жазгъанды орус тилде. Алай чыгъармачылыгъыны асламысы малкъар тилдеди, поэт ана тилин айнытыр ючюн, фахмусун аямагъанды. Ол да жигитлик эди! Бирде сагъыш этесе: адамны чыгъармачылыгъында бла жашауда жигитликлери байламлы болурламы?
Эл-Тюбюнде ишленирик жангы мекямда, башда айтханыбызча, кёрмюч отоу боллукъду. Анга экспонатла келип башлагъандыла... Къонакъланы араларында белгили къол уста Мысакаланы Вера да бар эди. Ол музейге саугъа этгенди: нартюх къабукъладан этилген «Къуш» деген ишин. Къулийланы Ибрагим: «Бу арбазда битеу юйле да Къулийланыкъыладыла. Билемисиз, кюн сайын бу тийрени башында къушла учханларын?» - деп соргъанды. Вера: «Угъай, биринчи кере эшитеме», – деп сейир этгенди.
«Кредо» театрны артистлери бла Китап сюйгенлени биригиуюне киргенле Къулийлары жашагъан юйлени юсюнден Къулийланы Ибрагимден кёп сейир зат эшитгендиле. «Бернштейнни китабы, сёзсюз, таулуланы архитектураларыны кёп бетлерин ачыкълагъанды, алай алыкъа кёп зат тинтилмегенди, - дегенди Ибрагим. - Биз эки юйню башын домкрат бла кётюрюп, оюла тургъан къабыргъаларын жангыдан жыйгъанбыз. Ол заманда юйню башында баргъан агъачда тешиклеге эс бургъанма - ала юйге таза хауа келип турурча этилгендиле. Бусагъатда жангы юйледе вентиляциягъа уллу эс бурадыла. Бизни ата-бабаларыбыз аны магъанасын бек уста билгендиле. Андан сора сиз быллай эшик кёргенмисиз? Башы тарыракъ, тюбю кенгирекди. Ачаса эшикни, чыгъаса, эшик а кеси этиледи! Таш юй, от жагъа, агъач...ким билсин, быллай юйле биягъы жашауубузгъа къайтыргъа да болурла. Бизни аппаларыбыз-ынналарыбыз шёндюгю адамладан эсе саулукълула болгъанларын билебиз. Ала жерге жууукъ эдиле, табийгъатны терен сезгендиле».
«Мен Эл-Тюбюне тюз Меккагъача келеме», - дегенди Китап сюйгенлени биригиуюню башчысы Наталья Шинкарёва. Бу жерни жарытхан а Къайсынды. «Къулийлары башха тукъумладан не аман, не иги тюйюлдюле. Къайсын айтдыргъанды атыбызны», - дегенди Къулийланы Ибрагим. Сёзсюз, тукъумну да, малкъар халкъны да ёхтемлигиди Къайсын. Бюгюнлюкде жер башында битеу халкъланы адамлары келедиле поэтни арбазына, сагъышланыргъа, кюч алыргъа, поэтни сёзюн эшитирге.
Байсыланы Марзият.
Сурат авторнуду.
