Тхыдэ мыжыжьэр щыхьэт зэрытехъуэмкIэ, «рекреацэ» псалъэр СССР-м къагъэ­сэ­бэпын щыщIадзар 1960 гъэ­хэм я етIуанэ Iыхьэм къыщегъэжьауэщ. 

ЦIыхум и узыншагъэм кIэ­лъыплъхэм яхэтщ туризмэр рекреацэм и Iыхьэ нэхъы­щ­хьэу къэзылъытэхэри а тIур зэпх мыхъуну зыгъэувхэри.
Туризмэм, псалъэм папщIэ, хохьэ лэжьыгъэ IуэхукIэ гъуэгуанэ хэхам зеппщытынри а унэтIыныгъэм хэхъуэ къы­хэхынри. Ауэ, мыдреймкIэ дыкъы­щеплъмэ, рекреацэм халъытэ псори туризмэкъым. Псалъэм папщIэ, цIыхухэр жылэбгъу-къалэбгъухэм щаIэ хадэхэм зэрилэжьыхьыр, зэ­рызыщагъэпсэхур, зэштегъэупIэхэмрэ физкультурэмкIэ IуэхущIапIэхэм, гъуаз­джэм­кIэ зэгухьэныгъэхэм зэ­рыкIуэр, нэгъуэщI абы хуэ­­дэхэри. 
Лэжьыгъэм, щIэныгъэм, унагъуэр зыхуей хуэгъэзэным зыкъыдигъахуэу, цIыхур щIы­пIэ хэха гуэрым, зыщигъэп­сэхун, и узыншагъэр щызэ­ригъэувэжын папщIэ гъуэгу зэрытехьэм «рекреацэ ту­ризм­кIэ» йоджэ. 
А псалъэ зэхэтым къызэ­щIеубыдэ зыплъыхьакIуэ ежьам езым фIэфIу къыхих щIыпIэ пхыдзахэри, цIыху­хэр зыдрагъэхьэх нэгузегъэу­жьы­пIэ-зытегъэупIэ «гъэщIэрэ­щIа­хэри», Iэпкълъэпкъыр зыпсыхь спорт лIэужьы­гъуэхэри, лъэс къэкIухьыкIэ­ри, зи къабзагъэрэ дахагъэ­-кIэ узыIэпызышэ «тэхъуа­нэ­хэм» зэрызыщаплъыхьри, хы Iуфэ-псы Iуфэхэм «зэрыщеп­сыхри», нэгъуэщI абы хуэ­дэхэри. 
Къыхэгъэщыпхъэщ, мы ­къедбжэкIахэм ящыщу лъэ­сырыкIуэныр нэхъ зэгъэхъу­лIэгъуафIэу зэрыщытым ­имы­закъуэу, узыншагъэр зэ­рырагъэфIакIуэ Iэмал нэхъ зэгъхэм ящыщу куэдым къы­зэралъытэри. Абы и щыхьэту къоув медицинэм и лэ­жьакIуэхэри. Лъэс къэкIухьы­кIэм, пщIэ гуэр зэрыщIамы­тым и мызакъуэу, цIыхум и Iэпкълъэпкъыр зэрегъэубыд, «зэрына» и пкъырыпкъынэхэр зэрегъэкIыж. 
Дэтхэнэри ди пIэ дизымыгъэзагъэ къару нэхъ лъэщ дыдэхэм ящыщщ щIэ гуэр зэгъэщIэным сытым дежи дызэрыхуэпабгъэмрэ ткIэ­ры­мыкI гупсысэу «дыздэкIуэм къыщытпэплъэр сыт?» жы­хуиIэмрэ. 
Апхуэдэ нэщэнэрэ хьэл-щэнрэ, щэхуми нахуэми, зы­хэлъ цIыхухэм дэнэ щIыпIэкIи уащрохьэлIэ. ИкIи арагъэнущ дунейм тет къэрал псоми ­туризмэм пщIэ лей щIыхуа­щIыр. 
ЩIыналъэр нэгузегъэу­жьыпIэщ, абы и мэзхэмрэ и псыхъуэхэмрэ зэрыщытауэ къы­зэтрагъанэмэ, цIыхум сэ­­бэп хуэхъу къэкIыгъэхэм уащрихьэлIэмэ, тхыдэ-щэнхабзэ фэеплъхэм уащыIущIэмэ. ­Дахагъэр щытепщэ щIыпIэ­хэм дытрагъэу къудейкъым, атIэ ди зэхэщIыкIми зрагъэ­ужь, ди къэухьми хагъахъуэ. 
Апхуэдэщ, псалъэм папщIэ, археологием хуэщIа щIытI лэжьыгъэхэр зэрырагъэкIуэ­кIым кIэлъыплъыныр, къуа­лэбзухэм, псэущхьэхэм я псэукIэмрэ псышхуэ, хыжьей лъабжьэхэм къыщыхъу-къы­щыщIэхэмрэ щыгъуазэ захуэ­щIыныр, нэгъуэщI абы хуэ­дэхэри. 
«Рекреацэ» псалъэмкIэ къы­зэщIрагъэубыдэн хуейхэм, къинэмыщIауэ, хабжэ бгыхэм зэрыдэкIуей-къызэре­хыжыр, щакIуэ зэрыдэкIыр, бдзэжьей ещэкIэр, шы тесы­кIэ-къэжыхьыкIэр, кхъуафэ лъэрыт цIыкIухэмкIэ хысы­дж­хэр «IумпIафIэ» зэращIыр, нэгъуэщIу абы хуэдэхэри…
Дауи, мы яужьрейуэ къедбжэкIахэм захуэгъэхьэзы­ры­нымрэ абыхэм хуэщIа Iэмэ­псымэхэр зэгъэпэщынымрэ гугъуехьу пыщIари мащIэкъым. Ауэ, зэрытщIэщи, абы щхьэкIи къамыгъанэу, зи ­гугъу тщIы спорт лIэужьы­гъуэхэм зыдезыгъэхьэххэм я бжыгъэм хэхъуэ зэпытщ. 
Ди тхыгъэ кIэщIыр къы­зэщIэткъуэжынщи, цIыхум и ешымрэ и езэ­шымрэ щхьэ­щызыгъэууэ ­къаруущIэхэр къыхэзылъхьэж дэтхэнэ зы ­Iэмалри, щIыуэп­сым ар пы­щIамэ, «рекреа­цэщ».  

ХЬЭТЫКЪУЭ  ЩауапцIэ.