Таулуланы буруннгу турмушлары сейир эди, ол дегенибиз, аланы жерлери, адет-тёрелери, халкъ ийнаныулары, ырыслары, белгилери бай да, магъанлы да болгъандыла, алагъа уа, белгилисича, адамла энчи магъана берип жашагъандыла. Бизни хурметли окъуучубуз Улбашланы Саният да ол затланы юсюнден редакциягъа жаза-жаза тургъанды. Бу материал да алгъын ол ийген материалладан къуралгъанды.

Тау журтубуз

Хабаз бек ариу тау эллерибизден бириди. Хабазгъа кире келген жерде, тау башында Агойланы жери деп жер барды, ариу чаллыкълы жер. Будай ёсдюрюп, артдаракъ жыллада уа картоф ёсдюрюп да болгъандыла. Уллу мал, тууар, ууакъ аякълы мал да тутхандыла. Балыкъ суу Хабазны чегет жанына бла кюнлюм жанына айырады. Балыкъ деген битеу да тюрк тилледе «чабакъ» деген сёздю. Чабагъы да бек сыйлы чабакъладанды – ала чабакъ, неда бий чабакъ.

 «Уллу Аман къол», «Гитче Аман къол» деген жерле да бардыла. «Къызыл къол» деген дорбунлу къаялада къой орунла болгъандыла, Уяналаны Татарны бла аны юч къарындашыны къошлары да анда эдиле. Мени къарт анам айтханнга кёре, аланы минг къойлары болгъанды. «Мезекей» деген ариу жерде эл къой къозула тутуп болгъандыла. Бир кере алайда къошлагъа от тюшюп, кёп мал кюйгенди. Аны ючюн алайгъа «Къойла кюйген» деп да айтадыла. Хабазчыла ол жерледен сора да, «Ауар сырда» мал тутуп, бишлакъ этип, жау чайкъап болгъандыла. Артда уа алайда сют заводла да ишленнгендиле.

«Жашла кетген» деген жер Балыкъ сууну бек тар жерлеринден бириди. Алайдан, кесине базынып, кёп адам секирип ёталмагъанды. Бир ненча жаш алайдан секирип ётебиз деп, суугъа кетгендиле. Тиширыу болуп жангыз Отарланы Абийса ётгенди деп, элде аллай хапар айтыучудула…

«Мушт» деген жерде, буруннгулу таулула алтын сюзюп болгъандыла. Алтындан бек сейрлик затла этгендиле. «Ташчалман» деген жерле, бичен этген жерледиле. Чегет жанында, ары тюбюнден кире баргъан жерде уллу ариу юй болгъанды. Чегетни жери да, ол юй да Гюржюбий деген бийни эди. Ол чегет жанына мал ётдюрюрге окъуна къоймагъанды. Къарачайдан келип, жангы юйюр къурагъан Герюкланы Хажымырзагъа сабанлыкъ жер бергенди, шуёхлукъ да жюрютгенди. Айтыугъа кёре, Хабаз эли, кёчгюнчюлюкге дери окъуна жети кере тюп болуп, жангыдан къуралгъанды. Озгъан ёмюрледе Хабаз эли Жарашты Жюнюс деген бийни жери болгъанды. Кеси да шахар эди дейдиле. Шагъатла къайда десегиз, «Сюйреучю» деген жерде уллу юй ташла бардыла, асыры тик жерледен, алайдан гебенлени сюйреп тюшюредиле. Жарашты Жюнюс асыры байдан, алтыны, кюмюшю дуниягъа сыйнмай болгъанды. Душман къыралгъа киргенде, байлыгъым душманнга къалмасын деп, «Мезекей» аягъында къара къаяны жарылгъанына къуйгъанды. Бу жерле мени жерлеримдиле деп, Тюрк ёмюрде да даулап тургъанды.

Хабаз бек буруннгу элледен болгъанны шагъаты: эски, буруннгу къабырланы юслерине дагъыда къабырла салынып, бир ненча къатдыла. Элни баш жанында Огъары элде, биз, сабийле, къалакъ ташны юсюнде жатып, кюннге кесибизни къыздырсакъ, къарт аналарыбыз тюшюгюз, ол къабыр ташды деп, кёп урушхандыла. Жаш тёлю элни хар ташын сюерге, таныргъа, сакъларгъа керекди. Ол хар таулуну да борчуду.

Тилек

 Хабазда Сибилчи хажи деп бир киши къойларын кюте болгъанды. Ол диннге бек къаты эди. Бир ингирде Тейри эшиги ачылып, ол, абызырамай, тилек этгенди.

– Алгъышымы, къаргъышымы да къабыл эт, – деп тилегенди хажи. Андан сора Сибилчи хажини алгъышы, къаргъышы да къабыл болуп баргъанды. Бюгюн окъуна бир-бир тиширыула къызларына: «Аллах ючюн, Сибилчиден юлюшюбюз барды, керексизге кишини къаргъагъан иш этмегиз», – деп юйретиучюдюле.

Таулу сабийчикле

Алгъын ёмюрледе таулу сабийчикле, ата-аналарына болуша, къуруда жумуш этип турмагъандыла. Ала ойнаргъа да бек сюйгендиле. Къыш бузда ашыкъ ойнагъандыла, хайнух бургъандыла. Таулу сабийлени жазда кёп оюнлары болгъанды. Бек сюйген оюнлары уа чюйке оюн эди. Уланла уа ат ойнатхандыла, чариш этгендиле. Кюз артында элни ортасында узун чыпын орнатып, аны башында тюрлю-тюрлю омакъ затла, сыйлы затла, татлы затла да такъгъандыла. Саугъалагъа ётгюрле, чёрчекле жетип болгъандыла. Ариу кюпес, гюлменди не къумач журун алалгъан анасына, эгечине, сюйген къызына берип болгъанды саугъасын.

