Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетым адыгэбзэмрэ литерату­рэмкIэ и кафедрэм и унафэщI, фи­лологие щIэныгъэхэмкIэ кандидат, Къардэн Мусэдин лъэпкъ щIэныгъэ дунейм къыщацIыху IэщIагъэлI щыпкъэу, къэхутакIуэ емызэшу, егъэджэныгъэ-­­гъэ­сэныгъэ лэжьыгъэм и къызэгъэпэщакIуэ IэкIуэ­лъакIуэу, унэтIакIуэ Iэзэу. Абы иригъэкIуэкIа иужь­рей къэхутэныгъэ хьэлэмэтхэр ехьэлIащ ди анэдэлъхубзэр зэрызэхэт макъхэм я къэхъукIэ къызэ­ры­мыкIуэхэм. ЩIэныгъэлIым гу лъыдегъатэ бзэм и макъзешэ щхьэхуэхэм яIэ IукIэ гъэщIэгъуэн-хэм. 

«Илъэсищэ куэдхэм и кIуэцIкIэ бзэм и къежьэкIамрэ зэфIэувэкIамрэ теухуауэ еплъыкIэ тIощIым щIигъу ­къагъэлъэгъуауэ щытми, нобэ къыздэсым абы и жэуапыр гъэпсауэ, нэ­гъуэщI упщIэ къызылъыкъуэмыкIы- жу щыткъым. Дэри абы и жэуапыр ­дубзыхуауэ аракъым, ауэ дгъэIурыщIэ ди гугъэж бзэм гъэщIэгъуэныгъэ хэлъ гуэрхэм я гугъу тщIыну аращ. 
1920 гъэм урыс щIэныгъэлI  Турча­нинов Георгий итхыгъат: «Адыгэбзэм    и макъзешэ [э]-м «центростремитель-нэ унэтIыныгъэ», [ы]-м «центробежнэ унэтIыныгъэ» къагъэлъагъуэу зэры­щытыр. ТерминитIми я адыгэбзэ псалъэ хуэдгъэкIуат, ауэ езы щIэныгъэ­лIым зэритхам хуэдэу зэдмыхъуэ­кIыу къэдгъэнащ. ИужькIэ адыгэбзэм елэ­жьа псоми а Iуэхугъуэхэр зэрыщыIэм къыт­рагъэзэжурэ тетхыхьащ: Яковлев Николай, Шагъыр Iэмин, Къумахуэ Мухьэдин, Урыс Хьэталий, КIэрашэ Зейнэб, Рогавэ Георгий. Нэхъ гурыIуэгъуэ хъун щхьэкIэ, щапхъэхэмкIэ щIэ­дгъэбыдэнщ: «къэхь» псалъэм пкърылъ Iуэхугъуэр «кумкIэ» зэрыгъэзар [э]-м къегъэлъагъуэ. Лэжьыгъэр зытехуэр «ку»-ращ, апхуэдэ хъужыр лэжьыгъэр здэгъэзаращ. «IуыкI» псалъэм хэт [ы]-м лэжьыгъэр жызыIэм зэрыбгъэдэкIыр къыдгурегъаIуэ. МакъзешитIри псалъэм щыхэтым деж, абыхэм лэжьы-гъэр къызыбгъэдэкIри зыхуэгъэзари къыджаIэ - «къызэт». Ауэ апхуэдэ мы­хьэнэхэр щыхалъагъуэр ахэр глаголхэм щыхэтым дежт. Дэ бзэм и гъунапкъэм дикIыу нэгъуэщI щIэныгъэхэм едгъапщэмэ, бзэщIэныгъэлIхэм макъзешитIым хуагъуэта купщIэхэр тхухэгъуа­тэмэ, дгъэунэхуну мурад тщIат. 
ЗэрымыщIэкIэ зыгуэрхэр зэтехуэнкIэ зэрыхъунум, дауи, шэч хэлъкъым, ауэ курыхыу биологием е физикэм жиIэм адыгэбзэм щыщ щапхъэхэр мызэ-мытIэу пэджэж щыхъукIэ, узэгупсы­сыни къызэкъуех. Дэтхэнэ зыми зэри-щIэ къыщIэкIынщи, щIым и Iыхьэ зы­-ры­зым жьыр къызэрыщепщэр лъэныкъуэ зэпэщIэуэкIэ щIэIуэнтIауэ кIэ­­ра­хъуэущ. Апхуэдэ дыдэщ псыр ижыпIэ гуэрым щижкIэ. ЩIым и ­ищхъэрэ лъэныкъуэм зи гугъу тщIы Iуэхугъуэхэр ижьымкIэ икIыу сэмэ­гумкIэ йокIэрэхъуэкI (сыхьэтым и кIуэкIэм пэ­щIэуэу), ипщэ лъэныкъуэмкIэ - сы­хьэтым и кIуэкIэмкIэ. Физикэ, биологие, химие ирехъуи, адыгэбзэм хэт макъ­зешитIым хуагъуэта купщIэхэм хуэдэ хэлъущ Iуэхугъуэ къызэрыщыхъур - «центростремительнэ», «центробежнэ». 
