Бэрбэч ХьэтIутIэ и цIэр зезыхьэ Къэбэрдей-Балъ­къэр­ къэрал университетым зыхуигъэувыж и къалэн пажэм – щIалэгъуалэм щIэ­ныгъэ нэхъыщхьэ еты­ным къыдэкIуэу – IэщIагъэ зригъэгъуэтыну хущIэкъуу егъэ­джэныгъэр къызэзыгъэпэщ къэрал хабзэхэм къи­мытIэс щытыкIэ щхьэ­хуэхэр зэриузэхужынуми ху­щIокъу. НэгъуэщIу жы­пIэмэ, хабзэубзыху жэрдэм­хэр къыхилъ­хьэну, ахэр ­гъащIэм хипщэну иужь итщ. Апхуэдэу абы гулъытэ хэха хуещI зи узыншагъэм сэ­къат иIэ ныбжьы­щIэ­хэм къэралым къарит хуитыныгъэхэр къызэпыуда мы­хъуу, IэщIагъэрэ щIэныгъэрэ етынымкIэ Iэмалхэр къэ­гъуэтын, щыIэ хэкIы­пIэ­хэр­ нэхъыбэ щIын зэры­хуе­йм. А жэрдэмхэм ящыщщ КъБКъУ-м иджыб­лагъэ къы­щызэIуаха, «Инклюзив зэ­хъуэкIыныгъэхэр щIэныгъэ нэхъыщхьэм: зыу­жьыныгъэм и Iэмалхэм­рэ къэкIуэну лъэхъэнэхэм я щIэплъы­пIэхэм­рэ» фIэщыгъэр зиIэ VI урысейпсо зэ­хуэсыр.

ЗэIущIэм кърихьэлIащ егъэ­джэныгъэ IэнатIэм пы­щIа къулыкъущIэхэр, щIэны­гъэ­лI­хэр, зи узыншагъэм ­сэкъат иIэх­эм епха сыма­джэщ­хэм­рэ центрхэмрэ я лэ­жьа­­кIу­э­хэр, зеиншэхэм, адэ­­-анэхэр зыщ­хьэ­щы­мытыж­хэм, зи узын­шагъэм сэкъат иIэхэм етIуанэ щIэныгъэ еты­нымрэ IэщIагъэ зиIэу яхэтхэм лэжьапIэ IэнатIэ егъэ­гъуэтынымкIэ IуэхущIапIэхэм я лIыкIуэхэр, жылагъуэ лэ­жьакIуэхэр, медицинэмрэ социальнэ IэнатIэ зэмылIэу­жьы­гъуэхэмрэ зи Iэ­щIагъэр тезыухуа студентхэр, нэ­гъуэщI­хэри. ЦIыху 600-м ­щIигъу зэхэзыша зэхуэсым къеблэгъахэм яхэтщ Урысейм и щIыналъэ 55-м я лIыкIуэхэри, Армением, Беларусым, Тыркуменистаным къикIа IэщIагъэры­лажьэ­хэ­ри.
Егъэджэныгъэ Iуэхухэм еп­лъы­кIэщIэхэр бгъэды­хьэкIэ­щIэ­­хэмрэ хэлъхьэн хуейуэ къэ­зыгъэув зэIущIэр къы­зэ­зыгъэпэщыр Кавказ Ищхъэ­рэ щIы­налъэ университетырщ. Ар 2017 гъэ лъандэрэ КъБКъУ-м­ долажьэ. ЗэIущIэм къыщыхалъхьа Iуэху­гъуэ­ куэдым я кIуэрабгъухэр КъБКъУ-м къыщахутэу, къагъуэта Iэмалхэр щагъэунэхуу, еджапIэ нэ­хъыщ­хьэм и мызакъуэу, щIэ­ныгъэ щрагъэгъуэт IуэхущIапIэу Къэбэрдей-Балъкъэрым итхэм зэ­рыхапщэн пэхуэщIэ­хэр ­къыхилъхьэу зэрыщытыр къа­лъытэри, Iуэхур ди щIыналъэм щекIуэкIыныр игъуэу къа­лъытащ. Къыхэгъэщын хуейщ еджапIитIым я зэдэ­лэжьэныгъэр еджэныгъэмрэ щIэныпхъэхэмрэ щаубзыху центрхэм зэрапхыу зэре­кIуэ­кIар, зэIущIэ щхьэхуэхэр къы­зэрагъэпэщми пэIудзауэ зэ­хуэсхэр ирагъэкIуэкIми.
