«Окъугъан акъыл окъуйду» деген сёз жюрюйдю халкъыбызда. Аны алайлыгъын жашау кеси баямлай келеди, окъуу адам улуну жахилликден чыгъара, кёп жаны бла айныта да барады.
Миллетибизни республикадан тышында да айтдыра, билимлери бла юлгюлю болгъанларыбыз а келир тёлюлерибизге да таянчакъдыла. Нек дегенде аллайланы кёре, алагъа ушаргъа итине, алай ёседиле, айныйдыла жангы тёлюле.
Филология илмуланы доктору, РАН-ны Къабарты-Малкъарда илму арасыны гуманитар тинтиуле институтуну къарачай-малкъар адабият бёлюмюню таматасы Сарбашланы Мустафаны къызы Алёна да иши бла, илмуда энчи ызы бла белгили алимибизди. Ол туугъан эли Тёбен Чегемни Къулийланы Къайсын атлы мектебинде айырмалы окъугъанды. Анда уа бирси устазла бла бирге ёз анасы Халиматдан бла анасыны эгечи Фатиматдан (жаннетли болсун) – Черкесланы Огъурлуну къызларындан – юлгю ала, алагъа ушаргъа сюйгенди. Эгечле уа экиси да хунерли устазла болгъанларын элде ахшы биледиле. Сёз ючюн, Халимат Огъурлуевна мектепде 55 жылдан асламны ишлей, башланнган класслада да окъутханды, орус тилден бла литературадан тамата класслада дерсле да бергенди.
Школну айырмалы бошап, Алёна да устаз болур мураты бла КъМКъУ-ну орус-малкъар бёлюмюню студенти болады. Баям, адамны жашауунда анга къаллай инсанла тюбегенлери, ала аны къалай юйретгенлери, тюз жолну кёргюзтгенлери да кесича энчи магъананы тута болур. Сарбашланы къызлары университетде билим алгъан кезиуде аланы къарачай-малкъар халкъны кёлден чыгъармачылыгъындан белгили алим Холаланы Азрет окъутханды. Ол а къызны окъуугъа, билимге къалай талпыннганын кёрюп, дерслени биринде: «Сен институтда ишлерге, алим болургъа керекли адамса», - деген эди. Айхай да, кеслерини бу жаны бла сынаулары болгъанларыбыз жаш тёлюню арасында ызларындан барлыкъланы сайлай да билгендиле.
Алёна Мустафаевнаны уа жашауунда дагъыда тюбегендиле аллай адамла. Аладан бири уа филология илмуланы доктору, профессор, белгили алимибиз Башийланы Къонакъбийни къызы Светланады. Ол да анга: «Сен окъууунгу да къызыл дипломгъа бошайса, билиминг игиди, ишлерге институтха бар», - деген эди. Хурметли устазыны сёзлерин эсге алып, ол институтха келеди. Мында уа барыбыз да хурметлеген алимибиз, филология илмуланы доктору Улакъланы Зейтунну жашы Махтиге тюбейди, бу кезиуде ол а институтну директоруну орунбасары болгъанды. Къызгъа ариу тюбеп, ишни эбине тюшюндюргенди, ангылатханды.
Алай бла Алёна Мустафаевнаны институтну адабият бёлюмюне аладыла. Ол заманда малкъар, къабарты адабиятланы бёлюмлери да бирге болгъандыла. Алагъа башчылыкъны уа белгили алим, филология илмуланы доктору Раиса Халифовна Хашхожева этгенди. «Устазларым бла, мени юйретгенле бла ёхтемленеме. Ала барысы да кертиден да алтын тёлюню адамлары эдиле», - дейди ол кеси уа, студент жылларын, ишге биринчи тохташхан кезиуюн да эсгере.
Сарбашланы Алёнагъа илмуну сейир дуниясы алай бла башланнганды. Бери лаборант болуп келип, бюгюнлюкде, белгилегенибизча, мында къарачай-малкъар адабият бёлюмге 2016 жылдан бери башчылыкъ этеди, илмуланы докторуду эмда доцентди. Ишге тохташханы бла бирге, филология илмуланы кандидаты даражагъа диссертациясын Толгъурланы Зейтунну башчылыгъы бла жазады. Алай бла 1998 жылда «Формирование историзма мышления и балкарский роман» темагъа илму ишин жетишимли къоруулайды. Бу иш биринчи китабыны мурдорун къурап, 2001 жылда басмаланнганды.
