Къабарты-Малкъарны илму арасыны Гуманитар тинтиуле бардыргъан институту дайым да белгили алимлерибизни, жазыучуларыбызны, назмучуларыбызны, башха бёлюмледе ишлегенлерибизни юслеринден тюбешиуле, жыйылыула бардыргъанлай, ала салгъан юлюшню жамауатха бютюн ачыкъ этгенлей келеди. Бу жол а мында, КъМР-ни халкъ жазыучусу Гуртуланы Бертни 115-жыллыгъына аталып, «Заман бла сыналгъан чыгъармачылыкъ» деген ат бла тёгерек стол бардырылгъанды. Аны институтну къарачай-малкъар адабият бёлюмюню алимлери къурагъандыла. Аны ишине КъМР-ни Жазыучуларыны союзуну правленини таматасы Байтуугъанланы Исмайыл, жазыучуну къызы филология илмуланы доктору Гуртуланы Тамара бла экономика илмуланы кандидаты туудугъу Гуртуланы Алим, башхала да къатышхандыла.
Жыйылгъанланы алларында сёлеше, къонакъбай бёлюмню башчысы, филология илмуланы доктору Сарбашланы Алёна малкъар адабиятны мурдорун салгъанладан бири Гуртуланы Бертни чыгъармачылыгъында миллет эсни къалай айный баргъаныны юсюнден айтханды.
Жазыучуну жашау эмда чыгъармачылыкъ жолларындан сейир шартланы белгилей, Алёна Мустафаевна ол кесини заманыны юсюнден жазгъанын хапарлагъанды. Берт 19-жыллыкъ заманында окъуна Москвада 1934 жылда совет жазыучуланы биринчи съездлерини ишине къатышханын эмда анга анда СССР-ни жазыучуларыны келечиси болгъанына шагъатлыкъ этген билет да берилгенин билдиргенди. 1938 жылда уа ол Ленинград шахарда Тилни эмда оюмну Николай Марр атлы институтуна окъургъа кетгенин да.
Барыбыз да билгенликден, Гурту улу жаланда жазыучулукъ иш бла угъай, халкъны жарыкъландырыу бла да кюрешгенди. Ол малкъар тилден дерсликлени жарашдырыргъа салгъан юлюшюню юсюнден да айтханды Сарбашланы Алёна.
1941 жылда, ол кезиуде малкъар жазыучуланы асламысыча, Берт Уллу Ата журт урушха кеси ыразылыгъы бла кетгенин, андан жаралы болуп юйге къайтханындан сора уа, малкъар халкъ туугъан жеринден зор бла кёчюрюлгенин да хапарлай, Гурту улу Къыргъызстаннга тюшгенин билдиргенди. Алай эсе да, Берт анда окъуна школда, институтда да ишлегенди.
Малкъар адабиятда повесть жанрны биринчи болуп башлагъан да Гуртуланы Бертди. Ол кесини «Бекир» атлы чыгъармасында колхоз къурулушну юсюнден хапарлайды. Не тюрлю ишде да биринчи болгъан тынч тюйюл эсе да, повесть суратлау жаны бла тарых магъаналыды.
Алёна Мустафаевна Гурту улуну кёчгюнчюлюкден сора жыллада усталыгъы бютюн кючлене баргъанын да чертгенди. Ол кесини чыгъармаларында философиялы сагъышлагъа бёленеди, алай эсе да, жашауну ахшылыкъ жаны хорларыгъына толусунлай ийнаннганды.
Аны «Чалгъычыла» поэмасыны юсюнден кёпле айта, жаза да келгендиле. Алим къызыбыз а бу чыгъарма бла байламлы закийибиз Къулийланы Къайсын аллай сёзлени жаланда халкъына уллу сюймеклиги болгъан, аны багъалагъан адам жазаллыгъын айтханын эсгертгенди.
«Чалгъычыла» къууанчны, тиричиликни поэмасыды. Чыгъарманы ёзеги, баш жигити да ишди. Мында лирика жигитни къууанчлы ауазы да урунууну магъанасын ачыкълайды. Аны бла бирге уа жазыучу кёчгюнчюлюк, уруш да малкъар халкъны тынгылауукъ, огъурсуз да этип къоймагъанын кёргюзтеди. Ол бардыргъан иши бла кесине насып таба билгенин да.
Аны «Адилгерий» атлы повестьле бла хапарла жыйымдыгъы да окъуучулагъа сейир болгъанлай къалады. Аны эки бёлюмден къуралгъан «Жангы талисман» деген романы уа заманны тюрлене барыууна жамауатны кёз къарамын ачыкълайды.
Аладан тышында да, Алёна Мустафаевна Гуртуланы Бертни сёзлерине аслам жыр этилгенин, аны сейир «Мардакемлерин» да эсгертгенди. Жазыучу адабиятда, жарыкъландырыуда да келир тёлюлеге къойгъан хазна энчи болгъанын да чертгенди.
