Урысей Федерацэм и автомобиль зекIуа­пIэхэр зэпэщ щIыным хуэгъэзащ «ГъуэгуфI шынагъуэншэхэр» лъэпкъ проектыр. Ар 2018 гъэм къащтащ. 

Къэралхэм я щыIэкIэ-псэукIэр екIурэ-ещхьу щыгъэтынымкIэ, хуей хъуамэ, захъумэжынымкIэ гъуэгуфIхэр зэраIэр IэмалыфIщ. Аращ абы­хэм гулъытэ хэха дэнэкIи щIыщыхуащIыр. 
УФ-р зэрыщыту къэтщтэнщи, псори зэхэту, ­гъуэгухэр зыхуей хуэзыгъазэ IэнатIэу мини 3-м щIигъу итщи, абыхэм цIыху мин 900-м нэблагъэ щолажьэ. Ахэр автомобиль зекIуапIэщIэхэр пхы­зышхэщ, жьы хъуахэр зэзыгъэзэхуэжхэщ, ин­женерхэщ, проектхэр зэхэзыгъэувэхэщ, гъуэгу­хэр зэрызэрахьэм кIэлъыплъхэщ, ирахьэлIэ пкъыгъуэхэр къыщIэзыгъэкIхэщ. 
Ди къэралым, ику иту зы махуэм хуэзэу, гъуэгу­щIэу километри 8-м нэблагъэ къыщызэIуах, километр 90-р щызэрагъэпэщыж.

И къехьэжьэкIэри гъэщIэгъуэнщ
УФ-м и Президентым 2000 гъэм гъатхэпэм и 23-м къыдигъэкIа унафэм ипкъ иткIэ, Гъуэгу хозяйствэм и лэжьакIуэхэм я махуэр жэпуэгъуэм и ещанэ, автомобилым дихьэххэм ейр - еплIанэ тхьэмахуэ махуэхэм трагъэхуащ. ТIэкIу нэхъ ипэIуэкIэ зэрыщытам и гугъу тщIымэ, 1980 гъэм СССР-м къыщащтат «Автомобилистым и махуэ» зыфIащар. Ар ирырагъэхьэлIат жэпуэгъуэм и иужьрей тхьэмахуэ махуэм. Иужьым а Iуэху­гъуэр «Автомобиль транспортымрэ гъуэгу хо­зяйствэмрэ я лэжьакIуэхэм я махуэу» 1996 гъэм зэрахъуэкIат. АрщхьэкIэ, илъэс бжыгъэ фIэкIа дамыгъэкIыу, автомобилистхэмрэ гъуэгуухуэ­хэм­рэ я IуэхущIафэхэр зэрызэщхьэщыкIыр къалъытэри, а тIуми махуэ зырыз хухахащ.

Пасэрей Урысейм и тхыдэм щыщ 
Илъэс мин ипэкIэ къэунэхуу щIэзыдза урыс пщыгъуэхэм я гугъу тщIымэ, абыхэм я щIыналъэм ита къалэхэмрэ къуажэхэмрэ и нэхъыбэм зэрызэлъэIэсу щытар псы гущIыIухэмкIэщ е абыхэм я IуфэхэмкIэщ. Аращ а лъэхъэнэм ­гъуэгухэр щаухуэм, лъэмыжхэм я зэфIэгъэувэныр псом япэ ирагъэщу щIыщытар.
Пэжщ, зэман дэкIри, X-XII лIэщIыгъуэхэм я зэ­пылъыпIэм, тафэхэм япхрыкI гъуэгухэри, мащIэ-куэдми, къэунэхуащ. Ауэ, ахэр и нэхъыбэм къуажэхэм я зэхуаку дэт зекIуапIэт е губгъуэ­жьым ис лъэпкъхэм сату зэрадебгъэкIуэкI хъу лъагъуэ хэшат. 
МыдэкIэ тIэкIу дыкъэIэбэнщи, урыс пщыгъуэ­хэм я деж гъуэгухэм нэхъ зыщаужьу щыщIадзар я тепщэхэр пощтым нэхъ хуей щыхъуа «лъэхъэ­нэрщ». Нэхъ пыухыкIауэ къыхэдгъэщмэ, XIII лIэ­щIыгъуэм и япэ Iыхьэрщ.

Илъэс щитI ипэкIэ - Кавказым
Кавказым, абы щыщу адыгэщIым, цIыхухэр зэ­рыщызэхэзекIуэу щытар зылъэгъуахэм къы­зэранэкIа я тхыгъэхэм мащIэ дыдэу дахэплъэнщ.
ТIасхъэщIэхыу щыта, артиллерием и генерал Новицкий Георгий 1830 гъэм дунейм къытригъэ­хьа и IэдакъэщIэкIым дыкъыщоджэ: «…Анапэ къы­щыщIэдзауэ Къэбэрдейм нэсыху шэрджэс­хэм я щIыналъэ псоми выгукIэ ущызекIуэ хъунущ. Езы къэбэрдейхэри Анапэ къыщыкIуэ куэд­рэ къохъу, тыркухэм сату дащIын папщIэ».
Выгухэм, шыгухэм папщIэ яукъуэдия гъуэгу­хэр, егугъуу икIи зы мардэм тету зэраухуамкIэ, шу-лъэс лъагъуэхэм къащхьэщыкIырт. Гъуэгу­хэр зэдэзыщIыр зэпэщыс къуажэхэм щып­сэу­хэрат, гухэр иризэблэкIыфын хуэдэу. 
Тхыдэдж, лъахэхутэ Дьячков - Тарасов Александр и тхыгъэхэм ящыщ зым къыщыхигъэщат «абазэхэхэм выгу гъуэгухэр шытх тхыцIэхэм ­ирагъэкIуэн яфIэфIу» зэрыщытар. А псалъэхэм я телъхьэу къоув а зэманым Екатеринодар (Краснодар) дэта ЦIыхухъу гимназием 1897 гъэм къыщыщIэдзауэ егъэджакIуэу щылэжьа Борчевский Семён: «ХъупIэжьий (Геленджик) пэ­мыжыжьэу «Папай» цIэр зезыхьэ Iуащхьэм      (метр 819-рэ и лъагагъщ) дыщыхуэкIуэм, сэ слъэгъуащ шэрджэс гъуэгужьым къыхэнэжахэр. Къыхэгъэщыпхъэщ зи гугъу тщIы гъуэгум хуэдэхэр шэрджэс щIыналъэхэм я бгылъэ щIыпIэ псоми зэрыщыIар». 

