КъМР-ни халкъ поэти, РФ-ни Къырал саугъасыны лауреаты, Халкъланы шуёхлукъларыны, Сыйлылыкъны да орденлери бла саугъаланнган Зумакъулланы Мустафаны  къызы Танзиля бу кюнледе кесини туугъан кюнюн белгилегенди. 

Шайырны туугъан кюню, игиликни туугъаныча, дайым жангыды, жарыкъды. Андан жаратылгъанса сен ариу жайда Минги тауну этегинде. Санга этилген алгъышланы толмагъанларына сейир эте эдинг эртте, Къыргъызстанны къыйыры кёрюнмеген бахчаларында, чага эте, кюй назмула тагъып, аланы нёгерлеринге айтдыра, тёгерекни жилятханда.

Ах, кёк да, жер да бизге жиляйла,

Ташла да, тарс деп, жарыла.

О, ичлерине тюше болурла

Тау этекледе къабырла… – деп айтыла эди ол жерли кырдыкла, къанатлыла, чагачылагъа суу ташыучу арыкъ атла да ангыламагъан тилде.

Ол заманда сен билмей эдинг поэт боллугъунгу. Да къайдан билгин, поэтле жерде жашагъан сунмай эдинг сора?! Сабий къызчыкъ ол тюрлю сарынны тагъар деп кимни эсинде бар эди? Билмей эди жан да, ол жарсыу, ачыу, таралыу, къара къанатлыла болуп, сени жюрегингден чыкъгъанларын. Сабийликден нёгеринг болгъан тау аяз тапмай эди сени журтунгда. Андан жиляй эди ол, сокъур кёзлю терезелени тюе, санга – къаракёз, узунчач нюрлю къызчыкъгъа – аланы хаталары жетген кибик.

Жыл санынгдан алгъа болуп, сезим кирген эди да тининге, къыйналгъанны кёрсенг, жанынгдан юлюш этерге хазыр эдинг. Жашла, къызла ёсдюрген ыннанг, таулу журтундан ажашып, киши жеринде акъ чачын къаралдым жаулукъ тюбюне букъдурургъа кюрешгенде, сылай эдинг башын. Сени сабий къолларынгы жылыуу анга алай керек эди! Кесинг да билмей, Аллах сени сайлагъан эди ол кеси да жарагъа ушагъан юйге жылыу, ышаныу къайтарыргъа.

Хар не да бошалады бир заманда. Сюргюн да алай. Сен поэтсе, ол а санынгы, оюнгу да бир ажайып, дарман излетмеген ауруугъа алдырады. Онюч узун жыл термилген жеринге айтдырады жыр:

Таулула кёп алгъа туугъан сунама
Тауладан эсе бу жерни юсюне.
Аллах бу тауланы таулулагъа къарап
Ишлеген сунама, базмай кесине.
Къарап кюйлерине, къарыуларына,
Огъурлулукъларына да аланы.
Хар халларындан бирер зат салып,
Ма алай ишлеген болур тауланы…

Сора кеси кесинге сораса: «Тауланымы махтадым, таулуланымы?» Не башхасы барды – сен аланы бир этгенсе, жашауча, жазыуча.

Ананг туугъан Басхан ауузунда хауаны татлылыгъына сейир этесе, ол эртте сабий заманынгдан хапарлы сериуюн бетинги сылап, бирде уа чачынг бла ойнап да къачады. Хыпыярды ол!

Атанг туугъан Малкъар ауузда айланаса. Биргенге ананг. Къайтарып айтаса бу жерге сюймеклигинги. Ананг а тынгылайды. Тынгыламай не этсин, келин болса мында? Билген а этеди – журтха сюймеклик санга къан бла келгенди. Андан этгенсе сен: 
О, болайым, журтум, къумунг,   ташынг да, 
Жашагъандан эсе сенсиз тышында! – деп, ёмюрлюк антынгы.

Жаякъ батыуларынгда кюлкю тохтап, ышара турсанг да, кёзлерингде уа бир сейир мудахлыкъ барды – ол, къайдан эсе да келип, къарамынга ажашып тюшгеннге ушайды. Кесингден сора киши да билмейди, сен а ол былайлада эртте ёмюрледе жашап кетген ата-бабаларынгы юслеринден сагъыш этесе. 