Зэхуэсым щIидзэным ипэ къи­хуэу, «Мираж» Iэпэтэр­мэш­ театрыр утыку къихьащ, и гъэлъэгъуэныгъэ къудейм уи щхъуэфэцым зригъэIэту, щыIэныгъэм уригъэгупсысу, щыIэ щытыкIэм зэхъуэкIыныгъэхэр хэлъхьэн зэрыхуейр хьэкъыу къагъэуву. Утыкум къи­хьа гупым зы макъ къамыгъэIуу, къэралым и гимныр Iэпэтэрмэш защIэкIэ жа­Iащ. Псалъэхэм яхэлъ гузы­хэщIэр апхуэдизкIэ гъэщIэгъуэну пкъыб­зэкIэ къэIуэта хъуати, зы едзыгъуэр кIуа нэужь, пэ­шым щIэсхэм къы­кIэ­лъыкIуэ едзыгъуэм и псалъэхэр къапхъуатэри, утыкум итхэм ядежьууащ.
Театрыр утыкум щикIы­жым, зэхуэсым кърихьэлIахэм фIэхъус псалъэкIэ за­къы­хуигъэзащ УФ-м щIэныгъэмрэ щIэ­ныгъэ нэхъыщ­хьэмкIэ и ми­нист­рым и къуэ­­дзэ Петровэ Ольгэ.
- Мы гъащIэм гур хэзыгъахъуэ Iуэхугъуэ куэд дыщрохьэлIэ, нэхъыфIу щытатэмэ, сыт ягъэкIынт, жыдигъэIэу дигу хэзыгъэщIу тлъагъухэри мащIэкъым. Ауэ зыми хуэ­дэжкъым зи узыншагъэм сэкъат иIэхэм ятеухуауэ ды­зы­гъэ­нэщхъыфIэхэмрэ ды­зы­гъэ­­нэщ­хъейхэмрэ. Донэщ­хъ­ы­­фIэ, а IуэхумкIэ ди къа­­­лэн тхуэ­гъэзащIэмэ, узы­н­шагъэ­кIэ зи Iуэху хуэмыщIахэм я гу­ныкъуэгъуэхэр зымащIэкIэ нэхъ мыхъуми ящхьэ­щыт­хыф­мэ. Донэщхъей, дызы­теп­сэ­лъыхьхэм гъуэгу ща­мыгъуэ­тым, тхузэфIэкIынур щхьэдэдгъэIухрэ щыблэдгъэкIым деж. Сэ фIыщIэшхуэ яхуэсщIынут зи узыншагъэм сэкъат иIэхэм я Iуэхур щIэныгъэ нэхъыщ­хьэм зыхуей щыхуэгъэзэным хуэунэтIауэ 2017 гъэ лъандэрэ лэжьыгъэ щхьэпэ езыгъэ­кIуэкI псоми. УзыншагъэкIэ я кIэн къимыкIами, абыхэм яхэтщ фIыуэ узыщызыгъэгугъ сабий зэчиифIэхэр, зэфIэ­кIышхуэ зыбгъэдэлъхэр, щIэ­ны­гъэшхуэ зыкъуэлъхэр. Ап­хуэ­дэхэр хущIокъу гугъуе­хьым зрырамыгъэуду ипэкIэ кIуэтэну, лъагапIэщIэхэр къа­гъэIу­ры­щIэну. Хьэкъыу си фIэщ мэхъу мы зэхуэс щIа­гъуэм егъэ­джэныгъэм и пащхьэ къиувэ Iуэхугъуэ зэIу­мыбзхэр зэ­фIэхынымкIи, къэ­ралым телъ къалэнхэм гу лъегъэтэнымкIи мыхьэнэш­хуэ зэриIэнур. Iэ­джэ гугъуехь­ми дыпэщIэтщ, ар пэжщ. Апхуэдэу щыт пэтми, къыт­щIэувэ щIэблэмрэ къэ­ралым и къэкIуэнумрэ нэхъапэ щы­Iэкъыми, тхузэфIэкI къэдмыгъанэу ахэр къызэдгъэ­пэ­щын хуейщ. Дыщы­зэ­щIы­гъум деж дылъэщщи, ды­щылъэщым деж, дызыIущIэ лъэпощхьэпохэр зыми щыщкъым. ФефIэкIуэну, фIыкIэ лэ­жьыгъэр къефхьэлIэну си гуа­пэщ, – жиIащ къулыкъущIэм.
