Бэрбэч ХьэтIутIэ и цIэр зезыхьэ Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетым и лIыкIуэхэр есэпымрэ биологиемкIэ егъэджэныгъэ IэнатIэм зегъэужьыным теухуауэ Мэзкуу къалэм иджыблагъэ щекIуэкIа щIэнIуатэм и лэжьыгъэм хэтащ. КъБКъУ-м биологиемкIэ, геоэкологиемрэ псэущхьэхэм я лъыщхьэр джынымкIэ и кафедрэм и унафэщI Пэрыт Анзор, и лэжьакIуэхэу Бэгъуэт Залинэрэ Хьэщхъуэжь Дианэрэ зыхэта зэIущIэр зэрыщыту теухуат есэпымрэ биологиемкIэ щIэныгъэм утыку кърихьа къэхутэныгъэхэр еджэныгъэм хэпща, иджырей технологием и мыхьэнэр абдеж къыщыIэта зэрыхъунум.

ЩIэнIуатэм и япэ махуитIым Есэпымрэ биологиемкIэ егъэджакIуэхэм я урысейпсо зэхуэсыр Ломоносов Михаил и цIэр зрихьэу Мэзкуу дэт къэрал университетым щекIуэкIащ. ЦIыху минитхум щIигъу зэхуэзышэса Iуэхугъуэшхуэм хэтащ курыт еджапIэм есэпымрэ биологиемрэ щезыгъэджхэм къищынэмыщIауэ, къэралым ит университетхэм, институтхэм, къэхутакIуэ центрхэм я лэжьакIуэхэр, щIэныгъэлIхэр, къулыкъущIэхэр. Зэхуэсым и лэжьыгъэр къызэрымыкIуэу гъэнщIат, Iуэхугъуэ щхьэхуэхэм щатепсэлъыхь щIэнIутэхэм къадэкIуэу, Iэнэ хъурейхэри, еджэныгъэм халъхьа IэмалыщIэхэм я гъэлъэгъуэныгъэхэри, дерс дамэдазэхэри, щIэныгъэ уэршэрхэри къызэрагъэпэщат.

Зэхуэсыр къызэIуахащ щIэныгъэмрэ егъэджэныгъэмрэ япыщIа къулыкъущIапIэхэмрэ Мэзкуу къэрал университетымрэ я унафэщIхэмрэ. Апхуэдэу хьэщIэхэм фIэхъус псалъэкIэ зыхуагъэзащ УФ-м щIэныгъэмрэ щIэныгъэ нэхъыщхьэмкIэ и министр Фальков Валерэ, УФ-м егъэджэныгъэмкIэ и министр Кравцов Сергей, МКъУ-м и ректор, Урысейм ЩIэныгъэхэмкIэ и академик Садовничий Виктор сымэ.

IэнатIэм пэрытхэм я зэIущIэм къыщыхалъхьа жэрдэмхэм ящыщщ Биологым и махуэр махуэгъэпсым хэгъэувэн зэрыхуейр. Гупсысэр къыщыхалъхьэм, Садовничий Михаил къыхигъэщащ ар накъыгъэм и 15-м трагъэхуэну. ТегъэщIапIэ хуищIари биологие щIэныгъэм хэлъхьэныгъэ ин хуэзыщIа Мечников Илья а махуэм къызэралъхуарщ.

– IэнатIэ къэс игъуэта зыужьыныгъэр цIыху щхьэхуэхэм я лэжьыгъэ купщIафIэхэм къыщожьэ. Биологие щIэныгъэр гъуэгушхуэм тегъэувэн и IуэхукIэ Мечников Илья лэжьыгъэшхуэ кърихьэлIащ. Сыт хуэдэ Iуэхум пэрымыхьами, Мечниковым а лъэныкъуэм щIэщыгъуэ куэд къыщихутащ, иужь къиувэнухэм ирагъэкIуэкIыну къэхутэныгъэхэм я бжэр яхузэIуихащ. Зи къэухьыр къызэрымыкъуэу бгъуэуэ щыта щIэныгъэлI гъуэзэджэм и гуащIэдэкIым пщIэ хуэзыщIхэм накъыгъэм и 15-р зыбжанэ щIауэ ягъэмахуэщI, абы къэралпсо мыхьэнэ игъуэтамэ, биологиер зи гъащIэм хэтхэр зэкъуигъэувэнт, а махуэр я зэхуэдэ пIалъэу лэжьыгъэ купщIафIэхэм я гъунэ иралъэнт. Есэпхутэхэм я махуэр ягъэуву а IэнатIэм пэрытхэм къыхалъхьэгъа жэрдэм щIагъуэхэм зэрызэкъуигъэувам хуэдэу, мы гупсысэкIэми и щхьэпэ къэкIуэнт, – жиIащ Мечников Илья.

