Урысейм япэу псей ягъэуву щрагъэжьащ XIX лIэщIыгъуэм. Ахэр языныкъуэ IуэхущIапэхэм я унащхьэхэм е бжыхьхэм трагъэувэрт. 1860-1870 гъэхэм псейхэр яблэу ирагъэжьащ, европейхэм щапхъэ трахри. Абы щыгъуэ псейхэм палъхьэ хьэпшып цIугъэнэхэр Урысейм иджыри щащIыртэкъыми, Европэм кърашырт. А зэманым щегъэжьауэ псей зэрагъэдахэ хьэпшыпхэр ящIырт къулейхэми нэхъ зыхузэфIэмыкIхэми зэращэхуфынум хуэдэу. XIX лIэщIыгъуэм и кIэухым Урысейм абджым къыхэщIыкIауэ псей зэраблэ хьэпшып къыщыпщэхуным хуэзэнут ди зэманым автомобилым щIэптынум хуэдиз. Ауэ щыIэт тхылъымпIэ Iувым, бжьэхуцым, щэкIым къыхэщIыкIа хьэпшыпхэри.
АтIэ сыт щыгъуэ къаубла илъэсыщIэ псейхэр зэрагъэщIэращIэ шархэр ящIу? Зы гъэ гуэрым Германием мыIэрысэ къащыхуэхъуатэкъым. А зэманым арат псейхэр зэраблэу щытар. Абы щыгъуэ цIыхухэр абджгъэпщхэм елъэIуауэ щытащ абджыпс пIащIэм къыхэщIыкIа мыIэрысэ IэрыщIхэр ящIыну, абыхэмкIэ псейхэр яблэну. Абдеж щегъэжьауэ абджыпс шархэр псейр зэрагъэщIэращIэ хьэпшып нэхъыщхьэу къалъытэ. Нэмыцэ абджгъэпщхэм щIэхыу зрагъэсат абджым теплъэ зэмылIэужьыгъуэхэр зиIэ шархэр ящIу. 
Урысейм псейм абдж шархэр щыхуащIын щрагъэжьащ 1887 гъэм. Клин къалэм щыщ Векшин Егоррэ Орлов Яковрэ абдж щыгъэхэр ящIу зрагъэсащ абы щыгъуэ. 1896 гъэм абдж щыгъэхэр псейр зэрагъэщIэращIэ хьэпшып дахэу къэзылъыта цIыхухэр абы щIэупщIэ, къащэху хъуащ. Нижний Новгород щекIуэкIа XVI урысейпсо промышленнэ, художественнэ гъэлъэгъуэныгъэм щыгъэхэр япэу яхьащ. 1867 гъэм Урысейм къыщызэIуахащ илъэсыщIэ псейм фIалъхьэ шархэр къыщыщIагъэкI япэ заводыр. 
Япэ дунейпсо зауэм щыгъуэ Урысейм ИлъэсыщIэр щагъэлъэпIэну щагъэтат, нэмыцэхэм я хабзэр ди къэралым къыщIищтэн щхьэусыгъуэ щымыIэу къалъытэри. 1935 гъэм дыгъэгъазэм и 28-м «Правда» газетым тхыгъэ къытехуауэ щытащ «Девгъауи, ди сабийхэм папщIэ илъэсыщIэ псей дывгъаблэ!» фIэщыгъэр иIэу. Абы щегъэжьауэ ИлъэсыщIэр ягъэлъэпIэныр яублэжащ. 1930 гъэхэм и кIэухым псей хьэпшып нэхъ гъэщIэгъуэну ящIу щытахэм ящыщщ Аладдинрэ Хоттабычрэ я теплъэ зиIэхэр. «Цирк» кинофильмыр ягъэлъэгъуа нэужь, илъэсыщIэ псейм фIалъхьэ хьэпшыпхэм къахэхъуащ циркым ехьэлIа лIэужьыгъуэхэри. 
