КъМР-ни Парламентини спикерини орунбасары Жанатайланы Алийни жашы Салим депутатланы арасында эм сынаулуду десек, жангыллыкъ болмазбыз. Ол законла чыгъарыучу органны алты чакъырылыууна сайланнганды, депутатдан комитетни башчысына, спикерни орунбасарына дери ёсгенди. Бу кюнледе уа ол кесини 70-жыллыкъ юбилейин белгилейди. Байрамны аллында биз аны бла тюбешип, парламентаризмни айнытыуну, юйюрюню, жашау жорукъларыны юслеринден ушакъ этгенбиз.
- Салим Алиевич, 70 жыл адам жашау сынау жыйышдыргъан, тынчлыкъ излеген кезиудю дерге боллукъду. Алай сиз тынчлыкъ излейсиз дерча тюйюлдю – жыйылыула, кенгешле, айырыучула бла тюбешиуле. Сиз 70 жылны къалай сезесиз – паспортда тарихленича неда эсепле чыгъаргъан, чекле салгъан заманныча?
- Кертисин айтханда, манга ала тарихледиле. Адам кесин къалай сезе эсе, анга анча жыл болады, дейдиле халкъда. Жашау – тириликди, мени жоругъум аллайды. Аны ючюн тири болургъа, айныргъа, алгъа барыргъа кюрешеме.
- Эрттенлигигиз къалай башланады? Совет заманладача, газет окъуудан огъесе шошлукъда, сагъыш эте, кофе ичиуден…
- Бири да угъай – зарядкадан. Хар эрттенликден да сагъатны ичинде зарядка этеме.
- Бюгюн 30-жыллыкъ Салимге письмо иерге онгугъуз болса, не зат жазарыкъ эдигиз? Махтагъанмы этериксиз неда урушурча затла да бармыдыла?
- Жашауунга къараргъа, сюзерге онг болса, кёпню юсюнден сагъыш этесе. Алай мен бир затны да тюрлендирлик, алышырыкъ тюйюл эдим. Жаланда 30-жыллыкъ Салимге жашау терк ётюп барады, аны ючюн ахшылыкъла, игиликле этерге, кесинге, юйюрюнге, жууукъларынга, танышларынга бла нёгерлеринге хайыр келтирирге ашыкъ деп жазарыкъ эдим. Хар такъыйкъаны, сагъатны, кюнню да багъала, артда хайырланалмай къалгъан онгла, толтурмагъан ишле ючюн сокъуранмазча.
Хау, муратла кёп эдиле, толмай къалгъанла да болурла. Алай, айтханымча, бир затны да алышырыкъ тюйюл эдим жашауумда.
- Адам бийик къуллукъда ишлерге, ариу кабинетде тери бла тышланнган шинтикде олтуруп, анга тенг болгъан чыкъмагъан сунуп жашаргъа да болады. Алай хар нени да ахыры барды…
- Жашауумда бек иги устазларым болгъандыла. Совет школда билим алгъанма, ол санда политика жаны бла да.
Депутатла бла тюбешиуге къыйын болумгъа тюшген адамла къайгъылары, жарсыулары бла келедиле. Устазларым, къайда, не къуллукъда ишлесенг да, санга не кёзден къарарларын сюе эсенг, адамла бла алай бол, кесинги аланы жерине сал деп юйретгендиле.
Къуллукъ, бийик «шинтик» бюгюн бар, тамбла уа жокъ…
- Политикагъа жолугъузну юсюнден айтып башлагъансыз. Парламентде сынауугъузну эсге алып, жамауатха регионда законла чыгъарыучу орган къаллай магъананы тутханын къалай ангылатырыкъ эдигиз?
- Къыралны хар региону энчиди: экономикасы, политикасы, социал жашауу. Башха жаны бла уа - кесини жумушлары, полномочиялары. Законла чыгъарыучу орган а аланы тамамларгъа онгла къурайды. Регионланы жашауларына, экономикаларына керек болгъан законланы Москвада депутатла хазырлаяллыкъ тюйюлдюле. Ма аны ючюн хар регионну законла чыгъарыучу органы барды.