ИрагъэкIуэкI лэжьыгъэхэр
Адрей илъэсхэми хуэдэу, мы гъэми автомо­биль зекIуапIэхэр щрагъэфIакIуэ Къэбэрдей-Балъкъэрым и район псоми. Зэлэжь гъуэгухэм     я кIыхьагъыр, мы зэманым ирихьэлIэу, километр 90-м ноблагъэ. Нэхъапэхэми хуэдэу, япэ ирагъэщыр социальнэ мыхьэнэ зиIэ IэнатIэхэм уахуэзышэхэмрэ турист зекIуапIэхэмрэщ. Шынагъуэншагъэм тещIыхьащ щIыналъэм пхрыкI гъуэгухэр зэпызыщIэ лъэмыжхэри къызы­хуэ­тыншэу зэрызэрагъэпэщыжыр. 
Къэбэрдей-Балъкъэрым Транспортымрэ ­гъуэгу хозяйствэмкIэ и министерствэм мы зэманым и нэIэ тригъэтщ цIыхухэр къезышэкI автопредприятэу 19-м, автовокзалрэ автостанцу 7-м, гъущI гъуэгу станцрэ вокзалу 6-м, кхъухь­лъатапIэм, троллейбусхэр зи IэмыщIэ илъ IуэхущIапIэм. Абыхэм, псори зэхэту, цIыху мини 2,9-м щIигъу щолажьэ.
«ГъуэгуфI шынагъуэншэхэр» лъэпкъ проектым хыхьэу, иужьрей илъэсхэм Къэбэрдей-­Балъкъэрым къызыхуэтыншэу къыщагъэ­щIэ­рэщIэжащ Шэрэдж районым хыхьэ Балъкъэр Ипщэ къуажэмрэ Мухол жылэ цIыкIумрэ япх­-рыкI автомобиль зекIуапIэхэр, Тэрч районым хыхьэ Арыкъ къуажэм и уэрам нэхъыщхьэр, Мовсисян и цIэр зэрихьэу Налшык къалэм иIэ уэрамым и гъуэгур. 
Зи гугъу тщIы лэжьыгъэхэм хыхьэу, КъБР-м и къуажэ 20-м и автомобиль зекIуапIэхэм асфаль­тыр щIэкIэ щызэрахъуэкIащ. Апхуэдэщ Эльбрус, Бахъсэн Ипщэ, Зэрэгъыж, Светловодскэ, Каменномост, Хьэбэз, Псынэдахэ, Аргудан, Еро­къуэ, Лэскэн ЕтIуанэ, Каменкэ, Щхьэлыкъуэ, Джэрмэншык, Белая Речкэ къуажэхэм я уэрам­хэр, нэгъуэщIхэри.
Гулъытэ хэха зыгъуэтхэм ящыщщ автомо­-биль зекIуапIэхэм шынагъуэншагъэр къыщы­зэгъэпэщыныр. 
А Iуэхум тещIыхьауэ, 2024 гъэм къриубыдэу, псори зэхэту, километр 67-рэ зи кIыхьагъым иджырей уэздыгъэхэр зыпыдза пкъохэр ща­гъэуващ, светофорыщIэхэмкIэ зэгъэпэща лъэс зэпрыкIыпIэу 54-рэ щаухуащ, автомобиль зе­кIуапIэхэм утезымыгъэщхьэрыукI IущIэхэр зы­хуэныкъуэхэм деж щагъэуващ. 
Гъуэгу лэжьыгъэхэмкIэ къалэныр зэрагъэзащIэм къыдэкIуэу, а IэнатIэм и къудамэхэр бжьы­хьэ-щIымахуэ лъэхъэнэм зэрыхуэхьэзырыр къапщытэ, щIыналъэ мыхьэнэ зиIэ автомобиль ­гъуэгуу километр миниплIым щIигъур зехьэныр икIи зэгъэпэщыжыныр зэкIэлъыхьауэ къызэ­рагъэпэщ, а Iуэхухэр зэрызэфIахым кIэлъоплъ.
Гъуэгур экономикэм и Iыхьэ нэхъыщхьэ ды­дэхэм ящыщщ. А IэнатIэм зегъэужьыным ди республикэми гулъытэ ин щыхуащI. ЕхъулIэныгъэ нэрылъагъухэр яIэу ди гъуэгуухуэхэр я махуэм ирихьэлIащи, дяпэкIи лэжьыгъэ щхьэпэхэр яIэну, я зэфIэкIым хагъэхъуэну ди гуапэщ...
 

КЪУМАХУЭ Аслъэн.