Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм епщIанэу ще­кIуэкIащ «Этнографие диктанткIэ» зэджэ Ду­нейп­со щIэныгъэ-узэ­щIа­кIуэ Iуэхугъуэшхуэр. Урысейм щыпсэу лъэпкъхэм я щэнхабзэр къэIэтыным хуэунэтIа, жылагъуэхэм къа­декIуэкI хабзэхэмрэ дауэдапщэхэмрэ, лъэпкъ зэхущытыкIэхэмрэ цIы­хубэ зэхэтыкIэхэмрэ гулъытэ хэха яхуэщIыным, этнографием теухуауэ цIыхум яIэ щIэныгъэм ­хэгъэхъуэным, зи хэкурэ зи лъэпкърэ фIыуэ зы­лъагъу щIэблэ къэгъэтэджыным хуэгъэпса Iуэхугъуэр цIыхубэм къащтащ, абы фIэфIу хы­хьэ­хэм я бжыгъэм хэп­щIы­кIыу хэхъуащ, нэхъыщ-­хьэ­ращи, зы хэгъэгум щып­сэу лъэпкъхэм я щы­Iэ­ныгъэм хэлъ щхьэхуэ­ны­гъэ­хэм куэд хуригъэп­лъэкIащ.

Хабзэ зэрыхъуащи, «Этнографие диктантыр» ­щэ­кIуэгъуэм и 1 - 8-хэм къэралым и щIыналъэхэм щокIуэкI. Жэрдэм­щIа­кIуэ­хэм зэрыжаIэмкIэ, ды­зы­тет дунейм зиужьыным, цIы­хухэм я зэхущытыкIэхэр ефIэ­кIуэным хуэунэтIауэ хъугъуэфIыгъуэ куэд  хэлъщ дэтхэнэ лъэпкъым   и гъащIэмрэ щыIэныгъэм­рэ. Лъэпкъхэр зэрыщIэ-ныр икIи зэлъэIэсыныр, зым и фIыгъуэхэр адрейхэм ягъэлъапIэу, ялъытэу щIэблэр къэгъэтэджыныр мамырыгъэм телажьэ ­Iуэ­хущ. Этнографием зы­хуигъэувыж къалэнхэм ящыщщ блэкIам, щыIэмрэ къекIуэкIымрэ, къэкIуэ-ным я лъабжьэр къэтIэ­щIыныр, нэхъыфIу къы­хэкIыр цIыхубэм зэдай яхуэ­щIыныр. Аращ диктантым унэтIыныгъэ нэхъыщ­хьэу игъэувыр.
Мы бжыгъэхэми куэд къыбжаIэ. «Этнографие диктантыр» япэ дыдэу утыку щихьар 2016 гъэрщ. Абы щыгъуэ а Iуэхугъуэм цIыху мин 90-м щIигъу хэтат. 2022 гъэм Ар ятхащ Урысейм и щIыналъэ 89-мрэ хамэ къэрали 184-мрэ щыпсэу цIыху мелуани 4-рэ мини 100-м нэблагъэм.
«ЦIыхубэ диктантым» игъэ­гушхуэу Удмуртым Лъэпкъ политикэмкIэ и ­министерствэмрэ удмурт щIалэгъуалэмрэ я жэрдэмкIэ къыхалъхьа «Этнографие диктантым» зыхуигъэувыж къалэнхэм хохьэ къэралым щыпсэу лъэпкъ­хэр зэры­зэ­рыцIыхум, зэ­-ры­зэлъэIэс-зэ­рызэхущыт щIы­кIэхэм, дэтхэнэми бгъэ­дэлъ щхьэ­хуэныгъэхэм зэ­рыщыгъуа­зэр наIуэ къи­щIыныр, зы­щыщ лъэп­къым­рэ зыщып­сэу хэгъэгумкIэ яIэ псэкуп­сэ  гуры­щIэхэр къиIэтыныр.
