Ди лъэпкъэгъухэр                                           

Сирием къикIыжу Хэкум къэзыгъэзэжахэм ящыщу Къэбэрдей-Балъкъэрым и Бахъсэн щIыналъэм хыхьэ Крем-Константиновкэ къуажэм дэс псоми дазэрыхуэмызэфым къыхэкIыу, абыхэм нэхъыжьыфIу яхэт, псом япэ нэIуасэ тхуэхъуа СтIащ Сабри делъэIуащ къэIэпхъуэжахэм ящыщ гуэрхэм даIуигъэщIэну.

ДыщIежьар илъэс зыбжанэ ипэкIэ Сирием къикIыжу мы къуажэм къыдэтIысхьэжахэм я Iуэху зыIутым, я псэукIэр зыхуэдэм щыгъуазэ зыхуэтщIыныр арати, СтIащым къыджеIэ:

- КъэIэпхъуэжахэм ящыщу мы къуажэм къыдэтIысхьэжа КIэрэфхэ Гъэсан (Къэбэрдейм къызэрытпсэлъыр Хьэсэнщ) деж дыкъэкIуащ.

Ар зэхэзыха бысымыр къыпыгуфIыкIри къригъэжьащ: 

- Сирием къыщыхъуа хьэлэбэлыкъым ипэ къихуэу, КIэрэфхэ Мударейрэ Бырхьэджэмрэ дыдэсащ. Къэбэрдейми ди лIакъуэм щыщ унагъуэхэр Тэрч адрыщIкIэ щыIэ Астэмрей (Акъбащ Ипщэ) къуажэми Щхьэлыкъуи щопсэу. Сирием зэгуэр нэкIуауэ щытащ профессор цIэрыIуэ КIэрэф Къамболэт, КъБКъУ-м и ректору щытар, «Си благъэхэр зэзгъэлъагъунут», - жиIэри.

Хьэсэн и благъэхэм я гугъу щищIым, дэ зыхэтщIащ ди республикэм щыщ КIэрэфхэ цIыху цIэрыIуэхэр, зэфIэкI зиIэхэр къазэрыхэкIам ар зэрыригушхуэр.

Къыдбгъэдэсхэм ящыщ гуэри гулъытэншэ зэрыдмыщIыным яужь дитти, алъандэрэ щыму щыса щIалэм зыкъыдигъэцIыхуамэ дызэригуапэр жесIащ.

- Бжьэдыгъухэм сащыщщ. Кушухэ (Кушу) сащыщщ, къызэрызэджэр Зигъущ (къэбэрдей къэпсэлъыкIэмкIэ - Зигъуэ), Мусэ-Къазим срикъуэщ, - жиIащ зызыхуэзгъэзам.

- Мыхэр СириемкIэ нэхъ къызэрыщацIыхур «Шымыгъашхэ» унэцIэмкIэщ, - къыхелъхьэ Сабри.

- Пэжщ, Сирием щыIэхэм дэр щхьэкIэ нобэр къыздэсми «Шымыгъашхэ и къуэхэр» жаIэ, - къыпещэ и псалъэм Зигъу.

- Апхуэдэу къыщIывэджэм щыгъуазэ дыхуэпщIамэ арат, - къыхызолъхьэ сэри.

- Ди адэшхуэм и адэм и адэжыр (Даутэшхуэ жаIэрт абы щхьэкIэ), щэн телъыджи игъэлъагъуэу, цIыху къарууфIэт. А лъэхъэнэм бжьэдыгъухэм къуажэ къэс пщы яIэт. Абыхэм хабзэ къаублауэ, яшхэр жылэдэсхэм зырызыххэу трагуашэрт, щхьэж къылъагъэсам Iус щимыгъащIэу кIэлъыплъын хуейуэ. А зэманым дыкъызэралъытэу щытамкIэ, лъэпкъкIэ дэ дыуэркът. Даутэшхуэр щакIуэ дэкIырт, мэз Iувым нэсырт, щIыхьэрти, зы тхьэмахуэ-тхьэмахуитI, уеблэмэ, мазэм нэблагъэкIэ къыщикIухьырти, къыщищэкIуар къихьырт. Iуэхур къыщекIуэкIар, къызэрывгурыIуащи, Кавказым и КIахэ лъэныкъуэмкIи адыгэхэр щиса зэманырт.