Петровэ Ольгэ и къэпсэ­лъэ­ны­гъэм къыхэщащ УФ-м Егъэ­джэныгъэмкIэ и министерствэм и дэIэпыкъуныгъэ хэлъу щIэныпхъэ зэмылIэу­жьы­гъуэхэмкIэ центрхэр къэ­ра­лым и щIыпIэ куэдым къы­зэрыщызэрагъэпэщар, зи узын­шагъэм сэкъат иIэхэм я еджэныгъэмрэ зыужьыны­гъэм­рэ зыхуей хуэзэгъэным и IуэхукIэ еджапIэ нэхъыщ­хьэ­хэм щIэгъэкъуэн бэлыхь ахэр зэрахуэхъур.
ХьэщIэхэм псалъэ гуапэкIэ захуигъэзащ КъБР-м и Правительствэм и УнафэщIым и къуэ­дзэ Хъубий Марат. Абы и псалъэм къыщыхигъэщащ зи узыншагъэм сэкъат иIэ щIалэгъуалэм щIэныгъэ нэ­хъыщ­хьэ егъэгъуэтыным и IуэхукIэ щIы­налъэм лэжьыгъэшхуэ иужь­рей илъэсхэм зэрыщрагъэкIуэкIар.
- ЦIыхугъэм къиубыд Iуэху­гъуэ­ зэмылIэужьыгъуэхэм ящы­щу узыблэплъыкI мыхъунур узыншагъэкIэ зи Iуэху хуэ­мыщIахэм ядэIэпыкъун зэ­ры­хуейрщ. ГъэсапIэхэмрэ пэщIэ­дзэ еджапIэхэмрэ къы­щегъэ­жьауэ щIэныгъэ нэхъыщ­хьэ щрагъэгъуэт Iуэ­ху­щIапIэхэм щыщIэкIыжу, ди щIыналъэм пэхуэщIэ зы­къом къыщыхалъ­хьащ. Абы­хэм я нэхъыбэм гъуэ­гу ягъуэтащ, ауэ, гурыIуэгъуэщ, лэ­жьыгъэр зэпыбгъэу хъунукъым, нэхъыфI пхуэщIынум и Iэмалхэр зэхэлъхьэн хуей­щ. Къэрал хабзэхэр цIы­ху­хэм я хуитыныгъэхэм къащхьэщыжу мардэ зыбжанэ къызэщIаубыдэ. Я лъэкIыныгъэхэм емы­лъытауэ, зи узын­ша­гъэм сэкъат иIэхэми апхуэ­дэ Iэмал яIэн хуейщ. Тхузэ­фIэкIи къэдгъанэркъым, ар къэгъэнауэ, мы зэхуэсым къы­щы­халъхьэну гупсысэхэм къэ­рал лэжьакIуэхэм гу лъатэу хабзэубзыху жэрдэм зыбжани къыхалъхьэнкIэ хъунущ. ЩIалэгъуалэ программэ хъар­зынэхэр щыIэщ, игъуэт абы­хэми хэплъауэ, мы щIэнIуатэм къиIэтыну Iуэхугъуэ нэхъ Iэмалыншэхэр абы­хэм зэры­хэухуэнапхъэ кIуэ­рабгъухэри къыхагъэщатэмэ, – жиIащ ­Хъубий Марат.
