Ыйых кюн Музыка театрда республика Малкъар Россейге къошулгъанлы 199-жыллыгъын белгилегенди. Аны фойесинде  халкъыбызны тарых хазнасын белгилеген  аламат кёрмюч къуралгъан эди. Анда усталарыбызны эм суратчыларыбызны чыгъармалары бла шагъырей болур онг да бар эди.

Келгенлеге  концерт да кёргюзтюлгенди. Асыры кёп адамдан, кечикгенлеге олтурур жер табылмай окъуна къалгъан эди. Район, шахар администрацияланы да келечилери  халкъыбызны байрам кюнюнде биргесине болургъа ашыкъгъандыла.

Не заманда да кеси къол къыйынлары бла жашагъан, бек эрттегили кавказлы халкъ бола, таулула Кавказда бардырылгъан къаугъаладан узакъ болургъа, къоншу халкълагъа зарауатлыкъ жетдирмей жашаргъа кюрешгендиле. Россейни тарыхында Малкъарны юсюнден сакъланнган биринчи   шартла  бла къагъыт 1629 жылданды. Анда Терк черекни тийресинде орналгъан аскерге таматалыкъ этген Иван Дашков: «Малкъарлыла деген халкъ жашагъан жер  кюмюш магъадандан байды», - деп билдиреди.  Дагъыда Москвадан Гюржюге жюрюген келечиле Фёдор Елчин бла Павел Захарьев (1639-1640 жж.) кёп кере Орусбийлада тохтагъандыла. Аладан сора да, Никифор Толочанов бла Алексей Иевлев Имеретиягъа Огъары Малкъар бла ётюп тургъандыла. Жолоучулагъа ол жерлени бийи Айдаболланы Артутай талай кере къонакъбайлыкъ этгенди. Ма алай бла Россей империяны келечилери Беш да Тау эл бла шагъырей бола тургъандыла…

Миллетни къадарында бла тарыхында 1827 жылда 11 январьда Россейге кеси ыразылыгъы бла къошулуу уа энчи магъананы тутады десек, ётюрюк айтмакъ. Ол атлам халкъгъа хайырлы боллугъуна уа кёп кенгешледен сора Беш да Тау элни старшиналары  келген эдиле. Бу жолоучулукъгъа Кавказ линияны аскерине эм областьха таматалыкъ этген генерал-лейтенант Георгий Эммануэльге ала дюгерли къарындашлары бла бирге тилек къагъыт бла атланнган эдиле.

«Биз, тюбюнде къол салгъанла, халкъ айыргъан старшинала Орусбийланы аууздан – Орусбийланы Мырзакъул, чегемлиледен – Баймырзаланы Келмамбет, Холам эм Бызынгы ауузладан – Шакъманланы Магомет, Малкъар аууздан – Жанхотланы Арслан хажи, дюгерлиледен – Касай Кубатиев, Давлет Абисалов, Биногер Карабугоков, Созо Соватов эм Татархан Туганов, халкъларыбызны атындан аны бийиклиги патчах Николай Павловичден ёкюллюк излей келгенбиз. Мындан ары да сабийлерибизни да аманатха берип, императоргъа эм князь Александр Николаевичге не жаны бла да болушлукъ этерге, керек болса, аскерде да къуллукъ этерге  хазырлыгъыбызны билдиребиз. Аны бла байламлы Сизни Бийиклигигизни оноуун сакълайбыз».

Тилекни тюбюнде аланы хар бири да кесини мухурун салгъан эди. Документде генерал-лейтенант Георгий Арсеньевич анга кесини къол ызын къойгъан эди.

Былайда бу документни къол жазмасы сакъланнганын белгилерчады. Анда Малкъарны таматалары патчахдан миллетни адет-тёрелерин, ислам динни, сюдлени шериат бла бардырыуну эм аскерге борч халда алыуну тохтатырын излегендиле. Битеу ол излемлери сакъланырларын энчи белгилегендиле.

Тилек къагъытха таматала халкъны саны болгъан документни да къошхан эдиле. Анда айтылгъаннга кёре ол заманда дюгерлиле бир минг арбаз бола эдиле. Малкъар ауузунда – 400 арбаз, Чегем ауузунда – 200, Орусбийлада бла Холам-Бызынгы ауузу уа 100-шер эдиле. Анда да Георгий Эммануэльни къол ызы салыныпды. Ызы бла уа къагъытланы генерал Иван Паскевичге ашырады. Ол а андан ары Санкт-Петербургга.

Николай Биринчи ол жангылыкъгъа ыразылыгъын билдирген эди. Сора 1852 жылда Беш да Тау элни бийлери бла тюбешиуюнде аланы тилек къагъытларында айтылгъан излемле барысы да толтурулурларын билдирип, не жаны бла да малкъарлылагъа амалла къураргъа айтхан эди.

Тюрлениуле уа 1867 жылда крестьян реформадан башланнган эдиле. Тау эллеге ат арбала жюрюрча жолла ишлеп тебирейдиле, предприятияла, школла да ачыладыла...

Андан бери эки ёмюр чакълы заман озгъанды. Малкъар халкъны къоншу миллетлени араларында сыйы бийикди. Аны келечилери къайда  да атларын айтдыра келедиле. Бу жолгъу байрамыбызгъа уа Газаланы Алим, Текуланы Амырбий, Атмырзаланы Элдар, Жаникаланы Элдар, Габуланы Зухура, Султан Хажироков, «Балкария», «Кабардинка», «Терские казаки» деген тепсеу ансамбльле эм дагъыда башхала къууат салгъан эдиле. Аланы жарыкъ жырларындан туугъан жерибизге, къарлы тауларыбызгъа сюймеклик чексизди. 

Таппасханланы Аминат.