Фальков Валерий къыхигъэщащ 2030 гъэ пщIондэ есэпымрэ биологиемкIэ егъэджэныгъэ IэнатIэм игъуэтын хуей зыужьыныгъэр щыубзыхуауэ концепцэ щхьэхуэ зэрыщыIэр.

– Зи гугъу тщIа концепцэм Iуэхугъуэ 40-м нызэрыхьэс къыщызэщIэубыдащ. Ахэр ехьэлIащ курыт еджапIэм, университетхэм, институтхэм есэпымрэ биологиемрэ зэрыщадж щIыкIэхэм хэлъхьапхъэ зэхъуэкIыныгъэхэми, егъэджакIуэхэм защIэгъэкъуэн, къыхалъхьэ гукъэкIхэм гъуэгу етын, я щIэныгъэ лэжьыгъэмкIэ дэIэпыкъуэгъу зэрахуэхъун хуейхэм, IэнатIэм игъуэтыпхъэ зыужьыкIэм. Ди гуапэ зэрыхъунщи, къэралым и щIыналъэ куэдым концепцэм къигъэув Iуэхугъуэхэм ящыщхэр хъарзынэу щызэфIагъэкI хъуащ. Абыхэм ящыщщ, псалъэм и хьэтыркIэ, Бэрбэч ХьэтIутIэ и цIэр зезыхьэ Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетыр. Мыбдеж илъэс ещанэм хыхьауэ Есэпымрэ биологиемкIэ институт щхьэхуэ щолажьэ, щIэныгъитIым я зэпылъыпIэм къыщыщIагъэщ щIэщыгъуэхэр щадж центр щхьэхуэхэр хэтщ, лъэщапIэхэр, Ботаникэ жыг хадэ иIэщ. А зы еджапIэм и щапхъэм къегъэлъагъуэ мы IэнатIэм куэд дыдэ зэрыщыпхузэфIэкIынур. КъБКъУ-м и бжэхэр хэти хузэIухащ, и лэжьэкIэмрэ еджэныгъэр зэриубзыху IэмалхэмкIэ хэти дэгуэшэну хьэзырщ. Дэ дызыхущIэкъури апхуэдэ Iуэхущ: къэралым и еджапIэ нэхъыщхьэхэр зэлъэIэс, зэрыщIэ, зэдэлажьэ щIынырщ, –къызэхуэсахэм ядэгуэшащ и Iуэху еплъыкIэхэмкIэ Фальков Валерэ.

Мэзкуу къэрал университетым и профессор, биологиемкIэ и къудамэм и унафэщI, академик Кирпичников Михаил тепсэлъыхьащ иужьрей илъэсхэм интеллект IэрыщIкIэ зэджэ Iэмалым къызэрымыкIуэу зэрызиужьар, ар зыхэмыт щIэныгъэм и зыужьыныгъэр хэпщIыкIыу къызэрыувыIэнур.

