Жыйырма алтынчы июльда Черек районда, Чирик кёлде, кюбюрге аталгъан тогъузунчу халкъла аралы  «Алтын къол» фестиваль  бардырыллыкъды. Аны «Къайсыннга жюз атлам» фонд бла Черек муниципал районну администрациясы къурагъандыла. Уллу майданда кёрмючге Россейни, Къазахстанны, Къыргъызстанны, Тюркню усталары къатышырыкъдыла, Къарачай-Черкес  Республиканы  модельерлери чыгъармачылыкълары бла шагъырей  этерикдиле, уллу концерт да бардырыллыкъды.

Фондну башчысы Тетууланы Инзрелни жашы Хадис  таулу халкъны жашау турмушун терен тинтген тарыхчыды. Аны бла бюгюн басмалагъан ушагъыбыз окъуучуларыбызгъа фестивальда не зат боллугъун ангыларгъа болушур деп ийнанабыз. Бу халкъ байрамгъа сабийле бла бирге келирге керекди, ала миллетибизни  озгъан ёмюрледе жашау турмушларын сезерча, бюгюнлюкде  да къаллай уста къоллу адамларыбыз болгъанын кёрюрча. 

Черек районда «Алтын къол» къууатлы, берекетли, битеу миллетлени бирге жыйгъан искусствону тёрели байрамыды. Къууандыргъан да, сагъышландыргъан да этген. Эсибизни уятхан фестиваль. Аны юсюнден толуракъ хапар эшитир муратда Тетууланы Хадис бла ушакъ бардыргъанбыз. 

-  Хадис, «Алтын къол» фестивальны къурагъаныгъыз, бардыргъаныгъыз ючюн сизге  адамла ыразыдыла. 

- Билемисиз, «искусство миллетлени бирлешдиреди» деген сёзлени  кёп айтадыла, алай бу жаны бла иш а аз бардырылады. Мени акъылыма кёре, концертле, кёрмючле жаланда заллада угъай, майданлада да бардырылыргъа керекдиле. Сау юйюрле хакъсыз ариулукъну дуниясында сау кюнню турурча.  Бир бирлери бла танышырча. Шёндюгю дуния тилсиз бола турады, телефонлагъа кёчюп. Мен а, озгъан ёмюрледеча,  халкъ байрамла сакълансала сюеме. Халкъ театрла майданлада кёргюзтгендиле оюнларын, жырчыла, суратчыла да орамлада башлагъан эдиле.

- Да бюгюнлюкде да Парижде Монмартр, Москвада Арбат суратчыладан къол усталадан толудула. Башха уллу шахарлада да майданлагъа чыгъадыла белгили устала,оркестрле да бередиле концертле.  

- Ол аламат сынамды! Искусство халкъгъа деп жаратылады. Озгъан ёмюрледеча, майданларыбыз бла хайырланыргъа керекбиз бюгюн да. Таулула: «Къан бла келген жан бла кетеди», - дейдиле, мен ийнанама, къаныбызда болгъанны биз унутмазбыз, деп. Эрттегили битеу байрамларыбыз да жашауубузда кеслерини жерлерин алсала, тюз боллукъ эди.

Къол усталыкъланы юсюнден айтханда, ала таулу адамны къанындадыла. Тауда жашау этген тынч болмагъанды, аны ючюн къоллары неге да ушап къалгъанды, не ишни да тамамлагъандыла. Ташдан юйле ишлегендиле, агъачдан адырла этгендиле, юйлерин кийизле бла жасалагъандыла. Таулула бийик таулагъа тийишли адамладыла. Мен халкъыбызны жашау турмушунда хар хайырланнган затларын тинтирге кюрешеме, алимле жазгъан затланы жыйышдырама. Кязим: «Адамды бизни атыбыз», - дегенди. Адамлыкъ – ол эсде тутууду. Бу жол   халкъны кюбюрлерибизни эсгерирге чакъырама.

- Нек кюбюрлени?

- Кюбюрде таулула бек сыйлы затланы сакълагъандыла. Ислам дин келгенден сора, Къуранларын тутхандыла, сёз ючюн, акъылбалыкъ болмагъан сабийле тиймесинле, жыртмасынла, деп. Багъалы, ариу жыйрыкъларын, накъышлы жаулукъларын, къумачланы, тёлюден тёлюге ётген кюмюш бел бауланы, ёшюнлюклени. Кюбюр – юйню таша, сыйлы  жериди. Таулула кеслери да этгендиле кюбюрлени, дагъыстанлыладан сатып да алгъандыла. Тери, темир бла тышланнган кюбюрле да болгъандыла. Бизни 1944 жылда Ата журтубуздан Азиягъа кёчюргенде, юйлерибизде тыпыр ташларыбыз, ожакъ сынжырларыбыз, кюбюрлерибиз, сарайлада малларыбыз къалгъандыла.

Кюбюр а таулуну жашау турмушуну юсюнден кёп хапар айтхан затды. Халкъ жомакъларыбызда да тюбейди, башха миллетлени жомакъларында да. Эс буруп окъучугъуз аланы.  Ёлюмсюз Кощей кесини ёлюмюн башха къыралда тенгиз тюбюнде кюбюрде  букъдургъан эди. Андерсенни «Кюбюр – самолёт» деген жомагъында уа кюбюр самолётха бурулады. Кёбюсюнде жомакълада баш жигитге узакъ жерледе тау башында ёсген уллу терекде кюбюрню табып, аны ичинде букъдурулгъан бир затны алыргъа керекди. Ол нени кёргюзтеди? Битеу халкъла да кюбюрде тыш кёзден букъдурулгъан, багъалы затланы  сакълайдыла. Аллах айтса, «Азимут» отельде жыйырма бешинчи июльда кюбюрге аталгъан конференция да бардырыллыкъды, анда тюрк эм славян маданиятланы байламлыкълары сюзюллюкдю,  Башкъортостандан, Оренбург,Челябинск областьладан, Дагъыстандан, Къарачай-Черкес эм Къабарты-Малкъар республикаладан, Ставрополь крайдан  алимле къатышырыкъдыла. 