Арати, а лIыр, зы мазэ нэблагъэкIэ къэтауэ, къэкIуэжащ. ПщIантIэм щыдыхьэжым, маплъэри шы гуэр дэту елъагъу. «Уеи, хьэщIэ диIэу къыщIэкIынум» йогупсыс ар. Къыпежьа и щхьэгъусэм йоупщI: «Уа, ныуэ, къытхуэкIуар гъэхьэщIа хъуауэ пIэрэ? Дауэ упыкъуэкIа, сыт хуэппщэфIа?» Ар зэхэзыха щхьэлъащIэр и пэр къелэлэхауэ щытщ. «Сыт къэхъуар?». «А плъагъур зейр хьэщIэ тхуэхъутэмэ дгъэхьэщIэнтэкъэ, хьэщIэмыхъущ, армыхъуамэ», - жиIащ. «Дауэ? Сыт абы къибгъэкIыр?» - щIэупщIащ лIыр. «Мыр пщым ишщ. Унагъуэ къэс щатригуашэм, мы плъагъум уи нэIэ тебгъэтын, бгъэшхэн хуейуэ къригъэкIащ». ЛIым, «уэлэхьи, шыгъашхэ сэ абы сыхуэмыхъун!» - жиIэри, и къамэр кърихщ, шым и кIэм еуэри пиупщIащ. «КIуэ, укъэзыхуам деж дэкIыж», - жиIэурэ дихужащ.

Пщыр, ар къыщищIэм, щIэупщIащ: «Хэт и деж мы шыр здэщыIар?». «Уеи, Даутэшхуэ дежтэмэ!». КъызэраIуэтэжамкIэ, пщым мырат жиIар: «Уеи, сымыщIэ, атIэ, абы есщIэнур! Сезауэ хъунукъым, сытебанэкIи сытекIуэнукъым. Сыт хуэзусын? «Шымыгъашхэ» хужысIэмэ, дэгъуэу сыхурикъуакъэ?» - жиIэри, абы къытеувыIащ пщыр. Аращ а цIэр къызытехъукIауэ ди нэхъыжьхэм къытхуаIуэтэжар. «Шымыгъашхэ и къуэхэр» къытхужаIэрт Джолан бгылъэ щIыпIэхэм дыщисами.

КъыдэуэршэрылIэр зыщыщ лIакъуэр Хэкум зэриIэпхъукIауэ щытам щыгъуазэ дыхуищIамэ дызэригуапэр къыщыхэдгъэщым, Кушум къригъэжьащ:

- Си адэр сурэт щIынкIэ Iэзэт. Зэгуэрым, и IэдакъэщIэкIым ищхьэкIэ тритхауэ щытащ ди лIакъуэм и къекIуэкIыкIам теухуауэ зыщыгъуазэхэр: и адэжьхэм къатепщIыкIыжахэм я цIэхэр, щыпсэуа къуажэм зэреджэу щытар, нэгъуэщIхэри. Ар япэрауэ. Мыдрейуэ, сэ зэрысщIэмкIэ, си адэм и адэм и цIэр Исмэхьилщ. Кавказ зауэм и кIэухыу, Исмэхьил сабийуэ и анэм иришэжьат. Ар зэрыхъуаращ. Анэр губгъуэ хьэсэм хэту плъэри, Мыхьэмэтым (Исмэхьил и адэм) и шыр зыри темысыжу къызэрыкIуэжыр къилъэгъуащ. «Шымыгъашхэ» цIэр къызытехъукIар а Мыхьэмэтым и адэ Даутт, и IэпкълъэпкъкIэ иныщэу зэрыщытам къыхэкIыу «Даутэшхуэ» фIащауэ.

Шур зэрытемысыжыр зылъэгъуахэм къагурыIуащ Мыхьэмэт зэрымыпсэужыр, зауэм зэрыхэкIуэдар. «Тхьэ, Мыхьэмэт щыIэжу къыщIэмыкIыну! Мы сабийри дэнэ схьыну?» жиIэри, бзылъхугъэм гупышхуэу Тыркум кIуэжхэм гъусэ захуищIащ. Щынэсым, Болгарием ягъэIэпхъуэхэм яхэхуащ. Иужьым, зыхэта гупыр абы кърагъэкIыжри, Палестинэм къагъэкIуащ. Абдежым техьэгъуэ (малярие) уз Iейм хуэдэ къыщыхъеяти, я щхьэр щахъумэн папщIэ Джоланым Iэпхъуахэщ. Мы Кавказым икIа Исмэхьил си адэм и адэрщ, - мис абыхэм щыгъуазэ дыхуищIащ Кушу Зигъу.

