Бай тарыхы болгъан эрттегили эллерибизден бири Басхан ауузунда Гирхожан элди. Гирхожан сууну онг жанында уллу тауну этегинде орналыпды бу эл.
Кёп тау эллени тарыхларында айтылады, ала къауум кере чачылып, жангыдан къурала тургъандыла деп. Душман аскерлери кире да, адамын къыра, эллеге от сала. Аладан къутулгъанла, къауум жылдан сора жангыдан эллерин къурай.
Гирхожанны юсюнде да жюрюйдюле аллай таурухла. Ахыр кере уа Гирхожан онжетинчи ёмюрде жангыдан къуралгъан хапар барды. Ол да Этезланы тукъум бла байламлы. Эртте озгъан жыллада жерин тапхан ажымлы болумланы сагъына турмагъанлай, былайда Этезланы Атабийни юсюнден айтыргъа тийишли кёреме.
Этезланы Атабий жигит киши болгъанды. Аны бла байламлы кёп таурухла жюрюйдюле. Эсде къалгъан бир къауумун эсгерейик.
Бедик элден бираз ёргерек баргъанлай, ауузну эм тар жери барды. Сол жаны, онг жаны да – бийик къаяла. Басхан сууну сол жаны бла ариу асфальт жол барады. Аны онг жанында къаяда да узун къазыкъ урулуп турады. Жолдан ёрге эки жыйырма метрден артыкъ болур. Ол къазыкъны кеси заманында Атабий ургъанды. Андан бери ол къаягъа Атабий-Чюй-Ургъан къая дейдиле.
Атабий алайтын малларын сюрюп бара, бир бугъасы аягъын сындарады. Этез улу аны сояды, терисин алып, къазыкъгъа къысып, ёрге чыгъып, къаяда орнатады. Къауум кюнден, ызына къайтып келгенде, терини алып, къазыкъны жеринде къояды. Бу киши болгъанды Гирхожанда юй-журт ишлеп, элни жангыдан къурагъан.
Къауум жыл мындан алда Гирхожанда Этезланы акъсакъаллары бла ушакъ этгенимде, ала, кеслеринден башлап, Атабийге дери оналты атагъа дери санагъан эдиле. Ала айтхан бла санасакъ, Этез улу Атабий Гирхожанны онжетинчи ёмюрню аллында жангыдан къурагъанды.
Атабийни къадарыны юсюнден айтханда, азмы-кёпмю жашады дунияда, осуятына кёре, Чегем бла Басхан ауузланы ортасында асыралгъанды. Тукъум адамлары излей кетип, аны тапхандыла. Тёгерегин бегитирге деп турадыла. Аллай кишини аты унутулургъа жарамайды, тарыхда къалыргъа керекди.
Этез улу Гирхожанны жангыдан къурап тебирегенден сора, бу тийрелеге башха тукъумладан да адамла келип, элге къошулгъандыла. Ол санда: Отарлары, Балалары, Текулары, Атмырзалары, Ачыбайлары, Байзуллалары, Гуданалары.
Ол тийрени адамы мал бла кюрешгенди. Ууакъ аякълыладан, тууарладан сора атла тутханла да болгъандыла. Революцияны аллында жыллада Этезланы Абайны жашы Хажи-Дауутну кёп аты болгъанды. Жыл сайын юч жюзден артыгъын сатханды. Андан сора да, мингнге жууукъ аты къалгъанды, дейдиле. Ол патчахны аскерлерине атла берип тургъанды.
Жайда атларын Тамбукан кёл тийресинде тутханды. Къышда эл тийресине жыйгъанды. Быллымда, Кёнделенде да кёп жерлери болгъанды. Алада да малла тутханды, басхан парийле жайгъанды.
Таулулада атла тутханла болгъандыла. Ол санда Орусбийланы Науруз эм башхала. Алай атла барысындан да кёп Хажи-Дауутда болгъандыла.