Филология илмуланы доктору Биттирланы Тамарагъа да, хар замандача, тынгылагъан сейир эди. Ол: «Гуртуланы Бертни къадары малкъар адабиятны жазма тарыхы башланнгандан тебиреп бюгюнлюкге дери да болдургъан жетишимлерини кюзгюсю кибикди»,-деп чертгенди. Малкъар адабиятда эсгериуле жанрны даражасын белгилей, Гурту улу кёплени юслеринден тынгылы эсгериуле къойгъанын да билдиргенди. Ол очеркледе жазыучуларыбызны бла поэтлерибизни адамлыкъ ышанларына тюшюнюрге онг барлыгъын ангылатханды. Бир заманда жашап, бирча зарауатлыкъны кётюрюп, бирге къууанып, жарсып да келгенле бир бирлерини ич сырларына кимден да иги тюшюннгенлерин да.
«Берт Гуртуев. Жашау ызы, оюмлары, тенглери…» деген китапда аны тенглерине, жууукъ-ахлуларына эмда ала да анга жазгъан энчи къагъытлары да басмаланнгандыла. Бу китап туугъан жерге, ёз халкъынга, тилинге, маданиятынга сюймекликни да юлгюсючады. Мында Бертни, сёз ючюн, Аппайланы Аскер, Сотталаны Ахыя, Отарланы Саид, Залийханланы Жанакъайыт, башхала бла да бир бирге ийген къагъытлары бардыла. Ала кёчгюнчюлюкде тургъан кезиуде окъуна ана тилден дерс китапланы жарашдырыуну бир бирлери бла келишип, къалай бла бардыргъанларын бу къагъытланы себепликлери бла билирге боллукъду.
Тамара Шамсудиновна, андан сора да, Гуртуланы Бертни эрттеден таныгъанын эсгерип, аны хурметге тийишли, чынтты интеллигент болгъанын, адамлыкъ ышанларын да белгилегенди.
Филология илмуланы кандидаты Атабийланы Асият а жазыучуну сабийлеге аталгъан чыгъармаларыны юслеринден сёлешгенди. Аны поэзиясыны жаш тёлюню юйретиуде энчи магъанасы барлыгъын, алада сабийни акъылы ангылар кибик насийхатчылыкъ этилгенин айтханды. Авторну кесини чыгъармаларында къаллай амалланы хайырланнганын, ол гитчелени къылыкъ ышанларын ахшы ангылагъанын да белгилегенди.
Байтуугъанланы Исмайыл а, «тёгерек столда» сёлеше, Гуртуланы Бертге СССР-ни жазыучуларыны союзуну келечиси болгъанына шагъатлыкъ этген билетни Максим Горький бергенин эсгертгенди. Ол, жаланда жазыучулукъ иш бла кюрешип къалмай, халкъны жарыкъландырыугъа эсленирча юлюш къошханын чертгенди. Уллу Ата журт урушха къатышып, юч орден, онюч майдал бла да саугъаланнганын, тамата тёлюню уа ёсюп келгенлени быллай адамларыбыз къойгъан тин байлыкъ бла шагъырейлендирирге, аны магъанасына тюшюндюрюрге жууаплы болгъанын да къатлагъанды.
Гуртуланы Тамара уа, атасыны юсюнден айта, къарындашы Оюс «Зигзаги жизни» атлы китапны жазгъаны ючюн анга бютюн ыразы болгъанын, кёлю кётюрюлгенин жашырмагъанды. Аны уллу болмагъан назму китапчыкъларында окъуна лириканы энчилигин юлгюле бла ачыкълагъанды. Гурту улуну чыгъармаларын кёчюрген Римма Казакова къалай ишлегенин да хапарлагъанды. «Я чуял дрожь земли под сапогами, Горелой, Искорёженной земли» деген сёзле бла малкъар тилде жазылгъан тизгинлени кёчюрген тиширыу таулу поэтни уруш къыйынлыкъны, аны ачылыгъын къалай сезгенин толусунлай ачыкълаялгъанын да чертгенди. Атасыны «Кавказны къоруулагъаны ючюн», «Германияны хорлагъаны ючюн» деген майдаллары уа анга бютюн багъалы болгъанларын, ала жазыучуну ёз халкъыны жашы эмда къыралыны патриоту болгъанын кёргюзтгенлерин айта, жыйылыугъа келгенлеге, аны къурагъанлагъа да ыспас этгенди.
Жазыучуну туудугъу Алим а, аны шахматла бла ойнаргъа сюйюучюсюн, экиси бирге табийгъатха таза хауа бла солургъа барыучуларын да эсгере, аллай аппаны таныгъаны эмда аны къатында ёсгени ючюн кесин насыплыгъа санагъанын айтханды. Ол сабийлерине, туудукъларына да, жаланда кеси саулугъунда угъай, бюгюнлюкде да юлгю болгъанлай тургъанын да. Ызы бла алимлеге, къонакълагъа да быллай жыйылыу ючюн ыразылыгъын билдиргенди.
Гуманитар тинтиуле бардыргъан институтда ишлеген алимлерибиз хар заманда да быллай даражалы тюбешиулени къурай, алагъа тынгылы материал жыйышдыргъанларын, анда сейир шартла, кёп билдириуле да болгъанларын белгилерге тийишлиди. Бизни устазларыбыз ала бла байламлыкъда уруна, алимлерибизни аллай ишлерин дерслеринде, андан тышында бардыргъан жумушларында да хайырлансала, сабийлеге да ол сейир болуруна ышанабыз.
Мокъаланы Зухура.