- КъызыхэкIыр гурыIуэ­гъуейми, дэ нэхъыфIу до­щIэ Инджылызым е Франджым я тхыдэр, нэхъыфIу дыщыгъуазэщ хамэ къэ­-рал щыпсэу лъэпкъхэм ­къадэгъуэгурыкIуэ щэн­хабзэм, ауэ, зы къэрал ды­щыпсэу пэтми, къы­зэ­ры­мыкIуэу мащIэщ хэт­щIы­кIыр ди гъунэгъу лъэпкъ-хэм я псэкупсэ хъу­­гъуэ­фIы-
­гъуэхэм. Ар ­къемызэгъщ, уеблэмэ щIэщхъу бзаджэхэм уа­хуэзышэ Iуэхущ. Илъэс зытIущ ипэкIэ къэралым и хъыбарегъащIэ IэнатIэхэм ящыщ зым къыщы­Iуат Дагъыстэныр хамэ къэ­ралу къызыхэщ зы хъыбар. Куэд дыдэ къигъэуIэбжьа пэтми, махуэ псом къыт­ри­гъэзэжурэ а нэрылъа­гъу пцIыр телевиденэм щыIуат. Ар щIэныгъэншагъэ къудейкъым, ар ды­зэ­рызэ­рымыщIэм, щхьэж ­ди щIыналъэм адэкIэ къы­щы­хъум дыщыгъуэзэну ды­зэры­хуэмейм я щыхьэтщ. Апхуэдэ щытыкIэм дыкъикIын зэрыхуейрэ куэд щIащ, ауэ илъэс зыбжанэ хъуауэ едгъэкIуэкI мы узэ­щIакIуэ жэрдэмым къегъэлъагъуэ абы и лъэны­къуэкIэ зэфIэгъэкIын ­хуейуэ мымащIэ къызэ­рытпэщылъыр. Ди гуапэ зэрыхъущи, жэрдэмыр ­гъунэгъу щIыналъэхэм къыд­­даIыгъащ, дяпэкIи абы зиубгъуурэ кIуэну дыщогугъ, - жиIэгъат Удмурт щIыналъэм лъэпкъ поли­тикэмкIэ и министр Петров Эдуард.
КъулыкъущIэм зи гугъу ищIар нахуэ хъуащ. Нобэ-кIэ жэрдэм щIагъуэм зе­убгъу, еджапIэ нэхъыщхьэ­хэм къищынэмыщIауэ, абы уэру къыхохьэ курыт щIэ­ныгъэ щрагъэгъуэт IуэхущIапIэхэри, къулыкъущIапIэхэри, жылагъуэ зэгухьэныгъэхэри.
КъызэгъэпэщакIуэхэм зэ­­раубзыхуамкIэ, диктантыр IыхьитIу зэхэтщ. Зы Iыхьэм упщIэ тIощI хуэдиз къызэщIеубыдэ. Ахэр псоми зэдайуэ, къэралпсо мыхьэнэ зиIэ этнографие Iуэхугъуэхэм хуэгъэзащ. ЕтIуанэ Iыхьэр Урысейм щыпсэу лъэпкъхэм я эт­нографием хуагъэпсащ. Ахэр щIыналъэ къэс зэщ­хьэщыкIыу, лъэпкъхэм я щхьэхуэныгъэхэр къытещу зэхэгъэуващ.
Урысейм и кIуэцIкIэ диктантыр щатхыну щIыпIэхэм я бжыгъэм хохъуэ. Мы гъэм ар щIыпIэ мин 30-м нэблагъэм щатхащ. Хабзэ хъуа­уэ, дунейпсо Iуэхугъуэр ди щIыналъэм къыщызэра­гъэ­пэщащ щIэныгъэ нэхъыщхьэ щрагъэгъуэт Iуэ­ху­­щIапIэхэм, лъэпкъ библиотекэхэм, щэнхабзэмрэ щIалэгъуалэмрэ я Iуэхухэм пыщIа къулыкъущIапIэхэм. Ар Урысейм и мызакъуэу, хамэ къэралхэми щатхащ. Абы къыхэкIыу, Iуэхугъуэм и Iыхьэ нэхъыщхьэр уры­сыбзэкIи, инджылызыбзэкIи, испаныбзэкIи ягъэ­хьэ­­зыращ. А бзэхэм ирип­салъэхэми Iэмал яIащ ­Урысейм щыпсэу лъэпкъ­хэм я щэнхабзэмрэ тхы­дэмрэ зэрацIыхур къапщы­тэжыну.
«Этнографие диктан-тыр» щекIуэкIащ Къэбэрдей-Балъкъэрым и къалащхьэ Налшыки, щIыналъэхэми, къуажэ пхы-дза­хэми. Апхуэдэу, Къэ­­­бэрдей-Балъкъэрым дик­­тантыр щатхыну щIы-пIэ 60-м щIигъу ягъэнэ­хуащ. Студентхэм, ди щIыналъэм хьэщIэу щыIэхэм, зыплъыхьакIуэхэмрэ зыгъэпсэхуакIуэхэмрэ дик­тантыр щатхащ абы хуха­хауэ Налшык къалэм дэт щIыпIиплIым - Бэрбэч Хьэ­тIутIэ и цIэр зезыхьэ Къэ­бэрдей-Балъкъэр къэрал университетым, КIуэкIуэ Валерэ и цIэр зезыхьэ Къэбэрдей-Балъкъэр къэ­рал мэкъумэш универси­тетым, Кавказ Ищхъэрэм гъуазджэхэмкIэ и институтым, Iэбу-Хьэнифэ и цIэр зезыхьэ Къэбэрдей-Балъкъэр ислъам университетым.
