«Ана тилим – жаным-тиним, мени дуниям!» деген ат бла байрам халда эришиу КъМР-ни Жарыкъландырыу министерствосуну башламчылыгъы бла 20 жылдан асламны бардырылады. Аны мураты ана тиллени даражаларын ёсдюрюудю, жаш тёлюню алагъа сюймекликлерин кючлеудю, адет-тёрелерин, тарыхларын багъаларгъа тюшюндюрюудю. Алай бла бу ыйыкъда фестивальны къарачай-малкъар тил бла байламлы бёлюмю Черек районну Бабугент элинде Батчаланы Роза атлы битеулю билим берген мектебинде къууанч халда башланнганды.
Не жумушда да биринчи болгъан къыйын эсе да, бабугентчиле ол кюн таза да ана тилни байрамын къурагъандыла. Бери келген къонакъланы санында уа, жюрини келечилеринден сора да, Черек районну администрациясыны таматасыны орунбасары Тареза Эфендиева бла кенгешчиси Байсыланы Харун, билим бериу управлениясыны таматасыны къуллугъун толтургъан Уяналаны Мурат, башхала да болгъандыла.
Къонакълагъа ариу алгъышы бла бу школну бошагъан КъМР-ни халкъ артисти Жангоразланы Мажит тюбегенди. Онбиринчи классны сабийлери уа, адетде болуучусуча, локъумла, таулу суусап бла да чыкъгъандыла! Ала да алгъышны шатык айта билгенлерин ачыкълагъандыла. Арбазда тау той къуралып, жашла, къызла да тепсей, белгили жарчыбыз Занкишиланы Марат а КъМР-ни халкъ поэти Созайланы Ахматны сёзлерине этилген «Ана тилим» деген жырны айтханды. Кюн да, байрамгъа сюйюннгенча жарыта, къобуз согъула, дауурбас да урула, мында ишлегенле, окъугъанла да келген къонакълагъа ачыкъ ниетлери бла тюбегендиле.
Бабугентни мектеби таулула кёчгюнчюлюкден къайтхандан сора берилгенди хайырланылыргъа. Аны тарыхыны юсюнден сейир билдириуню Атабийланы Бийаслан бла Дзуганланы Амина этгендиле. Былайда аланы ана тилде аламат ариу сёлешгенлерин чертирге сюебиз. Эллерибизде аллай сабийле ёсген къадарда тилибиз да сакъланнганлай турлугъуна, айный да барлыгъына ышаныргъа боллукъбуз.
Байрамны «Халкъымы хазнасы» деген бёлюмю да сейир эди. Тюбешиуню бу кесегинде эр киши, тиширыу кийимлени, жаулукъланы, бёрклени да тюрлю-тюрлюлерин кёрюрге боллукъ эди. Къазахстаннга да барып, андан да артха келтирилген кюбюрчекчик бютюнда аламат кёрюннгенди кёзге. Аны кесине да таулулада жангы келин келсе аны бла бирге келтирилген ууакъ керекле жыйылып, ол адетибиз да ачыкъланнганды кёрмючде. Арлакъда уа – къоз бёрк, кямарла, башха затла да.
Сабийле кеслери къоллары бла этген ишле да кёрмючде энчи жерни алгъандыла. Айхай да, ёсюп келген тёлюбюз ата-бабаладан къалгъан къол хунерге юйрене барсала, ол затха кёлленмей да къалмайса. Мында кийизле, илляула кеслерини ариулукълары бла сейирсиндиргендиле. Быллай кёрмючледе хар заманда да миллетибиз эрттеледе жашау турмушларында жюрютген сауутланы, башха аберилени кёрсенг, аланы бюгюнлюкге дери да сакълап, багъалап да тургъан адамларыбызгъа, аланы жаш тёлю да кёрсюн, билсин дегенлерибизге хурметинг да, ыспасынг да бирча кючленеди. Былайда, сёз ючюн, бек эски гыбытны, жау чайкъагъанда, нартюх уугъанда себеплик этген адырланы, агъач эмда чарх урчукъланы, чалманланы да айтыргъа боллукъду. Гыбыт эчкини терисинден этилиучюсюн а Байсыланы Харун билдиргенди.
Фестивальны низамына тийишлиликде кёрмючню миллет аш-суу бла байламлы бёлюмю да болуучуду. Битеу да сагъыныла келген затланы эмда ашарыкъланы юслеринден толу билдириуню уа мектепни устазы-китапханачысы Башийланы Алина этгенди. Сёз ючюн, былайда таулулада хычинни 13 тюрлюсю барлыгъыны, бишлакъланы, этден этилген ашарыкъланы, бу тийреледе ёсген къушхамишни, башха затланы юслеринден айтылгъанды.
Ызы бла уа жюрини келечилери мастер-класслагъа къарагъандыла. Аны уа биринчи болуп алтынчы классны окъуучулары бла бирге устаз Къубадийланы Мадина кёргюзтгенди. «Тилибизни сёз байлыгъы» деген темагъа мастер-класс сабийлеге сейир болгъаны эсленип эди. Ала антонимлени, синонимлени билгенлерин да ачыкълагъандыла, суратла бла ишлегендиле, юлгюле келтиргендиле.