О, бу жерледе, да ким салгъан болур, 
Ма былай тамаша кёгет урлукъну, 
Бу ариу хауадан солугъан болур, – 

Къалай малтайым бу шатык кырдыкны?! – дейсе кеси кесинге.

Сора къайтып туугъан жерге тансыкълыкъ ачытхан жылларынг тюшедиле эсинге. Ол термилиу къалай кючлю болгъанын ангылайса. Эндиге дери киши да айталмагъан сезимлени сыйындырып, жазаса жангы поэмангы. Анга атагъан да алай этгенсе: «Адамны журтуна, журтну да адамгъа термилиую» деп. Анда эртте заманлада бу жерледен ажашхан мухажирле айтадыла кеси хапарларын. Къатлайдыла Аллахха осуятларын:

Ол кюнде мени къалай да элт,
Салып къойма ансы сен бу жерге,
Мени ёлюмю сен аманат эт,
Элте бар деп, ары урлукъ желге.

Ол мени элтирча Кавказ таулагъа,
Тауларым мени жиляп алырча.
Салмасала да жерде къабыргъа,
Акъ булутладан кебин салырча.

Булутха чулгъанып чыкъсам да 
                                                 тёрге,
Кёпге турмайын кёк бийигинде,
Тюшерге болурма, туугъан жерге,
Жилямукъ болуп агъып бир кюнде.

Ол кюнде жерим, ол мени табып,
Тансыкълап, жиляп, къоюнуна алыр.
Топурагъы бла юсюмю жабып,
Минги тауну уа сын ташха салыр…

Ата журтну табийгъаты кёз къакъдырмай, жюрегинг аны бла бирлигинги айта, тауну, ташны, агъачны тилсизликлерине жарсыйса, минг жылланы ичинде айтырлары кёпдю, болалмай турадыла деп. Ала уа кюрешедиле, аян таууш этип, санга эрттегили жырларын эшитдирирге. Тынгылайса. «Биз оюлсакъ да, бизни от алса да, бизге жашау берген суула къурусала да, – дейдиле ала, – сёз ёлюмсюздю. Не кёп ёмюр ётсе да, ол, бизден чыгъып, адамны къулагъына эшитилгенлей турлукъду. Жаз… Жырла…»

Къарайса бийикден дуния къудуретинден жаланда жолоучулукъну сайлагъан тау суулагъа. Аланы таукелликлерине къая, таш да сукъланнганча кёрюнеди. Сора тюшюп келгенингде, атангча, аппангча, аланы да ата-бабаларыча, эки ууучунгу толтуруп, ичесе аны санынга, тининге да къарыу къошхан буз сууундан.

Ташны жырып ёсген гюлню къадары анга берген сынаугъа жарсыйса, аны бла бирге аны таукеллигине, жашау этерге ёчде хорлагъанына, ол жерге айланнган жанын габу ала тургъан ташны юсюнде былай кюн бетли, жарыкъ болуп ёсгенине къууанаса. Сора кеси кесинге: «Быллай гюллени къатларында мёхел болургъа жарамайды, – дейсе, жел ойнагъан чачынгы тюзете. – Айыпды ол». 

Поэтлени насыплары аз тутады. Баям, сезимлери жаландан, излемлери башха тюрлюден. Алай болмаса, Хайям бла ушакъ этерми эдинг сен, ёмюр жолларында тюбеп? Айтырмы эдинг анга жюрек тасхангы:

Мен, нени болса ашагъандан эсе,
Не къыйын эсе да, къалырма ачлай,
Не затла болса да жаншагъандан эсе,
Бир сёз да айтмай, тынгыларма  ташлай,
Манга намыслыкъды жангызлай  къалгъан
Жашауда ким бла болса баргъандан, – деп?

Алай айтдынг да, жюрек тасхангы ачдынг. Мудах кюз артыны сары айы уа къатлай эди, сени тынчайта: «Абыннган – ол жыгъылгъан тюйюлдю. Жарыкъ умутха жаяу да барадыла. Сен а атлыса!»