Зауэ зэманым къэралым псейм фIалъхьэ хьэпшыпхэр нэхъ мащIэ щыхъуат, абыхэм я теплъэми зихъуэжат. Иджы псейхэр ягъэщIэращIэрт сэлэт, танк, кIэрахъуэ, дзэм хэт хьэ гъэсахэм я теплъэ зиIэ хьэпшып цIыкIуфэкIухэмкIэ. ИлъэсыщIэ тхылъымпIэ гъэщIэрэщIахэм сурэту тращIыхьырт фашистхэр хэзыгъащIэ Уэс Дадэ. 
1950 гъэхэм я пэщIэдзэм илъэсыщIэ псей хьэпшыпхэм ящыщу къэунэхуащ абдж щыгъэхэр, мэз псэущхьэхэм я теплъэхэр зиIэхэр, «Айболит», «Дед мороз», «Снегурочка», «Чиполлино» сымэ я цIэджэгъу хьэпшыпхэр. 1960 гъэхэм къэралым зыщиужьащ мэкъумэш IэнатIэм. Абы щыгъуэ псейхэр ягъэщIэращIэрт гъавэхэкIхэмкIэ – нартыхухэр, нащэхэр, бэдрэжанхэр, пхъыхэр, шыбжийхэр, уеблэмэ бжьынрэ бжьыныхурэ фIэплъагъуэнут псейм. А илъэсхэм къэунэхуащ псейм фIалъхьэ гирляндэхэр. ИужьыIуэкIэ псей хьэпшыпхэр пластмассэми къыхащIыкI хъуащ.
Ди зэманым Урысейм къыщыщIагъэкI псейр зэрагъэщIэращIэ хьэпшып зэмылIэужьыгъуэ куэд дыдэ. Абджым, пластмассэм, щэкIым, бжьэхуцым, фэм къыхэщIыкIа хьэпшыпхэр щхъуэкIэплъыкIэхэщ.
ИлъэсыщIэ псейм теухуауэ иджыри Iуэхугъуэ гъэщIэгъуэнхэр: 
Дыгъэгъазэм и 25-м ИлъэсыщIэ псейхэр зэрагъэщIэращIэ шархэр тыгъэу тыным и махуэр ягъэлъапIэ.
Клин къалэм щыIэщ псейр зэрагъэщIэращIэ хьэпшып мини 3-м щIигъу щахъумэ музей. Нэхъ тIорысэ дыдэу абыхэм яхэтыр абджым къыхэщIыкIа Уэс Гуащэ илъэси 100 зи ныбжьырщ.
Дуней псом ИлъэсыщIэ псей нэхъ лъапIэ дыдэ 2010 гъэм щагъэуващ Абу – Даби, «Emirates Palace» хьэщIэщым. Абы и уасэт доллар мелуан 11. Ар лъапIэ зыщIыр дыщэм, мывэ лъапIэхэм къахэщIыкIа хьэпшыпхэрт. 
2007 гъэм Рио-де-Жанейрэ, Лагоа-Родриго-де-Фретас гуэлым трагъэуващ дуней псом нэхъ ин дыдэу къыщалъытэ псей есыр – метр 85-рэ зи лъагагъыр. 
РекордхэмкIэ Гиннесс и тхылъым зэритымкIэ, илъэсыщIэ псей IэрыщI нэхъ ин дыдэ 2009 гъэм Мехикэ щагъэувауэ щытащ. Метри 110-м щIигъу зи лъагагъ жыгыр къат плIыщIу зэтет унэм и нехьэкъехуэнут. 
Япэ псей IэрыщIхэр къыхащIыкIыу щытащ гъущI кIапсэмрэ къауцымрэ. 
1892 гъэм американ инженерхэу Эдисон Томасрэ Джонсон Эдвардрэ япэ гирляндэр ящIауэ щытащ.

ГЪУЭТ Синэ.