Бу кюнледе Шимал Кавказда экспортну айнытыугъа жораланнган кенгеш Нальчикде ётгенди. Анга къатышханла – РФ-ни Экспорт арасыны, Экономиканы айнытыу, Промышленность эм сатыу-алыу министерстволарыны, Президентни СКФО-да толу эркинликли келечисини аппаратыны, регионланы эмда бизнес-жамауатны келечилери – шёндюгю дунияда бизни къырал сырьёгъа саналмагъан товарланы тышына сатыугъа бютюнда уллу эс буруп тебирегенини юсюнден сёлешгендиле. Дагъыда экспортёрлагъа себеплик этиуню, «Халкъла аралы кооперация эмда экспорт» миллет проектни жашауда бардырыуну юсюнден да ушакъ этгендиле.

Алчыланы санында
Кенгешни ишин алгъышлау сёзю бла КъМР-ни Правительствосуну Председателини биринчи орунбасары Муаед Кунижев ачханды. Ол билдиргенича, бизни республиканы экспорт жаны бла онгларын асламысында жаш предприятияла жалчытадыла. «Аланы саны, иш кёллюлюклери да ёсе баргъаны къууандырады», - дегенди ол. 
Президентни СКФО-да толу эркинликли келечисини болушлукъчусу Сергей Никитин сагъынылгъан миллет проектни магъанасы уллу болгъанын чертгенди. «Президент борчланы 2030 жылгъа дери белгилегенди. Эм башында – сырьёгъа саналмагъан, энергетика сферагъа кирмеген товарланы сатыуну кёбейтиудю. Ызы бла агропромышленность продукцияны экспортун айнытыу барады. Ючюнчюден а – тыш къыраллада экспортха себеплик этген инфраструктура къураргъа керекди», - дегенди ол.
Экспортха себеплик этген арала былтыр тыш рыноклагъа СКФО-дан 29 гитче эмда орта предприятияны чыгъаргъандыла. Ол а буруннгу жылны кёрюмдюсюнден юч кереге азды. Сергей Никитин оюм этгеннге кёре, аны сылтауун – бизнесни умутлары тюрленнгенинде, ключевой ставка эмда инфляция бийикде тургъанларында кёрюрге керекди. «Ала бары да болгъан затладыла, аны ючюн болумну ойлап, мадар этерге керекди», - деп чертгенди.
СКФО-да регионла сагъынылгъан араны былтыргъы рейтингинде артыкъ бийик жерледе тюйюлдюле. Болсада иш а барады: Регион экспорт стандарт 2.0 кийириледи, быйыл а аны 13 инструментин бар регионлада хайырланып башларыкъдыла. Къабарты-Малкъар да бу жаны бла жетишимлилени санындады. Экспортну планированиясы жаны бла документлени жарашдыргъан жаланда тёрт регион барды да, аладан бири да бизни республикады.
Экспорт араны (РЭЦ) башчысыны экинчиси Александр Молодцов айтханнга кёре, СКФО-дан компанияла тыш къыралла бла сатыу-алыу этиуде бек тиридиле. Къабарты-Малкъарны да барды белгилерча жетишимлери. «Былтыр регионну сырьёгъа саналмагъан экспорту болмагъанча аллай аламат (50%) ёсюм кёргюзтгенди. Быйыл биринчи кварталда ол энтта да 17 процент къошханды. Быллай ёсюуню асламысын АПК жалчытханды, ол а алмаладыла, сора тахта кёгетле эмда жемиш продукция», - дегенди ол.
Тыш къыраллагъа сатыу этгенлеге кеси жанындан РЭЦ иги болушады; былтыр СКФО-да предприятиялагъа кёп къалмай 10 миллиард сом багъасына себеплик этилгенди. Ахча 980 компаниягъа берилгенди, аладан кёплери экспортха биринчи кере чыкъгъандыла. Аны айтханда, быллай бизнесге консультацияла эм башха жаны бла болушуп турууну магъанасы уллу болгъанын да чертгенди Молодцов.