– Есэпымрэ биологиемрэ зэкъуэту зегъэужьын, зы гъуэгу тегъэувэн хуейуэ къыщыхалъхьэм, куэдым ар яфIэмыкъабылу къызэпхагъэIукIат къэралым и егъэджэныгъэ IэнатIэр зэрызэтракъутам хуэдэу, щIэныгъэхэми кIэ иратыну иужь ихьауэ аращ жаIэу. Ауэ гъащIэм къигъэлъэгъуащ жэрдэмщIакIуэхэр зытегушхуа Iуэхугъуэм и фIагъ куэд къызэрекIар. Япэрауэ, есэпми биологиеми щрагъэкIуэкI къэхутэныгъэ лэжьыгъэр щIэхуэбжьащ, я зэпылъыпIэм деж къыщыщIагъэщ щIэщыгъуэхэр куэд дыдэ хъуащ. Зы щапхъэ закъуэ: генетикэм щхьэфэтегъэкIыу ирипсалъэу, къахутагъэххэу щыIэ Iуэхугъуэхэм къытрагъэзэжрэ и Iыхьэ цIыкIухэр ягъэджэрэзу зыбжанэрэ къекIуэкIамэ, есэпым и Iэмалхэр къызэрыхахьэу, лъыщхьэм и лIэужьыгъуэхэм яхэлъ щхьэхуэныгъэхэр нэхъ пыухыкIауэ къахутэ хъуащ. Интеллект IэрыщIыр къызэрыунэхурэ инженер биологиер унэтIыныгъэ щхьэхуэ къудей мыхъуу, технологиещIэхэм я лъабжьэ быдэ хъуащ. Мы щапхъэхэр щхьэдэбгъэIух, къызэфIумыгъэIуэхуу абыхэм уаблэкI хъунукъым. Интеллект IэрыщIыр къагъэсэбэпурэ вирус IэрыщIыр къагъэщIащ. А унэтIыныгъэм гулъытэ хэха яхуэдмыщIмэ, дуней псом ерыщу зратауэ щадж Iуэхугъуэхэр Iэпэдэгъэлэл тщIымэ, ди лъэпкъ шынагъэншагъэм дефыгъуэжа хъунущ. Экономикэ и лъэныкъуэкIэ уеплъмэ, интеллект IэрыщIым 2030 гъэм ирихьэлIэу дунейпсо экономикэм зиужьыным хуищIа хэлъхьэныгъэр илъэсым триллиониплIым нызэрыхьэсынущ, – тригъэчыныхьу къэпсэлъащ Кирпичников Михаил.

ЩIэнIуатэм и етIуанэ махуэм «Биологие щIэныгъэхэр» унэтIыныгъэмкIэ щыIэ Урысейпсо егъэджэныгъэ-методикэ хасэм и зэхуэсыр екIуэкIащ. Абдеж нэхъыщхьэу зыщытепсэлъыхьахэм ящыщщ IэнатIэм епха егъэджэныгъэ политикэр убзыхуа зэрыхъунум, есэпымрэ биологиемрэ гъунэгъу зэрызэхуэхъур, я зэпылъыпIэм щIэныгъэщIэхэр къызэрыщыунэхум, ахэр зэрызэхэгъэкIыпхъэм, щIыналъэхэм ябгъэдэлъ къэхутэныгъэ гуащIэм зэрыхэхъуэм, ар къэралпсо щIэныгъэ хъугъуэфIыгъуэщым зэрыхегъэубыдапхъэм, нэгъуэщIхэми.

ЩIэнIуатэм и ещанэ икIи еплIанэ махуэхэр «МИФИ» Лъэпкъ щIэныгъэхутэ университетым щекIуэкIащ. Iуэхугъуэшхуэм хэтхэм Iэмал яIащ еджапIэм и лъэщапIэ зэмылIэужьыгъуэхэм щекIуэкI лэжьыгъэм зыщагъэгъуэзэну, ахэр иджырей Iэмэпсымэхэмрэ IэмалхэмкIэ къызэрызэгъэпэщар зрагъэлъагъуну, щIэныгъэхэм я унэтIыныгъэ щхьэхуэхэр зэрызэдэлажьэм, а гъуэгум нэхъри зегъэубгъун зэрыхуейм, инженериемрэ химиемрэ кIуэтэху зэрызратым ехьэлIа къэпсэлъэныгъэ гъэщIэгъуэнхэм щIэдэIуну. ХьэщIэхэм зи псалъэ зэхаха, «МИФИ» университетым и ректор Шевченкэ Валерэ къызэрыхигъэщамкIэ, еджапIэм и лэжьыгъэр зэрыщыткIэ теухуащ щIэныгъэм къиIуэтэну псори IэмалыщIэхэмкIэ къыпкърыхыным, интеллект IэрыщIым епхауэ къэхутэныгъэхэр егъэкIуэкIыным.

