Озгъан айны ахыр кюнлеринде Дагъыстанда «Цифралы Кавказ» деген экинчи форум ётгенди. Анга СКФО-дан эмда бизни къыралны жангы регионларындан жюзден артыкъ журналист, блогер, аналитик, медиаэксперт къатышхандыла. Ол санда Къабарты-Малкъардан «Заман», «КБП» газетлени, «РИА КБР» агентствону, телевиденияны келечилери да.

Тёрт кюнню ичинде ала бары да информация бёлюмню ётюрюк билдириуледен къорууларгъа, цифралы къоркъуула кенг жайылгъан дунияда къыралны эмда адамланы арасында тюз, керти ушакъ болурча этерге юйреннгендиле, экспертлени, белгили журналистлени айтханларына, сынамларына да эс бургъандыла.

Магъаналы жумушла

Цифралы болум айтып-айтмазча алай тюрленип барады, аны ючюн окъуучу бла байламлыкъ тутууну жорукъларын да терк-терк жангыдан жазаргъа тюшеди. Форумгъа къатышханла билдириулени юсю бла хыйлалыкъ этиуню, ётюрюклени, тынчлыкъны бла мамырлыкъны бузгъан материалланы саны бек кёп болгъанын белгилегендиле. Аны ючюн ары хазыр соруулары бла келгендиле: Шимал Кавказда социал сетьле къалай тюрленнгенлерин ангыларгъа, билдириулени тюзлюгюн тинтиу амаллагъа тюшюнюрге эмда кеслерини проектлерине хайырлы затла алыргъа.

«Озгъан жылны ичинде медиа-болум айтып-айтмазча алай бек тюрленнгенди: жангы къоркъуула эмда амалла чыкъгъандыла, аны ючюн жууаплылыгъыбыз бютюнда ёсгенди. Быллай тюбешиуле бизге биригирге, бир бирден юйренирге эмда алгъа барыргъа болушадыла», – дегенди «Институт развития новых медиа» АНО-ну таматасы Имам Эльдаров. Дагъыстанны цифралы айнытыу министрини биринчи орунбасары Рамазан Абдуллаев а былай къошханды: «Цифралы дуния жаланда хапарлашыу, ушакъ этиу жер болгъандан чыкъгъанды. Бюгюнлюкде заманны къоркъуулары эмда адамланы республикагъа бла битеу къыралгъа ышаныулукълары ма анда къураладыла. Аны себепли регионнга эмда саулай Россейге информациялы чабыууллукълагъа мычымай къажау тураллыкъ специалистле керекдиле».

Ётюрюкню айыра билиу

Форумну баш темаларындан бири – жалгъан информацияны олсагъат окъуна ачыкълау. Медиаэксперт Илья Гогуа ётюрюклени жайылыу амалларын туура этгенди: асламысында дезинформация, адамла эшитген неда окъугъан затларыны тюзлюгюн тохташдырыргъа эриннгенлери ючюн жайылады. Окъуучула, аллай материалны кеслери кёргенлеринден сора, ийнанып, ахшылыкъ этеме деген умутда, башхалагъа да жибередиле. Ол а игиге келтирмезлиги баямды. Ётюрюк хапарны «сынжырын» юзер ючюн, Гогуа былай этерге чакъыргъанды: авторну ким болгъанына, жазыуда эмда вёрсткада халатлагъа, билдириу къайдан келгени айтылмагъанына, материал учхара жарашдырылгъанына, анда адамны жюрегин къозгъагъан, къанын къайнатхан сёзле неда айтыула хайырланнганына энчи эс бурургъа керекди. Материалда бу белгиледен эм азындан экиси окъуна бар эсе, анга сакъ кёзден къараргъа эмда жангыдан тинтирге тийишлиди.

«Диалог Регионы» АНО-ну келечиси Эльвира Аникина сейирлик шартланы келтиргенди: 2026 жылны биринчи эки айында жангыз СКФО-да бек терен эмда тынгылы жарашдырылгъан онеки ётюрюк билдириу ачыкъланнганды. Шёндюгю дунияда жалгъан интеллект (ИИ) аллай затланы белгилерин адамдан эсе теркирек табады, болсада жик жиги бла къутхарады деп айтыргъа уа энтта да эрттеди.