Багъыу усталыкъ

 Малкъар халкъны саулукъгъа къарагъан уста къартлары кёп болгъанды. Къаны азайгъаннга алма, къозу ашатхандыла, чум, улёкъу сыгъып, сууун ичиргендиле. Къаны азайгъаны саусузгъа мурса хычин да этгендиле. Сууукъла тийип ауругъаннга нарат чайыр чайнатхандыла, исси сютге къошуп да ичиргендиле.

Уста тиширыула къаратон къатынланы эрттенликде эртте ач къарангылай сылап болгъандыла. Тери ауруулары болгъанны жылы гара суулада жууундургъандыла. Кеси халкъыбызны угъай, черкеслени (ол заманда къабартылы деген сёз жокъ эди) саулукъларына да бакъгъандыла.

Баш ауруудан къыйналгъанладан къартыкъ алгъандыла. Къартыкъ алыу – къан ийиудю. Усталарыбызны къан ийиучю алтын-кюмюш кереклери болгъанды. Анам: «Онжыллыгъымда, ауруп, къартыкъ бир кере алдыргъан эдим да, къарт болгъунчу, башым аурумай тургъан эди», - дегенди.

 Артыкъда сыннганнга, чыкъгъаннга уста эдиле къартларыбыз. Шёндю да барды аллай устала.  Жилян ургъан адамны жарасындан къанын эмгендиле, уу жайылып кетмесин деп. Жилян ургъанны къобаргъа къоймагъандыла. Сора айрандан ичалгъаны тенгли ичирип, жукълатхандыла.

Заманы озуп, сёлешген эталмай тургъан сабийни бизни аммаларыбыз, аякъчыкъларындан тутуп, баш тёбен айландыргъандыла да, гыллыу кёпюрден ётдюргендиле.

Таулу къызланы чачлары узун да, къалын да болгъандыла. Къартла: – Мант ашагъыз, чачыгъыз жылтырауукъ да, узун да боллукъду, – деп айтхандыла. Бек тюшген чачны тузлу суу бла жууа эдиле.

Сабий къызгъа кёк сохан ашаргъа къоймагъандыла, замансыз жетерикди деп. Къыз тиширыуну аякълары уллу болсала: «Къул тукъумдан чыкъгъаны билинип турады», – деп болгъандыла. Аны ючюн ёсе тургъан сабий къызчыкълагъа тар чарыкъчыкъла кийдиргендиле.

Тамагъы неда ёпкелери ауругъан саусузгъа борсукъ жау да, ала чабакъ да ашатхандыла. Кесекле тийген саусузну сыртына теке жау жагъып болгъандыла (бу дарманны сакъ этерге керекди).

Ийнаныула

Къарт анам Уяналаны Гокка кимни юсюнден айтханын унутханма, ол быллай хапар айтыучу эди: «Бир таулу эр киши урланнган малларын излей, таулада кёп айланнганды. Малларын да тапмай, элге кечигип келе, ол от жарыкъ кёрюп, ары баргъанды. Барса, омакъ жыйыркълы ариу тиширыула бла ушагъыулу эр кишиле от тёгерегине олтуруп, ашай, иче.

 Малларын излеген салам бергенди. «Ой, жууукъ бол, бизни бла ауузлан», – дегендиле ала. Шапа жаш, аллына хычинле салып: «Айтыучугъузну айтма», – дегенди. Ол киши асыры арыгъандан бла асыры ачдан терк окъуна хычинден къаба: «Бисмилляхи», – деп ийгенди. Олсагъат от да, ариу тиширыула да, кишиле да думп болгъандыла. «Ол хайырсызла къолума сыгын тутдургъан кёре эдим. Ачлыгъымы, арыгъанымы да унутуп, элге букъу туман болуп жетген эдим», – дей эди кеси.

Жалукъну жюрютюлюу

Ким билмейди гыранча жаулукъну (гыранча – граница, из-за границы деген сёзденди, баям) таулу тиширыула чачакъла тигип, тухтуй тюйюп, аллай жаулукъланы бютюнда ариу этгендиле. Тиширыула гюлмендилени башларына къысып болгъандыла. Бютюнда бек жангы келген келинле къуру кюпесле (купес – купец деген сёзденди) къысып турмагъандыла. Къызла, омакъланып, инбашларына атып да болгъандыла аланы.

Бир аш-азыкъ этгенде болмаса, малкъарлы къызла хазна жаулукъ жюрютмегендиле. Гюлмендилени Тюркден, Азербайджандан, Дагъыстандан да келтире эдиле. Тюркча айтханда: гюлменди гюл менде, мени юсюмде гюл деген магъананы тутады. Дарий къумач бла къатапа къумач бек жюрютюлгендиле. Таулу тиширыула жюн ишге уста болгъанлыкъгъа, кеслери эшген омакъ, къарча акъ жаулукъланы къысмагъандыла. Къуру чындай болмаса, жюн затны, ыспассыз этип, жюрютмегендиле.

Материалгъа сурат иллюстрация халлыды, Байсыланы Ахматны жыйымдыгъынданды.