Ма алай бара, жолда тапды сени сюймеклик. Аны аллай кёзлери бар эди – ала бла тюбеп къалса, килисада файгъамбарланы суратларын ишлерик художник чексиз къууанырыкъ эди! Алай а аны аллына сен чыкъдынг да, андан да бек къууандынг. Ол да жарыды. Алай болады, насып жаратылса. 

Сени тансыкъ кёзлеринг
Сейир насыпда жиляй,
Эринлеринг айтдыла,
Шош, акъырын шыбырдай:

«Шукур, энтта тюбедик,
Жомакъда айтхан кибик,
Минг жылланы термилип,
Бир бирни тапхан кибик.

Минг-минг суудан биз ётдюк,
Минг палахдан къутулуп,
Дуния толкъунларында
Къалмагъанлай жутулуп…

Ол кюн, ким билсин, манга
Кимни жаны ауруду?
Сени кёрюр насыпны
Жашау энтта жаудурду…» – дерикди ол, солууу тыйыла. Сен да берликсе анга жууап: 
Санга аллай сёзле айтырым                                                 
                                                    келеди,
Дунияда бир жан да айталмаз кибик… – деп.
Излериксе сюйгенинге тийишли сёзле. Да не излер кереги барды, жюрек кеси айтып, айтдырып турады сора?
Кюн ышармагъан кюнде да.
Ай тыйса окъун жарыгъын,
Жарытып турур дуниямы
Сени дунияда барлыгъынг.

Насып отда жарый, жана,
Жанымы салып жырыма,
Сюймеклигими айтама санга,
Жаным къор боллукъ жанынга!
Ах, къалай ажымлыды насып – келсе, ол ёмюрлюк сунаса, алайды деп ийнанаса. Тюбешиу жюрюген жерде айырылыу да жол тапханын а кеч ангылайса. Сен аны алдан окъуна билген эдинг. Къайдан?! Андан жазгъанса насып сауда:
Тилейме сенден, не сюйсенг да эт 
Айлан, терс сёлеш! Башхагъа да  кет!
Тёзюп турурма, тилей жашаудан:
«Жашау, сакъла, – деп, – мындан амандан!»
Кетмей тур ансы сен бу дуниядан...
«Жибрил мёлек Файгъамбаргъа (Аллахны саламы анга болсун): «Мухаммат, кимни да сюй – аны бла айырылмай къаллыкъ тюйюлсе», – дегенди. Сора файгъамбарланы ачытхан айырылыу сени жокълагъаны сейирмиди? Ачыды… Дунияны башын кёрген, тюбюн да кёреди…» – дейди лейсан жауун. Олму айтады, аны тамычылары бла тюшген мёлеклеми айтадыла – ким билсин.
Эки бешик тебиретгенсе: 
Жукъла, балам, ариу таулу  бешикде,
Жабагъыдан ананг этген тёшекде.
Бёлляй-бёлляй, бешигинге  бёлейим,
Айтханларым къабыл болуп  кёрейим.

Тор атынгы кишенлерин сен тешгин,
Къууанч бла ариу ызда сен ёсгюн.
Бёлляй-бёлляй, бешигинге  бёлейим,
Айтханларым къабыл болуп кёрейим… – деп бёлляу айта. Ол эки кюн, ол эки ай, жети къарындашынгы, туудукъларынгы, сен сюйгенлени кериуанлары жарыйдыла тёгерегингде. Сора жарыкъдыла кечелеринг, кюнлюдюле тангларынг.

Бу дунияда керти къонакъ эсем да,
Къонакъбайда мычымай унутуллукъ,
Бу дунияда жауун тамычы эсем да,
Жерге тюшюп, мычымайын   жутуллукъ,
Не ахшыды бу дунияны кёргеним,
Ачый, жиляй, къууана да билгеним! – дейсе. 
Аны сенми айтаса, туугъан кюнюнгю жай эрттенлигими айтады – къалай игиди ыразылыкъ, жумушакъ тёгюлюп, жашауну  жарытса. 

Мусукаланы Сакинат.