– Къыхэтха гъуэгум дызыхуишэнур дымыщIэу дежьат. Иджыщ дэ къыщыдгурыIуар дызэрыщымыуари, гъуэгу захуэ дытету дызэрылажьэри. Къызыхамыгъэщыщэурэ дуней псом интеллект IэрыщIым и Iэмалхэр гуманитар щIэныгъэхэм къыщегъэжьауэ есэп-биологие щIэныгъэхэм щыщIэкIыжу хаухуанэ. Халъхьэ къудейм къыщымынэу, къэхутэныгъэ инхэр ирагъэкIуэкI. Гуманитар щIэныгъэхэм епхахэм я зэфIэкIхэр хэпщIыкIыу жыжьэ нэсами, естественнэ щIэныгъэм пыщIахэми ехъулIэныгъэфIхэр зыIэрагъэхьащ. Дэ дадолажьэ щIыналъэхэм щыIэ еджапIэ нэхъыщхьэхэм, къыдогъэсэбэп абыхэм я къэхутэныгъэхэр, зыхыдошэ я лэжьакIуэхэр. Фэри фыкъызыхуедджэр аращи, акъыл зэхэдзэ дывгъэщI, IэнатIэм и зыужьыныгъэр къэралым и экономикэмрэ и лъэпкъ шынагъэншагъэмрэ зэрепхар къэдвгъэлъыти, щIэныгъэ-еджэныгъэ IэнатIэр зэтедвгъэублэ, – жиIащ Шевченкэ Валерэ.

КъБКъУ-м и лэжьакIуэхэр зэхуэсышхуэм зэрыхэтам Iэмал хъарзынэ къаритащ зыгъэкIуа еджапIэм и ехъулIэныгъэхэмкIэ IэнатIэм къадыпэрытхэм ядэгуэшэну, я мурадхэмрэ жэрдэмхэмкIэ щIэныгъэлIхэмрэ къулыкъущIапIэхэм я лIыкIуэхэмрэ епсэлъылIэну, щыIэ къэхутэныгъэ лэжьэкIэщIэхэм зыщагъэгъуэзэну. Пэрыт Анзор къызэрыхигъэщамкIэ, КъБКъУ-р есэпымрэ биологиемкIэ къэралым и щIэныгъэ центру къозыгъэлъытэ щхьэусыгъуэ Iэджэ щыIэщ. Абы и щыхьэтщ еджапIэм и цIэр мызэ-мытIэу къулыкъущIэхэми еджапIэ нэхъыщхьэхэм я унафэщIхэми къызэрыраIуар.

– Дыщогугъ ди еджапIэм и зэфIэкIхэр здынэсам къыщымыувыIэу ипэкIэ кIуэтэну. АбыкIэ гугъапIэхэр диIэщ, Iэмалхэр дбгъэдэлъщ. Къэрал гулъытэм и мызакъуэу, есэп икIи биологие щIэныгъэхэм нэсу заужьын папщIэ, цIыху ухуейщ. Дэ ди цIыху къэкIуапIэр курыт еджапIэхэращи, шэч хэлъкъым, абыхэм ядэлэжьапхъэщ. Гъуазэ зимыIэ щIэблэр гъуэгуджэ мэхъу. Ди ехъулIэныгъэхэр къыщежьэр курыт еджапIэхэращ, къызыпкърыкIыр къытщIэувэ щIалэгъуалэращи, абыхэм дахуемыплъэкIыу хъунукъым. Абдеж щызэдгъэпэщ лъабжьэращ къыдэтщIеинури. КъБКъУ-м IэмалыфI дыдэхэр иIэщ апхуэдэ щIэблэм ядэлэжьэнуи, ахэр зэрызэлъащIысын, щIалэгъуалэм нэхъыбэрэ дазэрылъэIэсын лъагъуэр нэхъ бгъуэ тщIыфыну согугъэ. Мы дызыхэта щIэнIуатэм къигъэлъэгъуащ икIи ди фIэщ ищIыжащ ди егъэджакIуэкIи, щIэныгъэрылажьэкIи, ди ужьым иту къакIуэ щIэблэкIи дыщIэгушхуэн куэд дыдэ зэрыдиIэр. Къытхуэнэр зыщ – дылэжьэнырщ, дыкIуэтэнырщ, зыдужьынырщ, – жиIащ Пэрыт Анзор.

ШУРДЫМ Динэ.