Алгъадан билдиргенибизча, быйыл «Ана тилим – жаным-тиним, мени дуниям!» республика даражалы фестиваль-эришиуню малкъар тил бла адабият бёлюмюне быйыл юч школ къатышхандыла. Ол кесини ишин Бабугентде башлап, ызы бла кезиу Жангы Малкъаргъа жетген эди. Ючюнчюле уа Лашкутаны битеулю билим берген мектеби болуп, фестиваль бу бёлюм бла байламлы  ишин быйыл алай бла бошагъанды.

Байрам мында баргъан кюнде, къудурет да анга къууаннганча, хауа болумла да къонакъбайла жанлы бола, сабийле, устазла, бирси къонакъла да фестивальны иши бла бери келликлени арбазда сакъларларына себеплик этгендиле. Анда уа миллет тепсеулени «Тауланы нюрю» атлы юлгюлю ансамбли да тепсей,  окъуучуланы бирлери бёрк оюнну кёргюзте, къызчыкъла да гинжилерин бешиклеге бёлеп ойнай, арлакъда уа таулу къазан да къайнай тюбегендиле. Ансамбльни юсюнден айта кетсек, ол кёп болмай Москвада «Россейни хазнасы» фестивальдан биринчи даражагъа тийишли болуп къайтханды.

Бери келген къонакълагъа, аланы санында уа ол кюн Элбрус районну администрациясыны таматасыны орунбасары Толгъурланы Расул, билим бериу управлениясыны башчысы Атаккуланы Нуржан эмда методисти Жаппуланы Аминат, жол управлениясыны таматасы Ахматланы Мурадин, «Эльбрустранс» ООО-ну башчысы Темуккуланы Абдул-Хаким, башхала да болгъандыла, сабийле эм алгъа, адетде болуучусуча, алгъыш да айта,  таулу суусап бла тюбегендиле. 
Арлакъда бёрекле бишире тургъан тиширыула да аланы этген татыулу ашлары бла сыйлагъандыла.

Арбазда кёзге дагъыда хычыуун кёрюннген  бир зат болгъанды – таулу чалгъычыла ишлеучю къош. Аны къатында бичен ишлерге керекли сауутла да тап жыйылып, къошну, быкъыны, сенекни, башха затланы юслеринден а тынгылы хапарны тогъузунчу классны окъуучусу Бийчеккуланы Марат айтханды.

Аны къатында уа эр кишиле къурманлыкъ малны хазырлап эдиле. Къойну таулула ненча юлюш этиучюлерини, жиликлени кимлеге берирге тийишлиди дегенча затланы юслеринден а элни хурметли инсаны Бёзюланы Музафар  билдиргенди. Быллай жумушлагъа сабийле да къатышханлары, жашчыкъла таматаланы нени къалай этгенлерин кёргенлери эмда эшитгенлери аллай адет-тёрелерибизни, унутулмай, сакълана барырларына себеплик болгъанларына барыбыз да шагъатбыз.

Мектепге кирген жерде фестивальны омакъ жасалгъан белгиси да къууандыргъанды кёзню. Сабийле уа эки жанындан да баргъан атлауучлада сюелип, ана тилге жораланнган жырны  айтханлары да, эришиуню излемлери бла къарагъанда, ахшы амал эди.

Андан сора да, фестивальны сурамларындан бири кёрмючдю. Мында аны хар жаны бла да тынгылы болгъанына уа сёз да  жокъду. Жаланда ынналарыбыздан  къалгъан, аслам энчилигибизни, кесилигибизни ачыкълагъан жаулукъланы, бирси миллет кийимлени да ариу итиу урулуп, бирси ёмюрледе угъай, бюгюн, бусагъатда этилип салыннганча тургъанлары, айхай да, кёзню къууандыргъанлары бла бирге кёлюнгю да кётюргендиле.
Жаулукъланы сагъыннганыбыздан арысында уа, мында алтынчы классны окъуучусу Бийчеккуланы Назурумну  анга накъышла тиге тургъанын кёрген да хычыуун эди. Андан сора да, къызчыкъ бизге ыннасыны эгечи Атталаны Клара Малкъарланы тукъум тамгъалары бла этген жаулукъну да кёрмючге келтиргенини, кеси да бу хунерге сюйюп юйрене тургъаныны юсюнден да хапар айтханды.