- Быйыл ненча уста келликди фестивальгъа? 

- Жюзден артыкъ! Аладан жыйырмасы – биринчи кере. Кёбюсюн мен излеп тапмагъанма, кеслери  телефон бла сёлешип, къатышыргъа сюйгенлерин айтхандыла. Къабарты-Малкъардан, Башкириядан, Къазахстандан, Къыргъызстандан, Тюркден усталаны ишлерин кёрлюксюз. Россейни юсюнден айтханда, къоншу Къарачай -Черкес  Республика къатышырыкъды, къарачайлыла бла малкъарлыла бир халкъбыз, бир тамырбыз, къадарыбыз да бирди. Пятигорск, Прохладный шахарладан оруслу устала да жыл сайын бек сюйюп келедиле  фестивальгъа. Къысхасы, «Алтын къол» битеу миллетлени да бир майданнга жыйгъан байрамды.

- Сизни акъылыгъызгъа кёре, кюбюр башха миллетледенми келген болур, огъесе хар халкъны кесини кюбюрюмю барды? 

- Биз бу сорууну конференцияда сюзерикбиз, алимле оюмларын айтырыкъдыла. Алай кесими акъылымы билдирирге сюеме: кюбюрюбюз кесибизникиди, таулу кюбюрдю ол. Бизде «кюбюрчек», «тюйюмчек», «кюбе» деген сёзле бардыла, ала барысы да сакъланнган затны  сыфатлайдыла. Таулу аналаны, ынналаны омакъ затланы жыйгъан жерлери кюбюр болгъанды. Тауатда ариу къумачла согъуп, аланы кюбюрледе тутхандыла, сыйлы кюнлеге ариу жыйрыкъла тигерча.

Къарачыгъыз эски суратлагъа.  Жазыучу эм журналист Османланы Хыйса жыйып, бизнесмен Жангоразланы Къральбий басмалагъан китапда адамларыбызны суратлары бек кючлю шагъатладыла.  Озгъан ёмюрледе да бизни кюбюрледе сакъларча ариу затларыбыз болгъандыла. Мен байлыкъны юсюнден айтмайма. Ол башха темады. Бай да болгъанбыз. Статистикагъа кёре, кёчгюнчюлюкге дери Кавказда таулула бек кёп мал тутхан халкъ болгъандыла. Ишлеген халкъны мюлкю да болады. Алай мен айтыргъа сюйген зат башхады: кюбюрге сыйлы затла салыннгандыла, ата-бабаладан келген.

- Жаннетли болсун, профессор Эфендиланы Салих Ибрагимович лекциясында: «Биз  Кавказда жаш юйюрле нек чачылгъанларын тинтгенибизде, къайын анала: «Бир-бир келинле адепсизледиле, кюбюрлерибизни окъуна ачадыла», - дегендиле. Кюбюр юйде тамата тиширыунукъуду, башхала уа жаланда ол эркинлик берсе, ачадыла аны», - дегени эсимдеди.

- Кёресиз да, ол да мен айтханнга келеди. Кюбюр  къалаларыбыз, таш юйлерибиз, жомакъларыбыз, таурухларыбыз, тыпыр ташларыбыз, от жагъа сынжырларыбызча, бизни миллет жашауубузну магъаналы кесегиди.

- Фестивальда мастер-классла, эришиуле боллукъмудула?

- Устала болгъан жерде мастер-классла болмай амал жокъду. Эришиуле да боллукъдула, командала кеслерини  сабий кюбюрчеклерин, келин кюбюрчеклерин, сора берне кюбюрчеклерин кёргюзтюрюкдюле. Таулулада къызчыкъ тууса, аны сабий кюбюрчюгюне биринчи саугъала этилгендиле. Эрге чыкъгъанда да, къыз сыйы-намысы, сора кесини келин эм берне кюбюрлери бла чыгъады.  Алайды да, тиширыуну жашауунда кюбюрле кёпдюле.

- Профессионал жырчыла къурагъан концертден сора, жыр эришиу а боллукъмуду?

- Хау, боллукъду. «Алтын къолну» форматы халкъ байрам болгъаны себепли, халкъ жырла жырланырыкъдыла. Эртте тойларыбызда эллиле жырлаучу эдиле, бусагъатда ресторан тойлада ол тёре къалгъанды. Алай фестивальда аны къайтарыр умутлубуз.

Прохладна райондан «Родничок» фольклор ансамбль гинжи той кёргюзтюрюкдю. Зольск эм Черек районла къарындашлыкъ байламлыкъ жюрютедиле, ала да кеслерини программалары бла келликдиле .

- Фестивальгъа къошулама деген уста сизге да билдирмей келип къалыргъа эркинмиди?

- Эркинди! Алай  телефон бла сёлешип, алгъа бизге билдирип келселе, ыразы этерикдиле. Нек дегенде хар устагъа жер берирге керекди.

- Сатыу-алыу боллукъмуду?

- Болмай а! Хар уста халал къыйынын сатаргъа, аны ючюн хакъын алыргъа эркинди. Бизни республикада жашагъанла неда туристле болсунла, хар адам кесине бу ариу байрамдан юйюне бир зат алса, усталагъа да хайыр тюшер, келгенле да бу кюнню унутмазла.  Аллах айтса, буюрса, бу кюн къууанчдан толу боллукъду. Хош келигиз!

Байсыланы Марзият