Адыгэбзэм и закъуэ бзэуэ щыIэм яхэмылъ мыхьэнэ гуэрхэр иIэу жытIэркъым. Урыс бзэщIэныгъэлI цIэрыIуэ Яковлевми гу зэрылъитати, адыгэб-      зэм и лъэпкъэгъу бзэхэми, Америкэм щыпсэу индей лъэпкъ куэдми я бзэм апхуэдэ щэнхэр яхэлъщ. Зи гугъу тщIы щIэныгъэлIыр адыгэбзэм щелэжьым  гу лъетэ: «Бзэр нэхъ жьыуэ щытыхукIэ, фонемэмрэ абы и купщIэмрэ нэхъ зэ­пэгъунэгъуу щытщ икIи бзэм хэлъ гупсысэм нэхъ куууэ пыщIащ. Адыгэбзэм хуэдэм и макъ-фонемэ щхьэхуэр мыхьэнэ щхьэхуэм епхащ, урысыбзэм нэхърэ». Апхуэдэу щыт пэтми, адыгэ тхыбзэр, бзэхабзэр щIэныгъэкIэ зэпэщ щIыныр егъэлеиIуауэ урыс бзэхабзэм епха хъуат. Ди цIыхухэм хабзэ зэрахуэхъуащи, псалъэм папщIэ, «мыпхуэдэ урыс псалъэр адыгэбзэкIэ дауэу пIэ-рэ?» жаIэу щIэупщIэныр яфIэфIщ. Абы щыгъуэми егупсысыххэркъым, адыгэ пса­лъэ куэдыр урысыбзэкIэ зэ­рып­хужымыIэнум: гущхьэ, зэшэзэпIэ, ­еуэ­ри-уэри, пхъэщакъуэ, нэгъуэщIхэри. Гу­рыIуэгъуэщ, абыхэм япкърылъ ­мы­хьэнэр псалъэгъэнахуэхэм хуэгъэ­фэщауэ  къызэрызэпкърахыр  (гу   зы­лъытэн хуейр «хуэгъэфэщауэ» псалъэрщ). 
ЖытIэм къикIыркъым псалъэгъэнахуэр мыхъуну къэтлъытэу, ар зыгъэ­хьэзырхэм этимологие е семантикэ я лъэныкъуэкIэ псалъэ къэс зэпкърахыфынукъым икIи я къалэнуи щыткъым. Псалъэр зыхэт псалъэухам и купщIэм елъытауэ зи гугъу ящI щапхъэм и мыхьэнэм хуагъэфащэ. Мыбы      и лъэныкъуэкIэ фIыщIэ яхуэсщIыну сы­хуейт нэхъ иужьыIуэ къыдагъэкIыжа нарт хъыбархэм «марыхъу», «марыбз» псалъэхэм щхьэкIэ, нэхъапэIуэу зы­щIахэм хуэмыдэу, (урысыбзэкIэ «портной», «портниха» жаIэу къагъэлъэ- гъуат) «мы псалъитIым я купщIэр ид­жыри ­убзыхун хуейщ» жаIэу зэратхам щхьэкIэ. АтIэ зи гугъу тщIы макъзе­шитIым ябгъэдэлъ купщIэм деж къэдгъэзэжынщи, адрей щIэныгъэхэм а унэтIыныгъэм теухуауэ ятхым деп­лъынщ.
Биолог цIэрыIуэхэу Смирновэ Еленэрэ Казанцевэ Верэрэ ятх: «Псантхуэм къыпкърыкI уалэр тхы куцIым е щхьэ ­куцIым щыIэ нэрынэхэм хуэгъэзамэ - ар центростремительнэ унэтIыныгъэщ, тхы куцIым е щхьэ куцIым къыбгъэ­дэкIыу абыхэм ягъэлажьэ пкъынэхэм хуэкIуэмэ - центробежнэщ. Урысейм ЩIэныгъэхэмкIэ и Академием и ака­демик Багаев Сергей щIэныгъэлI гуп и гъусэу иригъэкIуэкIа къэхутэныгъэм къыпкърыкIыу етхыж: «… Гум екIуалIэ къуэпсхэм, шхынымрэ гъутхьэпсымрэ щызекIуэ лъагъуэхэм Iуэхугъуэр щIэгъэкIэрэхъуауэ щокIуэкI. Биологие и лъэныкъуэкIэ цIыхум и кIуэцIкIэ ще­кIуэкI Iуэхугъуэхэр зэщхьу къыщохъу». Лъынтхуэм, тхьэмбылым, тхьэмщIы­гъум, адрей Iыхьэхэми я кIуэцIкIэ лэ­жьыгъэр зы лъэныкъуэукъым зэрыщекIуэкIыр, атIэ лъэныкъуитIымкIи ­щокIуэкI, къэзыхутари дэракъым. 