Гирхожан артыкъ уллу эл тюйюл эди. 1890 жылда мында 49 юй болгъанды. Тёрт жюзге жууукъ адам жашагъанды. 1920 жылда мында межгит да бар эди. Жума намазгъа бери башха элледен да адамла келип тургъандыла. Ол жыллада мектеп да ачылады. Ол тийреге окъуу ара болады. Мында кёп белгили адам окъугъанды. Аладан бири Этезланы Омар, назмучу, жазыучу, публицист, драматург.
Ол 1913 жылда Гирхожанда туугъанды. 1932 жылда Владикавказда Тау агроиндустриал институтну бошагъанды. Ызы бла – Ленинградда Герцен атлы къырал университетни. Андан къайтхандан сора, «Социалист Къабарты-Малкъар» газетде, радиокомитетде, Къабарты-Малкъарны Илму-излем институтунда ишлеп тургъанды. Аны «Къаяла унутмагъандыла» деген чыгъармасы орус тилге да кёчюрюлгенди.
Гирхожанны атлары айтылгъан адамларыны юслеринден хапарда Къабарты-Малкъарны халкъ поэти Отарланы Керимни да сагъынайыкъ. Ол 1912 жылда туугъанды, 1974 жылда ауушханды. Уллу Ата журт урушха къатышханды. Урунууну Къызыл Байрагъыны, Къызыл Жулдузну орденлерине тийишли болгъанды. 1938-1941 жыллада Къабарты-Малкъарны Жазыучуларыны союзуну председатели эди. 2012 жылда Тырныауузну биринчи номерли мектебине Керимни аты аталгъанды. Керим кёп назму китапланы авторуду.
Отарланы тукъумдан энтта бир фахму - белгили жырчыбыз Омар. Ол 1916 жылда Гирхожанда туугъанды. Жашау ёмюрюнде Омар къарачай-малкъар жырланы жыйып, жырлап тургъанды. Къабарты-Малкъар бла Къарачай-Черкес республикаланы халкъ артистиди. Тырныауузда Элбрус районну музейи Омарны атын жюрютеди.
Гирхожанда туууп, республикада, къыралыбызда да аты айтылгъан назмучу Зумакъулланы Танзиляды. Къабарты-Малкъарны, Къарачай-Черкесни халкъ поэти, РСФСР-ни Горький атлы къырал саугъасыны лауреаты, миллет адабиятыбызны классиги. Аны назмулары дунияны кёп тиллерине кёчюрюлгендиле.
Жазыучуладан, артистледен сора да, бу элден кёп белгили адам чыкъгъанды. Аладан да бир къауумларын сагъынайыкъ. Ол санда Этезланы Алий – Къабарты-Малкъарны сыйлы врачы, Этезланы Рамазан – Тырныауузда 3-чю номерли профтехучилищени алгъыннгы директору, Этезланы Руслан – КъМР-ни саулукъ сакълау министрини алгъыннгы заместители, Жазаланы Назир – Тау-байыкъландырыучу комбинатны алгъыннгы директору, Мусукаланы Сафар – тау-байыкъландырыучу комбинатны алгъыннгы директору, Макытланы Хызыр – Тырныауузда шахта управленияны алгъыннгы таматасы.
Гирхожанда биринчи устаз Этезланы Хамит болгъанды. Ол агъачдан глобус ишлеп, аны тёгерегин тууар тери бла чулгъап, аны юсюнде уа жер башында болгъан жерлени, къыралланы, долайланы, тенгизлени, къысха айтханда, шёндюгю глобусну юсюнде не бар эсе да, аланы барысыны да суратларын ишлегенди.
Андан сора да, Этезланы Масхут бла Жулдуз, Жамий да атлары айтылгъан устазла эдиле. Ала да бу тийреде жашагъан кёп сабийге билим бергендиле. 1931 жылда уа Гирхожанда жангы мектеп ишлейдиле. Ары абадан адамла да жюрюп окъургъа, жазаргъа юйреннгендиле. Анда устазла болуп ишлегендиле Этезланы Хамит, Гуданаланы Зубай, Этезланы Масхут.