Хар жолдан да къайсы болса да эришиуге хазырланнган мектепге бара туруп, анда сейир зат кёрюрге излейсе. Мында уа ол да бар эди. Алгъаракълада адамла бир бирлерине эрттегили затны суратын  ватсап бла ийип, аны не болгъанын билген бармыды деп, соруп тургъандыла. Жарсыугъа, аны эр кишиледен окъуна кёпле билмегенин ол кезиуледе ангылагъанбыз. Былайда уа сёз эшек иерни юсюнден барады. Айхай да, жаш тёлюбюз аллай затланы юслеринден хапарлы болса, аны магъанасы да уллу болгъаны сёзсюздю.

Былайда дагъыда гыбытны энчилерчады. Кертиди, бирси элледе да биз аны кёре тургъанбыз. Алай а, мында ол кесини формасын тас этмей тургъаны, кёрген адам аны неден этилгенин да жангылмай биллиги сейирсиндиргени бла бирге уа, аны алай тап халда туталгъан, эрттеледен бери келген затларыбызгъа аллай бир хурмет берген, багъалагъан да адамгъа жюрек ыразылыгъыбыз уллуду.

Арлакъла уа биз сынжырланы,  таулу бичакъланы юслеринден хапар айтхан Къулийланы Керимге (7 кл.) тюбегенбиз. Ол а фестивальгъа сюйюп къатышханын, бу затланы кеси ишлегенин, ангыламагъан затын а атасындан соргъанын билдиргенди.
Кёрмючде Лашкутаны мектебини окъуучуларын анга аслам халда къатышханларын  а бютюнда чертирчады. Аланы бетлеринде къууанч болгъаны, кёзлери жарыгъаны эсленнгени уа фестивальны бардырыуну магъанасын бизни ангылауубузда, сагъышыбызда да бютюнда кючлендиргенди. Жаланда башха-башха класслада окъугъан, садикге  окъуна жюрюген жашчыкъланы ёз тукъумларыны тамгъаларыны белгилерин къолларына бирем-бирем алып, элге биринчиле болуп къайсылары келгеннге тийишлиликде тизилгенлерин, ала уа барысы да  ата-бабаларыны атларын жети атагъа дери билгенлеринден сора да, тукъум тарыхларындан шартланы айтханларын юлгюге келтирсек да, тамамды деригибиз келеди. Алай  бла уа, биз Лашкутада 46 тукъумну келечилери жашагъанларын, биринчи болуп мында  журтну 1922 жылда Къалабекланы  Къаплан салгъанын  да билгенбиз.

Къызчыкъла уа миллет ашарыкъланы юслеринден айтхандыла. Сёз ючюн, Малкъарланы  Сумайя, Ахматланы Айша, башхала да сохтаны, бишлакъ биширгенни, ашыра жырнаны, таулу шорпаны юслеринден хапарлагъандыла. Кёрмючню бу бёлюмюнде сабийле поэтлерибизни темагъа келишген назмуларын окъугъандыла. Бу амал а аны болмагъанча байыкъландыргъан да этгенди.

Андан тышында да, кёрмючде таулу тиширыула жюнню къалай хайырлана келгенлерини, жашау турмушда жюрютюлюп тургъан адырланы, алчылыкъда, жерчиликде керекли аберилени, терини къалай жаратыргъа билгенлерин да айтхандыла сабийле эмда кёргюзтгендиле.

Мектепни филология бёлюмюню устазларыны ишлерини юсюнден а тынгылы хапар орус тилден окъутхан Гулийланы Зухура айтханды. Аны  бла бирге уа окъуучуланы жетишимлерин да билдиргенди. Сёз ючюн, онбиринчи классны окъуучусу Тилланы Фатима СВО-да жан берген Уяналаны Асадны юсюнден кёлден жазмасы ючюн район даражалы эришиуде биринчи жерге тийишли  болгъанды (устазы Гулийланы  Зухура).

Фестивальны излемлеринде дагъыда мастер-классла  бардыла. Аланы дерсден башхалыкъларын устазла къалай  билгенлерин да сюзедиле жюрини келечилери.  Лашкутада биринчи мастер-классны Ахматланы Марина бардыргъанды. Ол аны Шахмырзаланы Саидни «Таулуну календары» чыгъармасы бла  байламлы этгенди.