- Плъагъурэ иджы ар, псоми я псалъэр зэрызэтехуэр, - жеIэ алъандэрэ къыдэдэIуа СтIащ Сабри. – Адыгэхэм къезэуэн мы Кавказым щаухам, заIэтри, и нэхъыбэр Тыркум кIуащ. Абыхэм ящыщу куэд дыдэ Югославиемрэ Болгариемрэ къыщыхутащ. Абыи ирамыгъэсу къыщрахужым, Тыркум а лъэхъэнэм иджыри яIэщIэлъа СириемкIэ къагъэIэпхъуащ. Абдежым зыщрагуэшащ. Алеппэ къыщыщIидзахэр – Тыркум икIыу кIуахэращ. Хьэмосым къыщыхутахэр – Югославием къикIыу, япэщIыкIэ иджырей ЛиванымкIэ Iэпхъуахэращ. Ар гъуэгуанитIкъэ? Ещанэ гъуэгуу Болгарие къикIахэр япэщIыкIэ Къубрус кIуащ. ИтIанэ, абы икIри Палестинэм Iэпхъуащ. Палестинэм щыIахэр Джоланым ягъакIуэри, а щIыпIэм иса адыгэ къуажэ 14-м трагуэшащ.

- Джоланым иса адыгэхэм сыт хуэдэ лIакъуэхэра яхэтар? – сыщIоупщIэ.

- Къэбэрдеи, бжьэдыгъуи, шапсыгъи, убыхи, абази, уеблэмэ балъкъэри – псори дыщызэхэпхъауэ дыщызэдэпсэуащ, зэхэдз дымыщIу, - жэуап къызетыж Сабри.

СтIащым жиIэм щыхьэт техъуэ щIыкIэу, лъапсэр зей КIэрэф Хьэсэни къыхелъхьэ:

- Си анэм и шыпхъум и щхьэгъусэр осетинт. Къэбэрдей псэлъэкIэр езым ейм хуэдэу ищIэрт. Дэ къыдбгъэдэса абазэхэмрэ осетинхэмрэ къэбэрдейкIэт зэрыпсалъэр.

ЖыпIэнур арамэ, гъэщIэгъуэнрэ купщIафIэу дыщызэпсэлъащ Крем-Константиновкэ а махуэм щызэIущIахэр. 

Кушухэ Зигъурэ и щхьэгъусэмрэ быныфIэщ - блы яIэщ. Пщащэхэм я нэхъыжьыр, Сирием щыIэр, унагъуэ ихьащ, бын иIэщ, бухгалтер IэщIагъэм иролажьэ. НэгъуэщI я щIалитIыр, Азэррэ Марджэрэ (Маржэ), тIуми Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетым инджылызыбзэмкIэ и къудамэр къаухащ. А щIалитIым къакIэлъыкIуэ пщащэ Тимаф (Димахуэ) зи цIэм, колледжыр къиухри, ди университетым щIэтIысхьащ. Абы къыкIэлъыкIуэ Аслъэн, автомеханик IэщIагъэмкIэ еджапIэр къиухри, а унэтIыныгъэ дыдэм КъБКъУ-м щыпищащ. Иужьрей пщащитIми, Синэрэ Сипсэрэ, щIэныгъэ нэхъыщхьэ яIэщ.

КIэрэфхэ я деж дыкъэзыша СтIащым и псалъэм къыпещэ.

- Дэ мыбы къэдмыгъэзэж ипэ, нэхъыбэр адэкIи дыщызэрыцIыхурт. Сэрэ Зигъурэ зы къуажэ, Сэлмэний, дыкъыщыхъуащ, КIэрэф Хьэсэн Къунейтрэ къалэм (Сэлмэний зэрыпэжыжьэр километри 3 къудейщ) дэсащ. Щыри Къунейтрэ дэт курыт школхэм ящыщ зым дыщызэдеджащ. ЖыпIэнур арамэ, Сирием щыIэ адыгэхэр, гуфIэгъуэ хъуами, гузэвэгъуэ яIэми, щызэкIэлъыкIуэрт, иджыпстуи аращ. ЗгъэщIагъуэу си гум IэфIу къинар, машинэхэр апхуэдэу куэду щыщымыIа зэманым, зы къуажэм дикIыу адрейм дыдыхьэурэ, гуфIэгъуэ, нысашэ джэгу зиIэхэм я деж лъэсу е адыгэхэм щызетхуэу щыта шыгу гуэрым дису дыкIуэрт. Дызыхуеблагъэм псори гуапэу, уеблэмэ дыщызэтрахыу, къыщытIущIэрт, хьэщIэр лъапIэу къыщалъытэрти. Уахыхьамэ, махуэ-махуитIкIэ укъаутIыпщыжынутэкъым. Я щIалэхэр, псом хуэмыдэжу я пщащэхэр, гуфIэрт, джэгушхуэхэр къыщыдащIэкIрэ дыщызэпсэлъыхъуу, - жиIащ Сабри, и гукъэкIыжхэм я гугъу щищIым.