Форумгъа къатышханла эшитгенлерин эмда кеслерини усталыкъларын «Цифровой щит смыслов» медиа оюнда сынагъандыла, жашауда тюбеген кючлю билдириулени сюзгендиле. Бош хапарлагъа угъай, тинтилген шартлагъа таянып, къоркъуусузлу контент къураргъа юйреннгендиле. Дагъыда жалгъан интеллектни эмда адамны тёгерегин къадар информация къуршалагъан болумда аны акъылын сакълауну юсюнден сессияла бардырылгъандыла.

Инсанны акъылы терс жанына кетмезча

Политолог Илья Гращенков кёп тюрлю сагъышла къозгъагъан бир оюмну туура этгенди: медиа къуралгъан тёрели модельле эски болгъандыла. Информацияны юсюнден аны айтханына кёре, адамла энчи «къапчыкъда» угъай, чексиз болумда жашайдыла. Анда уа жан-жанларындан сериалла, къысха видеола эмда оюн-кюлкю контент аланы эслерин бир-бирине тартадыла. Аладан артха къалмаз ючюн, хар проект сериал халда ишлерге керекди: ичинде жигити, борчу, ангылашыныулу деменгили къаугъасы, шагъатлары болуп, къараучу (окъуучу) да анга къошулурча.

«Медиа-сериал – ол зауукълукъ берген жумушду – шоу. Бир тюрлю эсеби болгъан медиа-сериал а – бирликди», – деп чертгенди Гращенков. Ол керти чурумланы учхара жазыула бла туура этип къояргъа неда тюз жууап бермей мадар этерме деп ышандырыргъа жарамагъанын чертгенди. Къараучула бла окъуучула ётюрюкню олсагъат окъуна сезедиле, аны себепли кёп неда аз болса да, шарт, тюз оноула эмда керти байламлыкъла бек магъаналыдыла.

Экспертле дагъыда «медиа дауншифтинг» деген затха излем ёсгенин белгилегендиле: адамла махтанып тургъан юйретиучюледен арыгъандыла, аны себепли кеслерине ангыларча тилде сёлешген, артыкъ къоркъуу салмагъан эмда тынчлыкъ бла ырахатлыкъ сезимле берген авторлагъа тартынадыла. Аллай болумлада уа тюз, керти, ачыкъ сёлеше билиу бек магъаналы болады.
байламлыкъла эмда умутла

Къыйын болумлада ишлеуге эмда кризисге къажау стратегияланы къураугъа форумда энчи эс бурулгъанды. Тийишли сессияда аскер корреспондентле сёлешгендиле; ала урушла баргъан, адамны къуру сый-намысына угъай, жашаууна да къоркъуу болгъан жерледе информацияны къалай жарашдырыргъа кереклисине юйретгендиле.

«Диалог Регионы» АНО-ну СКФО бла ишлеу жаны бла управлениясыны таматасы Артём Павленко форумгъа тёрели конференциягъа кибик угъай, оператив штабхача къараргъа чакъыргъанды. «Болум не къадар къыйын бола барса, аудитория эмда кесигизни командагъыз бла араны ол къадар терк къысхартыргъа керекди. Мында байламлыкъ деген бек магъаналыды: къыйнагъан затларыгъызны айтыгъыз, бир биригизни сынамларыгъыз бла шагъырейленигиз», — дегенди ол.

Медиа планла къурау бёлюмде экспертле бош оюмланы хазыр стратегиялагъа айландырыргъа, къараучуланы санын тергерге эмда арымай-талмай ишлерге юйретгендиле. PR жаны бла тренерле уа оюмланы керти медиа ишлеге къалай бурургъа боллугъун кёргюзтгендиле.

«Цифралы Кавказны» къурагъанла бу форум хар жыл сайын бардырыллыгъын белгилегендиле. Быйыл анга сурам иги да уллу болгъанды, къонакъланы, ала кёргюзтген регионланы саны да кёбейгенди. Бу жумуш медиа жамауатха тауушлу чакъырыула угъай, ишлеген инструментле эмда ачыкъ сёлешиу керек болгъанын ачыкълагъанды.

Информация бёлюмню къоруулауну сансыз этерге жарамайды, терк тюрлене баргъан жашаугъа кесича терк келиширге керекди. Абыннган, уллу кёллю болгъан а, артха къалып, къуру кесине угъай, анга къарагъанлагъа да хата саллыкъды.

Улбашланы Мурат.