Алёна Мустафаевна кесини алимлик жолунда, аны бла бирге уа илмуда биринчи болуп, малкъар адабиятда драматургияны, сахна чыгъармачылыкъны тинтиуге энчи эс бурады. Алай бла уа «Балкарская драматургия: этнофольклорная традиция и эволюция жанра» (2009 ж.), аны ызындан а «Поэтика балкарской драматургии (2015 ж.) деген монографиялары чыгъадыла.
Сарбашланы къызлары 2015 жылда Махачкъалада Гамзат Цадасы атлы Тил, адабият, саясат институтда (ИЯЛИ) «Балкарская драматругия: этнофольклорная традиция, эволюция, жанровая специфика» деген темагъа доктор диссертациясын жетишимли къоруулайды. Ызы бла уа «Трансформация фольклорных традиций в балкарской литературе» (2019 ж.) деген китабын басмалайды. Мында уа ол халкъ чыгъармачылыкъ бла суратлау чыгъармаланы араларында байламлыкъны, фольклор тёреле адабиятны айныууна къаллай себеплик этгенлерине эмда къаллай магъананы тутханларына эс бурады. Аланы юслеринден а тынгылы юлгюлери бла айтады.
Сарбашланы Алёнаны чертип айтырча илму ишлери, айхай да, кёпдюле. Бизни аланы барысын да санап чыгъар онгубуз жокъ эсе да, аны 2024 жылда басмаланнган «Алим Теппеев: проблема творческой индивидуальности» атлы монографиясын энчи сагъыныргъа тийишли кёребиз. Нек дегенде ол биз барыбыз да хурметлеген жазыучубузну чыгъармачылыгъыны, жашау жолуну да юслеринден илму халда жазылгъан биринчи тынгылы китапды.
Алёнаны кеси энчи угъай, бёлюм бирге тамамлагъан ишледе да уллуду юлюшю. Алада да ол алыкъа иги тинтилмеген неда алыкъа аланы юслеринден жукъ жазылмагъан темалагъа артыгъыракъ эс бурады. Алай эсе да, билгенибизча, муратына жетмей да къалмайды. Аны ишлери бла устазла, студентле, аспирантла хайырланадыла, аланы орус тилде басмаланнганлары уа республикадан тышында алимле да хайырланырларына уа бютюнда себеплик этеди.
Дагъыда бёлюм бла бирге ишини юсюнден айтхан заманда, сёз ючюн, эки бёлюм да бирге ишлеген кезиуде алимле «Писатели Кабардино-Балкарии» (2003 ж.) деген китапны чыгъаргъандыла. Алёнаны бу ишде да къошумчулугъу уллуду. Артда уа малкъар адабият бёлюм кеси энчи болгъанындан сора, анга Толгъурланы Зейтун башчылыкъ этген кезиуде, мында «Очерки истории балкарской литературы» деген ат бла китап чыкъгъанды. Аны бир ненча бёлюмюн Алёна жазгъанды. Андан сора да, Москвада 2020 жылда чыкъгъан «Антология. Драматургия народов России» китапны «Балкарская драматургия» бёлюмюню кириш статьясыны авторуду.
Бюгюнлюкде уа бёлюм Сарбашланы Алёнаны башчылыгъы бла «19-21 ёмюрледе къарачай-малкъар жазыучула» деген биобиблиографиялы сёзлюк бла кюрешеди. Ары уа атлары кенг белгилиле бла бирге, унутулгъан неда аз белгили болгъан жазыучуланы да излеп, табып, аланы юслеринден да жыйышдырып жазадыла. «Заманны жюгюню тюбюнде унутула баргъан жазыучуларыбызны атлары тас болуп къалмаз ючюн кюрешебиз. Аланы атларын китапха тюшюрюп, келир тёлюлеге жетдирирге, аны бла ниет хазналарын сакъларгъа керекбиз. Бизни, алимлени, баш борчубуз да олду ишибизде», - дейди кеси уа, бёлюм бюгюнлюкде бардыргъан ишни юсюнден айта.
Андан сора да, Сарбашланы къызлары институтну ичинде ала кеслери къурагъан тюрлю-тюрлю «тёгерек столладан», тюбешиуледен, илму жыйылыуладан тышында да, бирси жерледе, регионлада, шахарлада (Къазан, Москва, Уфа, Горно-Алтайск, Махачкъала) конференциялагъа тири къатышады. Сёз ючюн, былтыр Уллу Хорламны 80-жыллыгъына аталгъан узакъдан бардырылгъан илму конференцияда урушха къатышхан малкъар жазыучуланы эмда аланы чыгъармаларында урушну темасы къалай ачыкъланнганыны юслеринден докладла этгенди. Ала уа конференцияланы энчи жыйымдыкъларында басмаланнганлары, аллай китаплада бизни миллет адабиятыбызны юсюнден айтылгъаны, аны юсюнден бирсиле да билгенлери энчи магъананы тутадыла.