АдэкIэ КIэрэф Хьэсэн и унагъуэм и гугъу къытхуещI.

- Си адэр Бырхьэджэм дэса КIэрэфхэ ящыщщ, Къунейтрэм къыдэхъухьащ. Си анэр Мансурэ жылэм къыщыхъуащ. Адэр къэбэрдейщ, анэр бжьэдыгъущ. Израилымрэ Сириемрэ щызэзауэм, Къунейтрэ дыкъыдэкIри, Дамаск дыкъэкIуащ. Абы дыдэсащ, инженер IэщIагъэм сыщыхуеджащ. «Баас» политикэ партым и цIэкIэ къызэрагъэпэща комитетым «консультант» жыхуаIэ къулыкъу хъарзыни щызесхьащ. ИтIанэ, мы иужьрей зауэшхуэр къыщыхъейм, Дамаск дыкъыдэкIри, Хэкужьым дыкъэкIуэжащ. Си щхьэгъусэр КIурашынхэ ящыщщ. ЩIалищ диIэщ. ТIур ди гъусэу къэкIуэжауэ, зыр Москва дэсщ, етIуанэр ди республикэм и къалащхьэ Налшык щопсэу, ещанэр Сирием къина пэтми, догугъэ ари щIэх къытхыхьэжыну, - къыддогуашэ Хьэсэн.

КIэрэфым зэрыжиIэмкIэ, къэкIуэжыну хуей куэд абыкIэ иджыри щыIэщ. Дэфтэрхэр и чэзум къратмэ, я благъэхэри къашэжыфынут.

- Хэкум 2013 гъэм дыкъэкIуэжати, япэщIыкIэ санаторэм дыщIагъэтIысхьащ, сыт и лъэныкъуэкIи зыкъытщIагъэкъуащ. КъыддэIэпыкъуахэм фIыщIэшхуэ яхудощI.  ФIыкIэ дигу къинахэм ящыщщ ДАХ-м и тхьэмадэ Сэхъурокъуэ Хьэутий, Къэбэрдей Адыгэ Хасэм и Тхьэмадэ ХьэфIыцIэ Мухьэмэд, а зэманым адыгэ Iуэхум жыджэру хэта, «Бум-банк» IуэхущIапIэм и унафэщIу щыта Ажахъуэ Къанщобий сымэ, нэгъуэщIхэри. Ар дэ зэи тщыгъупщэнукъым. МыдэкIэ, Бэджрэт Ольгэ, Къарэ Ратмир сымэ дыкъызэрыкIуэжрэ зыкъытщIагъакъуэ. КъэкIуэжахэм ящыщу мы къуажэм унагъуэ 15 мы зэманым дыдэсщи, нэхъыбэж дыщыхъуну гугъэ диIэщ, - къыпищащ и псалъэм Хьэсэн.

Зи лъапсэ дисхэм зэдэууэ ягу къагъэкIыжащ а къуажэм зи ныбжь хэкIуэта бзылъхугъэ гуэр къахуэкIуауэ зэрыщытар.

- Ныуэ цIыкIу къыдыхьат, лъаIуэщ, машинэкIэ зыкъригъашэри. Сытыт и Iэ къикIар? КъэкIуэжахэм, унагъуэ къэс хъарбыз зырыз къытхуихьат, «мыращ схузэфIэкIари, фи хьэлэлщ!» жиIэри. А нанэ цIыкIум дэ зыкIэ дыщыгуфIыкIати… Псалъэ дахэу къытхужиIар сыт и уасэ! Ди нэпс къригъэкIуат. Адыгэм апхуэдэхэм ехьэлIауэ диIэщ псэлъафэ зыбжанэ. Псалъэм папщIэ, «данэпскIэ игу сыкъэкIи» е «дахэу къыспыкъуэкIи, сумыгъашхэ ухуейми» жыхуиIэхэр. Ясир (къэкIуэжахэм ящыщщ) и къуэ цIыкIуитIыр илъэгъуати, «мыращ сIыгъыр» жиIэри, соми 100 зырызи къаритат. А псом нэмыщI, сытыт ебгъэщIэнур? ИIэр, иIыгъыр къаIэщIилъхьащ. Уеи, дыщэ фащэ псо къытщитIэгъатэмэ а ныуэм! – ди уэршэрыныр а псалъэхэмкIэ и кIэм нигъэсащ КIэрэфхэ я деж дызыша СтIащым…

 Тхыгъэри сурэтхэри КЪУМАХУЭ Аслъэн ейщ.