Парламентни жыйылыуунда депутатла законланы сёз да айтмай къабыл кёредиле деген дауланы эшитеме. Алай законну проекти хазырланнганда, аны комитетлени жыйылыуларында, фракциялада сюзгенде, тири ишлейдиле, кеслерини оюмларын къоруулайдыла. Ма алай бла хайырлы законла хазырланадыла.
Парламентге жолуму юсюнден айтханда, мен элчиме, туугъан журтум, элим бла байламлыкъны бюгюн да юзмегенме. Хар солуу кюн Хушто-Сыртха барыргъа кюрешеме, эгечлерим, къарындашларым андадыла.
Кертисин айтханда, жашаууму политика бла байларгъа деп турмагъанма. Школдан сора колхозда ишлеп башлагъан эдим, аскерге чакъыргъанларында, Аскер-тенгиз флотха тюшгенме, юч жыл къуллукъ этгенме, аскер кемеде торпедист болгъанма. Андан къайтхандан сора, инженер-механик жаны бла бийик билим алгъанма, Чегемде сугъарыу-суу бла жалчытыу системала жаны бла управленияны инженерини къуллугъунда ишлей тургъанда, коммунист партияны Чегем районда комитетине инструктор болуп ишлерге чакъырадыла. Анда пропаганда эм агитация, ызы бла къурау бёлюмлеге таматалыкъ этгенме, КПСС-ни Чегем райкомуну биринчи секретарына сайланнганма, жер-жерли самоуправление органлада да ишлегенме, районну администрациясыны башчысыны орунбасары да болгъанма.
2000 жылда уа Къабарты-Малкъарны Парламентини Келечиле Советини депутатына сайланнганма. Баям, законла чыгъарыучу органда менден кёп ишлеген болмаз: алты чакъырыуда ишлегенме. 2014 жылда Нальчикни администрациясыны башчысыны орунбасары болгъанма, алай биягъы артха, законла чыгъарыучу органнга, къайтханма.
- Инженер билим а жашауда керек болгъанмыды, техникагъа ремонт эталлыкъмысыз?
- Хау, машина, трактор бла да кюреширге бек сюеме. Бюгюн а бу жаны бла билиминги игилендирген бек тынчды: Интернетде чачаргъа, жыяргъа, сыннганны жамаргъа юйретген хар не да басмаланыпды.
- Бюгюнлюкде къыралда политиканы жангыртыу, законла чыгъарыучу органлада жаш адамланы кёбейтиу мадарла этиледиле, ол санда бизни Парламентде да. Сиз акъыл этгенден, ол тюзмюдю?
- Жаш адамла республиканы, къыралыбызны келир кюнюдюле. Тамата тёлюле салгъан тёрелеге таянып, къыралыбызны алгъа элтирикле аладыла.
Хау, республиканы Парламентинде да жаш адамла бардыла. Ала билимлидиле, аланы арасында республиканы экономикасында, уллу предприятияларында оноучу къуллукълада ишлегенле да бардыла. Шёндю заман терк тюрленеди, жаш адамла уа жангычылыкълагъа мычымай юйренедиле.
Парламентге сынаулары, тюрлю-тюрлю профессионал билимлери болгъан адамла сайланадыла: билим бериуде, саулукъ сакълауда, халкъ мюлкде, бизнесде, башха бёлюмледе уруннганла. Ол а законланы жашауда бардыргъанда, хайырлы болгъанларын бла къалгъанларын сюзерге, кемчиликлени ачыкъларгъа болушады. Парламентни 7-чи чакъырылыуу башхаладан ол жаны бла энчиди дерге боллукъду.
- Бюгюнлюкде жалгъан интеллект кенгден-кенг жайылып барады. Ол законланы да жарашдыраллыгъына ишеклик жокъду. Жууукъ кезиуде жалгъан интеллект депутатны жерин алып къоймазмы?