Мында сабийле ыйыкъны кюнлерини, айланы да тауча атларын билгенлерин ачыкълагъандыла. Устаз а аланы мажюсюлюк замандан башлап эндиге дери къалай тюрлене келгенлерини, хауа болумла бла байламлы этиле келген тёрелени, байракъланы юслеринден окъуучуларына сейир хапар айтханды.

Сёз ючюн, баш кюнню юсюнден айта, сабийни биринчи кере бешикге ол кюн салгъанларын, атны да анга баш кюнде атагъанларын, ишни да ол кюнде башлап тургъанларын билдиргенди. Орта кюнде уа жауун тилегендиле.  Ыйых  кюн а бахча сугъаргъандыла, дарман кырдыкла жыйгъандыла. Ол кюнде юйюрге сабий къошулса уа, къурманлыкъгъа тууар сойгъандыла.

Хар заманда да кеслери малкъар тилден окъутмай, башха предметден дерс бергенле эришиуге къатышып, анда тауча сёлешип, мастер-класс бардырыргъа базынсала, алагъа хурметибиз уллуду. Былайда уа биологиядан  дерсле берген Сотталаны  Зухураны белгилерчады. Ол а сабийле бла «Басхан ауузну дарман ханслары»  деген темагъа кёре мастер-классны бардыргъанды. Ала уа аслам дарман хансны юсюнден тынгылы билгенлерин ачыкълагъандыла. Алай эсе да, сабийлени халкъда  «байда ханс»  деген ат бла жюрютюлген хансны (василистник малый) юсюнден айтханлары бютюнда сейир эди. Бирле анга «къызыл ханс» деп да айтадыла.

Окъуучула «байда ханс» бла байламлы уллу тинтиу ишни да этгендиле. Ала Байдаланы Фатимагъа тюбеп, андан аны бла байламлы таурухну, хансны биринчи  бу тукъумну адамлары дарман халда хайырланып тебирегенлерин да билгендиле. Андан сора да,  мастер-классда къызчыкъла юйлеринде ынналарындан, аналарындан юйреннген дугъума чайны да этгендиле. Анга  къасмакъ, бал къошса да неге жарагъанын айтып, къонакъланы да сыйлагъандыла. Биз а мастер-классны себеплиги бла окъуучула  малкъар тилде шатык сёлешгенлерин да кёргенбиз, аны бла бирге уа аны бардырыргъа устаз сайлагъан амалланы да хайырлылыкъларын чертирчады.

Дерсден тышында бардырылгъан ишни уа тарыхдан окъутхан Мечукъаланы Жамиля бардыргъанды. Мында уа тема нарт эпос бла байламлы болгъанды. Былайда жаланда сабийле жалгъан акъылны болушлугъу бла жарашдыргъан «Ариу Сатанай» атлы китапчыкъны окъуна къалай жарашдыргъанларын айтсакъ да тамамды. Нек дегенде ол окъуучуланы анга къалай хазырланнганларын толусунлай ачыкълайды.

Айхай да, биз фестивальгъа къатышхан хар сабийни, анга юлюш къошхан устазны да атларын энчилеп туралмай эсек да, аланы барысына да бу жумушха эс бургъанларына, тилибиз, адет-тёрелерибиз ючюн къайгъыргъанларына ыразыбыз. Жаш тёлю уа быллай кюнледе кёрген, эшитген да затларын унутмазлыгъы да баямды. Ала да билгенлерин ызларындан келгенлеге юйретирле деп да ышанабыз.

Бютюнда бег а биз Лашкутаны мектеби сабийле аз жюрюгеннге саналгъанын эсге алсакъ, ала фестивальгъа чурумсуз хазырланнгандыла деригибиз келеди. Аны бла бирге уа ол мында жаланда школну угъай,  саулай да элни байрамы болгъаны эсленип эди. Дагъыда ол кюн биз  бир затха къууаннганбыз – мектепге белгили адамыбыз Сотталаны Адильгерийни атын атаргъа деп, аны бла  байламлы къагъытла къуралгъандыла эмда керекли жерге берилгендиле. Бу жаны бла тийишли оноу да этилир деген муратдабыз.

Мокъаланы Зухура.