Илму магъаналы ишлеринден сора да, Алёнаны бирси китаплары да басмаланадыла. Ол а аланы, кеси белгилегенича, жазыучуланы атлары унутулуп, аланы чыгъармалары да белгили болмай къалмазларына къайгъырыулукъ бла къаты байламлыды. Аллай китапларыны санында уа Этезланы Омарны «Сайламаларын» (2003 ж.) айтырчады. Аны уа ол ал сёзюн да кеси жазып, алай жарашдыргъанды.
Дагъыда Сарбашланы Зуфарны «Ёмюрюмю бир кюню») назму жыйымдыгъын жыйышдырып, аны басмалаугъа Алёна уллу къошумчулукъ этгенди. Ол жашаудан замансыз кетген жаш поэтни чыгъармаларын излеп, жыйып, аны эгечи Аний бла да тюбешип, бирге алай тийишдиргенди.
Китапладан, жыйымдыкъладан тышында да, Сарбашланы къызларыны илму статьялары аслам халда бизни республикалы газетлерибизде, журналларыбызда чыгъадыла. Аны илму тинтиулери «Вестник КБИГИ», «Вопросы кавказский филологии» изданиялада эмда ВАК-ны тизмесине, WOS халкъла аралы базагъа кирген эмда бирси даражалы журналлада, битеуроссей, халкъла аралы конференцияланы жыйымдыкъларында да дайым басмаланнганлай турадыла. Аны бла да чекленмей, ол аланы бир кесегини редколлегияларыны, андан сора да, ЧГУ-ну (Грозный шахар) диссертацияла советини келечисиди.
Алёна Мустафаевна, илму бла кюрешгени бла бирге, жаш тёлюге билим да береди. КъМКъУ-да кёп жылланы ичинде орус-малкъар бёлюмде студентлеге малкъар адабиятдан дерсле берип тургъанды, бюгюнлюкде окъуу юйню СГИ-сини роман-герман филология кафедрасыны профессоруду. Университетде бардырылгъан къырал сынаула комиссиялагъа да башчылыкъ этеди. Билим бериуде ишлегенлени усталыкъларын тохтаусуз ёсдюрген араны чакъырыуу бла анда малкъар адабиятдан бла халкъны кёлден чыгъармачылыгъындан лекцияла окъуп тургъанды. Кёп доктор эм кандидат диссертацияланы къорууларында оппонент болуп сёлешиучюдю. Республикада илмуну айныууна салгъан къыйыны ючюн а РАН-ны эмда аны КъМР-де илму арасыны президиумуну, ишчилерини профсоюзларыны, КъМР-ни Парламентини, дагъыда кёп грамотала бла белгиленнгенди. Кесине эм уллу саугъагъа уа ол ишинде, айхай да, белгилегенибизча, жазыучуларыбызны, поэтлерибизни атлары унутулмай, аланы халкъ билгенлей турурча, анга себеплик этген китапланы басмаланнганларын санайды.
Кертиди, къайсы бирибизни да ишде жетишимли болуруна, сынамын бирсилеге да юйретирине аны юйюрю себеплик этеди. Алёна Мустафаевна да ишде жетишимлери бла бирге ариу юйюрню анасыды. Баш иеси Гузиланы Руслан бла бирге эки жашны ёсдюре, ахшы умутлудула. Ислам бла Аслан а алыкъа школдадыла, жангы технологияланы жаратадыла. Битеуроссей, республика даражалы олимпиадалагъа тири къатыша, билимлерин айнытадыла.
Алёна юйюрде тамата эгечди. Аны алайлыгъы уа анга къыйын жумушлагъа апчымай узалыргъа юйретгенди. Къайсы таулу тиширыуча, эм уллу насыпха, кесине таянчакъгъа юйюрюн санайды. Аланы къатында барлыкълары анга кюч-къарыу да бергенлей турадыла.
Аны къолу эшиуге, аш-суугъа да устады, бютюнда хычинлени сюеди хазырларгъа уа. Юйюрде, ишде да жетишимни мурдору жууаплылыкъ, низам, адамлыкъ эмда кертичилик болгъанларына ийнанады. Аланы жашаууну баш жорукъларына санай, ёз халкъыны ниет хазнасы сакъланып къалырына къошумчулукъ этгенлей турады.
Трамланы Зухура