Фигу къэдгъэкIыжынщ жьымрэ псым­рэ ехьэлIауэ ищхьэкIэ ттхар. ЩIэ­ныгъэлIхэм къахутамрэ адыгэбзэм  хэт псалъэхэмрэ зэрызэпэджэжми гу ­лъы­вэдгъэтэнщ: гукъуэпс, лъынтхуэ, гъут­хьэпс, тхьэмбыл, тхьэмщIыгъу,   зэз/зэзы, кIэтIий/чIэтIый. Псалъэ къэс­кIэ бзэщIэныгъэлIхэм зи гугъу ящIа ­макъзешитIри къыщокIуэ. А тIум мы­хьэнэ хуагъуэтауэ щытар адрей щIэ­ныгъэхэм елэжьхэми къахутащ. Тхьэмбылым хьэуар щехкIэ, ижьымкIэ икIыу сэмэгумкIэ икIэрэхъукIыу мэлажьэ, тхьэмбылым къелеекIа, пкъынэлынэм зыхуей псор къызыхиха хьэуар къы­щикIыжкIэ, сэмэгумкIэ икIыу ижьым-кIэ йокIэрэхъуэкI: ехымрэ къыдэ­кIуеймрэ зым и кIуэкIэм адрейм зри- ш­э­кIыу, апхуэдэу щымытмэ, мывитI зэунтIэIум хуэдэу, зэжьэхэуэу зэран зэхуэхъунут. Хьэуам и лэжьэкIэр ар ­щызекIуэ тхьэмбылым хэт макъзешитIым къагъэлъагъуэ, адрей щапхъэхэми апхуэдэущ зэрыщытыр.
ИужькIэ къэтхьыну щапхъэхэр био­логием е физикэм къихутами, дыщы­гъуазэкъым, ауэ я гъэщIэгъуэнагъыр зыкIи нэхъ мащIэкъым. ЩIымрэ уа­фэмрэ щыщыIэ псори я зекIуэкIэкIэ зэпэщIоуэ: щIы, псы, бгы, жыг/чъыгы, лъы, удз/уыцы - уэ, уэшх/ощхы (уэщхы), уэс/осы (уэсы), пшэ. Псалъэм и къэ­хъукIам, абы бгъэдэлъынкIэ хъуну куп­щIэм ущытепсэлъыхькIэ, къухьэпIэ е къуэкIыпIэ адыгэхэм я псэлъэкIэм и закъуэ къапщтэ хъунукъым, аращ псэ­лъэкIитIми щапхъэхэр щызэтемыхуэм деж къыщIэдгъэлъагъуэр. 
Гу зэрылъыптэщи, щIым и лъэны­къуэмкIэ щыIэ фIэщыгъэхэм [ы] макъыр, уэм и лъэныкъуэмкIэ щыIэхэм   [э] макъзешэхэр хэтщ, щIымрэ уэмрэ зырызэдэлажьэр къыджаIэу. Жыг/чъыгы, удз/уыцы - уэшх/ощхы (уэщхы), уэс/осы (уэсы) фIэщыгъэхэм макъзешитIри хэтщ. Дэтхэнэ зыми зэрищIэщи, уэшх/ощхы (уэщхы), уэс/осы (уэсы)- хэр щIым къох, абы хобэхъыкIыжри, уэм докIуеиж, абы и лэжьэкIэри тхьэмбылым и лэжьэкIэм хуэдэщ. Жыг/чъыгы, удз/уыцы щыIэныгъэхэми, кIыгъэхэр псо- ри зэгъусэу къапщтэми, я псэукIэ-лэ­жьэкIэр тхьэмбылым хуэдэщ. 
Иужьу зы адыгэ псалъэжьи дигу ­къэдгъэкIыжынщ - «Псыр псэхэлъ­хьэжщ»: псы - псэ. Мы тIум теухуауэ   уэршэрыр нэхъ иныж хъунущи, мызэкIэ ­абдеж дыкъыщыувыIэнщ. Зэры­мы­щIэкIэ адыгэбзэм щыщ псалъэхэм ­жа­Iэмрэ щIэныгъэхэм къахутахэмрэ зэ­техуэу арами, гъэщIэгъуэнщ. Зэры­мы­щIэкIэ зэтемыхуэу, щIэныгъэхэр бзэм хэлъу арамэ, и гъэщIэгъуэнагъыр нэхъыбэжщи, «къэзыкIухь - Iыхьэншэщ», зэрыжаIэм хуэдэу, бзэр зымыщIэр хэкIыжащ».
Зыгъэхьэзырар
ТАМБИЙ  Линэщ.