Къыралыбызгъа жау чапханда, Гирхожандан да кёп жаш кетгендиле урушха. Ала къанларын-жанларын аямай, душман аскерлери бла арсланлача сермешгендиле. Аладан да бир къауумун эсгерейик. Ол санда Этезланы Кушай. Биринчи дуния урушха къатышханды. Кавказ миллетледен къуралгъан дивизияны санында австро-венгриячыла бла уруш этгенди. Этезланы Идрис белгили революционер, халкъгъа иги жашау келтирир ючюн кюрешген жашладан бири.
Уллу Ата журт урушну кезиуюнде къолунда сауут туталгъан хар эр киши къазауатха чыкъгъанды. Этезланы Сюлеменни алты жашы да урушда эдиле. Ючюсю андан къайтмагъандыла. Сюлеменни жашы Зекерияны юсюнден оруслу генерал былай жазгъанды: «Битеу уруш баргъан кезиуде Этезланы Зекериядан жигит жаш кёрмегенме»,-деп. Аллай жашла бир элге, бир тукъумгъа угъай, битеу миллетге да уллу къоранчдыла.
Гирхожанда Этезладан урушха отуздан артыкъ жаш кетгенди. Аладан сора да, жыйырма бла бир жаш.
Андан сора уа кёчгюнчюлюк башланды. Гирхожанчыла Орта Азияны бла Къазахстанны эллерине чачылдыла, кёплери анда топуракъ юлюшлерин тапхандыла. Сау къалгъанлары ызларына къайтып, жангыдан Гирхожанны жангыртхандыла. Ариу юйле, журтла ишлегендиле, мюлкле къурагъандыла. Гирхожан алгъындан да ариу эл болгъанды.
Гирхожандан кёп белгили спортчу да чыкъгъанды. Ол санда Этезланы Вадим - ауур атлетикадан спортну устасы. «Геолог» спорт комплексде жыйырма жыл сабийлени юйретип тургъанды. Ол юйретгенледен оноулан спортну усталары болгъандыла.
Этезланы Владимир – каратени эки тюрлюсюнден дунияны чемпиону, каратени бир тюрлюсюнден Азияны чемпиону, россей эм халкъла аралы эришиуледе алчы. Этезланы Адилгерий да каратени бир тюрлюсюнден дунияны чемпиону болгъанды. Россейни кубогун да алгъанды. Кёп кере Битеуроссей эм халкъла аралы эришиуледе биринчи болгъанды. Этезланы Алик а тутушуудан Россейни биринчилигинде беш кере хорлагъанды. Этезланы Алана бла Эльма тюрлю-тюрлю даражалада бардырылгъан эришиулеге къатышып, алчыла болгъандыла, спортну устасына кандидатладыла. Этезланы Расул, Локияланы Масхут, Этезланы Зураб, Ёзденланы Аскербий да белгили спортчуладыла, спортну усталарыдыла.
Жашау жеринде турмайды. Гирхожанны аллында Тырныаууз шахар ёсюп келеди. Таула кибик бийик юйлери таурухлу, тарыхлы элибиз Гирхожанны аллын жапхандыла. Кюнден-кюннге жангы журтла къошуладыла. Тырныауузну аты кёп, Гирхожанны аты уа аздан-аз айтыла тебирегенди.
Шёндю кёчгюнчюлюкню хатасындан оюлуп-чачылып тургъан бир-бир эллерибизде жашагъан адамланы туудукълары, ол элни атын, анда жашагъан тукъумланы атларын жазып, эсгертмеле орнатадыла. Элни къурагъан Атабийни, элден чыкъгъан белгили адамланы, тукъумланы атларын жазып, Гирхожан башланнган жерде эсгертме орнатсала, ол ёмюрлюк иш боллукъду.
Жылла оза, жашаугъа жангы жигитле къошула, озгъан заманланы ахшы адамлары аздан-аз айтыла барадыла. Ала уа халкъны тарыхыдыла.
Османланы Хыйса