КъБР-м и Парламентым и УнафэщIым и къуэдзэ Къардэн Мурат и къэпсэлъэныгъэр методикэ Iуэхугъуэхэм триу­хуащ­, студентхэр инклюзив лэжьыгъэм нэхъ жы­джэру хэшэн зэрыхуейри къы­хигъэщащ.
- Студентхэм Iэмал зэхуэдэ етыныр - ди къалэн нэхъыщ­хьэ­хэм ящыщщ. Шэч хэлъкъым, дызытепсэлъыхьып­хъэ­хэр мащIэкъым, абы хуэ­гъэп­сауэ хъарзынэу лэжьэн Iэна­тIэ­хэри диIэщ. Ауэ Iуэхум щIэ­ныпхъэ хэмылъмэ, жы­жьэ кIуэ­нукъыми, методикэ и IуэхукIэ щIэныгъэ зыбгъэ­дэлъ IэщIагъэлIхэр нэхъыбэу диIэн хуейщ. Сыт щхьэкIэ? Зи узын­ша­гъэм сэкъат иIэ цIыхухэр зы­хуэныкъуэкIэ зэщ­хьэщокI, дэт­хэнэми удэ­лэжьэным щхь­э­хуэныгъэ Iэджи иIэщ. Нэм ­къимыубыд, лэжьапIэ IэнатIэкIэ къызэзыгъэпэщхэми щIэ­­ныгъэ езытхэми зэуэ къа­мы­лъагъун апхуэдэ щытыкIэ­хэр къэ­зы­хутэн хуейхэр мащIэу щытынкIэ Iэмал иIэкъым. Псалъэ къущым зыри къи­хьыну­къым, дэIэпы­къуэ­гъу­ хуэныкъуэ цIыхур­ гурэ псэкIэ зэ­рызыхэпщIэр къебгъащIэу удэмылажьэмэ. Си япэ­кIэ къэпсэлъахэм къыхагъэщащ инклюзив щхьэхуэныгъэхэр зыбгъэдэлъ сабийхэм зэчиифIэ куэд къазэрыхэкIыр. Сэ­ри шэч къытесхьэркъым абы, сыту жыпIэмэ апхуэдэ цIы­хухэр нэхъ набдзэгубдзап­лъэщ, ямыIэр иризыгъэкъуж есэныгъэрэ щIэныгъэкIэ лъэ­­рызехьэхэщ. Дадэвгъэ­ла­жьэ, ди щыщIэныгъэхэр дузэ­хужын хуэдэу, кIуэраб­гъухэр къэдвгъэгъуэт, – жиIащ Къардэн Мурат.
Зэхуэсым хэтхэм гуапэу къ­а­хэп­сэлъыхьащ КъБКъУ-м егъэ­джэныгъэ IуэхухэмкIэ и проректор Лесев Вадим, Кавказ Ищхъэрэ щIыналъэ уни­вер­ситетым щIалэгъу­а­лэм я IуэхухэмкIэ и проректор Кузнецовэ Оксанэ, ­КъБР-м узыншагъэр хъумэ­нымкIэ и министрым и къуэ­дзэ Хьэщхъуэжь Борис, ­КъБР-м егъэджэныгъэмрэ щIэ­ныгъэмкIэ и ми­нист­рым и къуэдзэ Мокаев Ашэмэз, Ставрополь щIыналъэм лэ-жьыгъэмрэ цIыхухэр социальнэу хъумэнымкIэ и министрым и къуэдзэ Ильин Денис сымэ. Абыхэм я псалъэм къыхэщащ зи узыншагъэм сэкъат иIэхэм иратыну щIэ­ныгъэм и купщIэр къы­зэ­щIэкъуауэ щытын, унэтIа ме­тодологиер программэм хэу­хуэнауэ гъэпсын, лэжьапIэ IэнатIэкIэ къызэгъэпэща хъу­нымкIэ Iэмалхэр зэрыщыIэр Iуэхум хэзымыщIыкIхэм я деж нэгъэсын зэрыхуейр. Ап­хуэ­дэу къулыкъущIэхэр теп­сэ­лъы­­хьащ щIыналъэми къэ­ралми узыншагъэкIэ зи Iуэху хуэмы­щIахэр зыпэрыбгъэувэ хъун IэнатIэхэр нэхъыбэ ­зэ­рыщы­щIыпхъэм, абы­хэм яхуэ­­кIуэ есэныгъэ­хэмрэ а есэ­ныгъэхэр языгъащIэ еджэныгъэ программэ­хэмрэ университетхэм я лэ­жьыгъэм Iэмалыншэу зэ­рыхэлъхьапхъэм.