Диктант тхыным дакъикъэ 45-рэ хухахащ. Iуэху­гъуэм хузэхалъхьа упщIэ-хэр щIэныгъэ-узэщIакIуэ жэр­дэмыр къызыбгъэ­дэ­кIахэм зэрагъэпэща сайтым къыщыхьащ: www.miretno.ru. Диктантым хэ-тахэм Iуэхур къазэре­хъулIар 2025 гъэм щэкIуэгъуэм и 13 пщIондэ къа­щIэнущ, дэтхэнэми и лэжьыгъэм кърикIуамрэ зэрыхэтамкIэ щыхьэт тхы-л­ъым­рэ иратыжынущ.
Мы Iуэхугъуэ дахэр К­ъБР-м и унафэщIхэми гуа­пэу даIыгъ. Апхуэдэу КъБР-м и Парламентым и УнафэщI, Урысей тхыдэ ­зэгухьэныгъэм и щIыналъэ къудамэм и советым и унафэщI Егоровэ Татьянэ нэгъабэ ирагъэкIуэкIауэ щыта диктантыр зытхыну къызэхуэсахэр тригъэгушхуэу жиIэгъат: «Мып­хуэдэ диктантыр къызэ­­рыхалъхьэрэ илъэс зыбжанэ мэхъу. Къэбгъэлъа­гъуэмэ, ар гъэ къэс дунейм и щIыналъэ куэдым щокIуэкI. А Iуэхум къыхыхьащ космонавтхэри. Абы къегъэлъагъуэ диктантым и мыхьэнэр мы зэманым зэрыиныр. Ди гуапэ мыхъуу къанэркъым а жэрдэмыр ди къэралым къызэры­щыхалъхьар. Урысейр щIыналъэ куэду зэхэт къэра­лыгъуэщ икIи абы щопсэу лъэпкъ зэмылIэужьыгъуэу 190-м щIигъу. Абы къы­хэкIыу нобэ щхьэж и тхы­дэрэ щэнхабзэрэ зэри­щIэ­жым хуэдэу, адрейхэми я хабзэхэм щыгъуазэу щы­тыпхъэщ - ар лъэпкъхэр ­зэкъуэт дызыщI Iуэхущ. Диктантыр Лъэпкъ зэ­къуэтыныгъэм и махуэм ирихьэлIэу зэрыттхми абы и мыхьэнэм хегъахъуэ.  Дэтхэнэми Iэмал иIэщ и щIэ­ныгъэр здынэсыр къихутэжыну, апхуэдэуи си фIэщ мэхъу щIэ куэди ­мыбдеж къызэрыщащIэнур. Гу зэрылъыттащи, гъэ къэс мыпхуэдэ Iуэрытхым хэтыну хуейхэм я бжыгъэм хохъуэ, сэри сфIэфIу абы сыкърохьэлIэ».
Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетыр жы­джэру хэтащ Iуэхугъуэм. Дик­тант тхыным къекIуэ­лIат ди щIыналъэм щыщу еджапIэм щIэсхэм я мы­закъуэу, хамэ къэрал къикIа щIалэгъуалэри. Мыгъэрей Iуэхур Хэкум и ­хъумакIуэм и илъэсым трау­хуащ. Абы къыхэкIыу диктантым къызэщIиубы-да Iуэхугъуэхэри къэралымрэ щIыналъэхэмрэ я зауэ тхыдэм нэхъ тещIы­хьауэ щытащ. Тхыдэ щIэ­ныгъэхэмкIэ кандидат, ­КъБКъУ-м Урысеймрэ ­Кавказымрэ я тхыдэр джынымкIэ и кафедрэм и доцент Журт Анжеликэ къызэрыхигъэщамкIэ, Урысейм щыпсэу лъэпкъыбэм я этнографием ухэплъэныр удэзыхьэх Iуэхугъуэщ, умыщIэм ущIигъэупщIэм, пщIэр зэрыуигъэгъэзэхуэжу. Узэригъэгупсысэм, уи щIэныгъэр щIэрыщIэу зэ­рыщIыуигъэплъыкIы­- жым къыхэкIыу, диктантыр къызэрымыкIуэу щхьэпэщ, жылагъуэ жэрдэм щIагъуэ куэдми я псыпэхэш зэры­хъунури хьэкъщ.

ШУРДЫМ Динэ.