Экономиканы айнытыу министр Рахайланы Борис а бизнесге себеплик этиуде РЭЦ-ни магъанасы уллу болгъанын айтып, ахыр он жылны ичинде бу институт саулай къыралда экспорт бла кюрешген компаниялагъа 2,7 триллион сом багъасына себеплик этгенин билдиргенди. Ол дагъыда КъМР-де экспортну 2030 жылгъа дери айнытыу жаны бла регион программаны юсюнден къысха айтханды, АПК-гъа, туризмге, импортну алышыугъа, технологиялагъа бютюнда уллу эс бурулгъанын чертип, жууукъ кезиулеге умутланы да туура этгенди.
Шартла
Россейни Промышленность эм сатыу-алыу министерствосуну халкъла аралы кооперация департаментини келечиси Ольга Коновалова «Халкъла аралы кооперация эмда экспорт» миллет проектни жашауда бардырыуну, къырал эмда финанс институтла экспортёрлагъа къалай эмда не бла себеплик этгенлерини юсюнден хапарлагъанды. Ол билдиргеннге кёре, сырьёгъа саналмагъан товарладан быйыл тыш къыраллагъа 83,6 миллиард доллар багъасына жиберилгенди. Келир жылда уа, тергеулеге кёре, ол 155 миллиардха жетерге ушайды.
Жетишимлени юсюнден айтханда, Ольга Коновалова тыш рыноклада инфраструктура къурауну, транспорт-логистика араланы айнытыуну, РФ бла шуёхлукъ байламлыкъла жюрютген къыраллада промышленность паркла эмда порт объектле ишлеуню белгилегенди. Алыучула бизден баргъан продукцияны танырча «Россейде этилгенди» бренд жарашдырылгъанын билдирип, анга энчи эс бурургъа чакъыргъанды.
Экспортёрлагъа билеклик этиу дегенде уа, ол промышленность товарланы ташыугъа субсидияланы юсюнден сагъыннганды. Логистика проектлени арасында Латин Америка эмда Африка таба, сора талай башха регионлагъа маршрутланы кенгертиуню белгилегенди.
РФ-ни Экономиканы айнытыу министерствосуну СКФО-ну социал-экономика жаны бла айнытыу департаментини келечиси Дмитрий Лебедев а Шимал Кавказда ахыр жыллада экспортну кёрюмдюлерин туура этгенди. Эксперт билдиргенича, 2022 жылда ол 43 процентге ёсюп, 2,1 миллиард доллардан атлагъан эди. Алай буруннгу жылда эмда былтыр а иги да тюшгенди. Не сейир, ташылгъан товарланы ауурлугъу уа бир кесек уллуракъ окъуна болгъанды.
СКФО асламысында (75%) агропромышленность продукция сатады тышына. Къалгъаны уа химия, пластмасс, къурулуш товарладыла. Биринчи къауумдан бир-бир затланы экспорту болмагъанча алай ёсгенди. Сёз ючюн, шоколад эмда какао – 9, ётмек эмда татлы ашарыкъла уа – 15 кереге. Сурам дагъыда полимерлеге, чёплеу жаугъа, будайгъа, спиртге уллуду. Минерал семиртгичлени сатыу а бек азайгъанды.
Бу тюрлениуле кёбюсюнде ахыр жыллада дунияда бола баргъан ишле бла байламлыдыла, анга кёре уа жангы рыноклагъа чыгъыу, логистиканы тюрлендириу, салыннган чеклениуле бла да.
Не болса да, санкцияла да кийирилгенликге, СКФО-ну экспорт жаны бла энтта да кёп онглары барды. Дмитрий Лебедев аланы толуракъ хайырланыргъа, жангы рыноклагъа жол ачаргъа, логистиканы да игилендирирге чакъыргъанды.