Малкъар тилни дерслерини юслеринден айта, фразеологизмле бла байламлы темаланы къыйын болгъанларын белгилей келебиз. Окъуучула аланы да тилде не магъанада жюрютюлгенлерин, «ц» диалектде адабият тилден башхаракъ сёлешиннгенин ангылагъанларын ачыкълагъандыла. Дерсде сабийлени кёп ишлегенлерин, устаз аланы бош тутмагъанын, теманы да сейир эмда башха-башха амалла бла бергенин чертирге тийишлиди.
Байрамны кезиуюнде экинчи мастер-класс да энчи кёз къарамгъа, махтаугъа тийишли болгъанын айтырчады. Аны Бёзюланы Маржан бардыргъанды. Мында ол къызчыкъланы таулу кийизлени къаллай тюрлюлери барлыкъларына, аланы къалай этилиулерине, оюуларыны магъаналарына дегенча затлагъа юйретгенди. Эрттеледе таулу тиширыула жюнню къалай багъалай келгенлерин, аны къаллай тюрсюннге, къайсы кырдыкланы, ёсюмлюклени хайырланып боягъанларын да.
Мастер-классны кезиуюнде устаз аны бла дерсни араларында башхалыкъланы, энчиликлени билгенин ачыкълагъанды. Мында кёргюзтюлген видеоролик да сабийлеге, къонакълагъа да сейир болгъанды. Андан тышында да, Маржан Мубарековна, нарт сёзлени да аслам хайырлана, къызчыкълагъа аланы магъаналарын да ангылата ишлегенин белгилерчады. Аны бла бирге уа ол къурагъан сёзберни да.
Дерсни ахырында сабийле хар бири этген ишин кёргюзтгенди. Бёзюланы Камилла уа кийизде акъылманыбыз Мечиланы Кязимни суратын салып, кесини хунери бла секйирсиндиргенди.
Малкъарланы Лейля уа ючюнчю классда «Сыфатланы сейир дуниясы» деген мастер-классны бергенди. Мында сабийлени жылны кезиулерини, айланы да атларын тауча айтханлары хычыуун эди. Былайда сабийле текстни ичинде сыфатланы сала билгенлери, ала тилде не магъанада жюрютюлгенлерин билгенлери да ачыкъ кёрюннгенди. Мында да окъуучуланы аслам ишлегенлерин айтыргъа керекди, нек дегенде аллай амалны себеплиги бла сабийни къайсы дерсге да кёлю ачылады. Мастер-классны ахырында жашчыкълагъа бла къызчыкълагъа айыучукъ бла кюз арты къонакъгъа келип, саугъала бергенлери да аны магъаналы этип, устазны ишине къалай кёл салгъанын да кёргюзтеди.
«Чирик кёлню жагъасында» атлы мастер-класс а кертиси бла да кёлню къатында табийгъатда бардырылгъанды. Аны уа мектепни географиядан устазы Манияланы Аминат хазырлагъанды эмда бу тийреледе болгъан кёллени энчиликлерини, аланы кеслери эмда ана тилде атлары къалай къуралгъанларыны юслеринден айтханды. Чирик кёлню юсюнден сейир шартланы билдире, мында жаланда гаммарус атлы бир къуртчукъ жашагъанын, ары тюшген тёрт тиширыуну арасында бабугентчи Къубадйланы Роза болгъанын, дагъыда кёп затланы хапарлагъанды.
Аминат Музафаровна мастер-классны малкъар тилде бардыргъанына, тауча аламат ариу сёлешгенине уа хурметибиз уллуду. Аны бла бирге уа ол кесини дерсине тийишли материалны сайлай, аны сейир амалла бла бере билгенин белгилерге тийишлиди.
Эришиуде ана тилни кабинетине къарау, биригиуню ишини юсюнден билдириу бёлюмле да кёргюзтюледиле. Бу жаны бла Мокъаланы Мадинаны бла Бёзюланы Жаннетни ишлери магъаналыды. Сабийле «Алтын чабакъчыкъ» жомакъгъа кёре салыннган оюнну кёргюзте, назмуланы окъуй, малкъар тилде сёлешиу даражаларын, не айтханларын кеслери да ангылагъанларын ачыкълагъандыла. Бюгюнлюкде уа ол уллу насыпды – сабийле ана тилни татыуун ангыласала!
Биз огъарыда сагъыннганыбызча, Атабийланы Бийасланча эмда Дзуганланы Аминача сабийле эллерибизде ёсгенлери къадар, тилибизни айнырына ишексизбиз. Кертиси бла да, Бабугентде ёсюп келгенлени ана тилибизге, адетибизге тюшюндюрюуде таматаланы бла сабийлени араларында биригиулюк барлыгъы шарт кёрюнюпдю. Ала барысы да бу байрамгъа бош анстан угъай, кертиси бла да къууанч, жюреклери да кётюрюлген халда хазырланнганлары эсленип эди. Хауа болумла да, сабийле бютюнда къууансынла дегенча, кюнню жарыкълыгъы, ачыкълыгъы да бу байрамны бютюнда къууатлы этгендиле.
Трамланы Зухура