МахуищкIэ екIуэкIыну зэ­хуэ­сым и япэ Iыхьэр щызэ­фIэ­кIым, хьэщIэхэр щхьэж и унэ­тIы­ныгъэкIэ къы­щып­сэ­лъэну къу­дамэхэм зэбг­ры­кIащ. ­КъБКъУ-м и ­«Зыу­жьы­пIэ­­хэм» щекIуэкIыну ­лэ­­жьы­гъэ­р зэры­щыткIэ трагуэшэнущ «Щэнхабзэмрэ лъ­а­пIэ­ныгъэхэмрэ», «Жылагъуэмрэ къэралым­рэ», «ЩIэ­ныгъэмрэ егъэджэ­ны­гъэм­рэ», «Экономикэмрэ щIыуэпс хъугъуэфIыгъуэхэм­рэ» къудамэхэм. Абдеж щы­теп­сэ­лъыхьынущ Iуэхум хэтхэм, инклюзив дуней еплъыкIэ зэ­рызрагъэгъуэтынум, технологие гуэдзэхэр къызэрагъэ­сэбэпынум, къэралыр щIэгъэкъуэн щыхъу щIыпIэхэм деж и мылъкур къызэрахьын зэ­пе­уэ­хэмрэ зэхьэзэхуэхэмрэ къы­­зэрызэрагъэпэщынум, лэ­­жьа­пIэ IэнатIэхэм хэлъ щхьэ­хуэныгъэхэр зэрыра­гъэфIэ­кIуэнум.
Зэхуэсым и етIуанэ махуэм практикэ гъэпсыкIэ иIэнущ. Апхуэдэу жэрдэмщIакIуэхэм ирагъэкIуэкIынущ форсайт-сессиекIэ зэджэ гуп лэжьыгъэхэр, мастер-классхэр, Iэ­нэ хъурейхэр, пэхуэщIэхэр щызэхалъхьэ щIэнIуатэхэр.
Ещанэ махуэм къызэщIэ­зыкъуэж лэжьыгъэхэр екIуэ­кIынущ. Апхуэдэу къудамэ­хэм зи гугъу щащIахэр зэхалъхьэжынурэ, «Инклюзив дуней еп­лъы­кIэ», «Инклюзив егъэ­джэныгъэм и дунеяплъэ», «Инклюзив пэхуэ­щIэхэм я зэхэгъэувэкIэр», «Инк­люзив лэжьапIэ IэнатIэхэр» фIэщыгъэхэр зиIэ жэрдэмиплIыр къэ­ралымрэ лэжьапIэ IэнатIэкIэ цIыхухэр къызэзыгъэ­пэщ къулыкъущIапIэхэмрэ я пащхьэ къралъхьэнущ. Зэхуэ­сым и лэ­жьыгъэр кърахьэлIа нэужь, хьэщIэхэм Налшык ­къалэм зыщрагъэплъыхьынущ, ахэр Iуащхьэмахуэ лъапи яш­э­нущ.
ТАБЫЩ Мурат.