Шёндюгюлю
стандартлагъа кёчюу
Экспортну айнытыу борчну тамамлауда гитче эмда орта бизнесге себеплик этиуню магъанасы уллу болгъанын чертгенди Александр Молодцов. Араны келечиси Регион экспорт эмда цифралы стандартланы кийиргенде, игирек къармашыргъа чакъыргъанды, бу жаны бла Къабарты-Малкъар тири болгъанын чертгенди. «Сырьёгъа саналмагъан экспорт бу республикада 50 процентге кёбейгенди. Андан ючден биринден эсе кёбюсюн а гитче эмда орта бизнес жалчытадыла. Башха регионлада ахшы сынамланы хайырлансала, ала бютюнда иги ёсерге боллукъдула», - дегенди ол.
РЭЦ-ни регион программаланы тийишдириу жаны бла оноучусу Олег Радионов а жангыртылгъан (ючюнчю) Регион экспорт стандартны туура этгенди. Ол айтханнга кёре, аны санында 15 инструмент барды, аладан онючюсюн 2027 жылгъа дери кийирирге, 2030 жылгъа уа барын да хайырланып башларгъа керекди. Анда баш магъана къыйматлылыкъгъа, къырал болушлукъгъа, цифровизациягъа бериледи.
Стандартны алгъын эки тюрлюсюню эсеплери да игидиле дерчады: экспортха 12 миллиарддан аслам сом багъасына себеплик этилгенди, 30 мингден артыкъ специалист билим алгъанды, 25 минг компания халкъла аралы юч минг жумушха къатышхандыла, эки минг биригиуде уа айнытыу программала бардырылгъандыла. Жангы стандарт бизнесге бютюнда хайырлы болурун сакълайдыла.
Ахшы юлгюле
Пленар кенгешде айнытыу жолланы эмда «Россейде этилгенди» миллет брендни юслеринден ушакъ бардырылгъанды.
Бренд къыралны даражасын тышында кёргюзтюрча жарашдырылгъанды. Ол товарла чыгъарыучуланы тыш рыноклада онгларын игилендирликди, продукцияларына ышаныулукъну кючлендирликди. Анга сейирлери болгъанлагъа сертификат (хакъсыз) берилликди. Аны хайырындан а ала кеслери чыгъаргъан затланы тышында этилген жалгъан тюрлюлеринден сакъларыкъдыла. Специалистлени айтханларына кёре, ол бошуна этилмегенди. Юлгюге, Къытайда бизни къыралдан товарлагъа ушаш затла чыгъарып, алыучуланы алдагъан шартла тохташдырылгъандыла.
Ушакъгъа къатышхан экспертле дагъыда ишде чыкъгъан чурумланы сюзгендиле: логистикада тыйгъычланы, санкцияланы, тёлеулени ётдюрюуню эмда товарланы алыучулагъа ташыуну. Аны ючюн бир-бир предпринимательле экспорт бла кюреширге таукел болалмайдыла. Алай башха жанында уа ахшы юлгюле да бардыла. Сёз ючюн, бизни республикадан гара суула чыгъарыучу бир компания кесини продукциясын АБШ-гъа эмда Канадагъа окъуна жибереди. 
саугъалау
Кенгешни ахырында «Жылны экспортёру» Битеуроссей премияны СКФО-да кезиуюнде ал жерлени алгъанланы саугъалагъандыла. Бу ишге КъМР-ни Правительствосуну Председатели Мусукланы Алий да къатышханды.
Бизни республикадан анда промышленность бёлюмде «Терекалмаз» завод биринчи болгъанды, АПК жаны бла уа «Отбор» селекция-урлукъчулукъ ара экинчи жерни алгъанды. «Аква-Кристалл» предприятияны хазыр аш-азыкъла чыгъарыучуланы арасында ючюнчю жер бла белгилегендиле, «Жылны алчысы» номинацияда уа «Сириус М» ючюнчю болгъанды. Дагъыда талай предпринимательни энчи саугъалагъа тийишли кёргендиле.

Улбашланы Мурат