- Угъай. Жалгъан интеллектни онглары уллудула, ол кёп информацияны жыйышдыралады, бир-бир ишлени женгиллетеди. Алай ол адамны сезимлерин ангыламайды, закон а инсанларыбызны жашауларын женгиллетир ючюн керекди. Битеу оноуну жалгъан интеллектге берип къойсакъ, мыйыбыз ишлемей, адам улу айнырыкъ тюйюлдю, артха кетерикди.
- Эрттенлигигиз къалай башланнганыны юсюнден айтханбыз. Алай ингирде, ишден къайтхандан сора уа заманны къалай ётдюресиз – телевизорда политика ток-шоулагъа къарап неда совет киноланымы сайлап?
- Ток-шоуланы сюймейме. Къыралда, дунияда болгъанны билир ючюн, жангылыкълагъа къарай, аладан кесиме оюмла чыгъарама.
Совет киноланы да бек сюеме. Ала ахшылыкълагъа, Ата журтубузгъа сюймекликге, къыралыбыз ючюн ёхтемленирге, кертиликге юйретедиле. «Повесть о настоящем человеке», «Офицеры», «Как закалялась сталь» дегенча кинолагъа минг кере къараргъа боллукъду, ала эрикдирмейдиле, хар заманда да биринчи кереча къарайса.
Дагъыда китап окъургъа сюеме. Мен кесими романтикге санайма, жолоучулукъланы, кертиликни, шуёхлукъну юслеринден китапла бютюнда сейирдиле – Конан Дойль, Фенимор Купер, алача башха жазыучула.
Таулу тауладан тоймаз, дегендиле бизни ата-бабаларыбыз. Мен да тауларыбызны бек сюеме, онг болгъанлай, тауларыбызгъа чыгъама.
- Сиз акъыл этгенден, эм ариу аууз къайсыды?
- Бизге Аллах ариу жерлени саугъа этгенди, тау жерлерибиз, ауушларыбыз барысы да сейирдиле, адамлары къонакъбайдыла, халалдыла. Алай, башхаланы кёллерине тиймесин, туугъан Чегем аууз башхаладан тамашача кёрюнеди. Бютюнда тау жерде кече къалыргъа онг болса, сабырлыкъны, тынчлыкъны сезесе, жангырып къайтаса.
- Политика жолугъуз уллуду. Алай сизни не зат ёхтемлендиреди: политикада жетишимлеригизми огъесе къаллай юйюр ёсдюргенигиз, сабийлени, туудукъланы юйретгенигизми?
- Беш сабийим бла беш туудугъум бардыла, аланы барысын да бек сюеме. Таматала юйдегили болгъандыла, кичи къыз Санкт-Петербургда окъуйду, жаш а быйыл школну бошарыкъды. Андан ары информация технологияла жаны бла билим алыргъа сюеди. Сабийле жашауда не бла кюрешириклерин, усталыкъларын кеслери айыргъандыла.
Юйюр неден да магъаналыды - ишден, къуллукъдан да. Юйюр - жашауну, жамауатны, къыралны мурдоруду. Аны юсюнден Россейни башчысы Владимир Путин хар заманда да айтады.
Юйюрюн багъалай билмеген туугъан журтун, къыралын, тёгерегинде адамланы да сюерик тюйюлдю.
Дагъыда мен адамланы миллетине кёре юлешгенни ахырда ангыламайма. Шуёхларымы арасында башха халкъланы келечилери кёпдюле, арабызда болгъан хурметлик манга бек магъаналыды.
- Ушагъыбызны ахырында насыпны жашырынлыгъын айталлыкъмысыз?
- Адамлагъа барысына да бирча жарарыкъ жорукъ жокъду, хар адамгъа да насып кесича энчиди. Сюйген, багъалы адамларым саулукълу болсала, тынчлыкъда, ырахматлыкъда жашасала, менден насыплы болмаз.
Адам эрттенликге ишге къууанып барып, ингирде юйюрюне кёлю кётюрюлюп къайта эсе, ол да насыпды.
Газет окъуучулагъа барысына да керти насыпны сезерлерин тежейме.
Ушакъны Тикаланы Фатима
бардыргъанды.
