Бизни ёхтемлендирген, халкъ сыйын энчи кёрген Зумакъулланы Танзиляны, КъМР-ни, КъЧР-ни да халкъ поэтини, РФ-ни М. Горький атлы Къырал саугъасыны, Чуваш Республиканы Эмине атлы миллет саугъасыны лауреатыны, Халкъла шуёхлукъларыны эм Сыйлылыкъны орденлени иесини, табийгъат жашнап жемиш берген жай ай июльда туугъан кюню барыбызгъа да байрамчады. Бу материал да аны къыйыры-чеги болмагъан ариу чыгъармачылыгъына уллу сюймеклик бла жазылгъанды.

Танзиляны чыгъармачылыкъгъа итиниулюгю сабийлигинден башланнганды. Узакъ Гирхожанда сабий кёлю бла айтылгъан тизгинле, артда Къыргъызда «Бизни сёзюбюз» эм «Бирге жырлайыкъ» жыйымдыкълада басмаланнган назмула ал атламла болгъандыла. «Къаяда гюлле» деп атагъанды ол 1959 жылда дуния жарыгъын кёрген биринчи къарылгъач китабына уа.

Алай бла башланнганды шайырны къыйыры-чеги болмагъан чыгъармачылыгъы. Отуздан артыкъ аламат, бирсилеге ахырда ушамагъан, энчи назму жыйымдыкъланы автору, аны сёзюню кючю бюгюнлюкде да адабиятыбызда жол кёргюзтген жарыкъ жулдузча жанады.

Шайырны башха-башха жыллада чыкъгъан китапларыны хар бири да халкъыбызгъа хан саугъала болгъанларына уа не сёз. «Тауланы жыры», «Чирахтан», «Сокровенность: стихи и поэма», «Кёз жарыкъ», «Жазыусуз жазмала», «Ата юйюм: назмула бла поэмала», Сайламла китапларында эм башхаларында басмаланнган чыгъарамалары битеудуния поэзия темалагъа кёре кеслерича энчи белгиленип жазылгъандыла. Туугъан жер, халкъ, жашау айланчла, ажымлы къадарла, кертилик, кертичилик, сюймеклик – была бары да жазыучуну къаламындан кюч алып, окъуучуну базманына салыннган ангыламладыла.

Сёзсюз, малкъар поэзияны бюгюннгю бийикликлеге жетгенинде бизни Танзиляны къыйыны айтып-айтмазча уллуду. Аны чыгъармачылыгъы кюнню, желлени, жулдузланы, сууну, отну, тауланы дуниясыды. Бу ариулукъда заман да тохтап къалгъанча кёрюнмеймиди?! Заман а – ол абстракциялы болумду. Танзиляны поэзиясыны теренлигине къошулгъан насыплы чакъларыбызда, биз аны барыуун эслемейбиз, ол керти да абстракциялы болумгъа айланады, ол теренликде жашауну солууун сезип, аны бирде ырахат, бирде тынчлыкъсыз, тынгысыз толкъунларына бёленип, толусунлай ол дуниягъа тюшюп къалгъанча болабыз.

Жашау кертиликни кёргюзтюп, адамланы жюреклерине асыу болгъан поэтле уа кёпмюдюле бу дунияда? Бу соруу эсиме терк-терк тюшюучюдю. Ол кезиуледе жангыдан къайтып Танзиляны назмулары келедиле акъылыма. «Аны сёзю адамлагъа асыугъа берилгенди», - деген эди бир жол къарачай-малкъар поэт Додуланы Аскер. Аны керти да алай болгъанына, шайырны ниет байлыгъына, тазалыкъгъа итиндириу сёз кючюне хар окъугъаныг сайын сейирсинмегенлей къалмайса:

Жараларым да къыйнап.

Инжилсем да чабалмай,

Жашаугъа ачыуланмам.

Не тик болса да жолум,

Кирсиз болсун ансы

Ниетим, эки къолум, - деп белгилейди кёз къарамларын ол кеси да.

Хау, жыйырманчы ёмюр адам улуну жашауунда кёп кёз къарамланы тюрлендиргенди. Алай адам кеси сайлау этерге эркин болгъанды къайсы заманлада да адамлыкъны жолларын огъесе башха ызланы. Аланы къайсы бирине сюеллиги аны, жаланда аны энчи сайлаууду. Таулу поэт Зумакъулланы Танзиля ол сайлауда ишексизди, бийик инсанлыкъны юлгюсюдю. Аны ол жаны бла тохташыулугъу уа тау Гирхожанда аппасы Юсюпланы Шамшюдюнню бла ыннасы Шахийни юйюрюнде тамырланып кюч алгъанды.

Кесини заманында Къулий улу Къайсын кёре билмеген инсан поэт болмайды, дегенди. Гирхожанны бийлеген тау тёппелени кёрген, аппасыны эрттегили жырларына, ыннасыны жомакъларына тынгылагъан Танзиля да, аланы акълыкъларындан, тазалыкъларындан юлгю алмай къоярыкъ болурму эди. Ол юлгюледен къуралгъанмыдыла да аны биринчи назму тизгинлери, биз огъарыда сагъыннган «Къаяда гюлле» деген жыйымдыкъгъа кирген биринчи чыгъармалары да.

Тау тёппелени, тыпыр ташны сыфатлары уа анга тюзлюкню, кертиликни, сюймекликни белгилеридиле ёмюрлеге. Ол кесича энчи ангылайды туугъан жерини жарыкълыгъын, жылыулугъун, ариулугъун.  Гирхожан, Ышканты – поэт аланы бир заманда унутмайды, ала аны ниет сайлауларыны базманлары болгъандыла жарсыу, къууанч кюнлеринде да.

Бизни тау тёппелерибиз саулай халкъыбызгъа къайсы заманлада да жашаргъа, бюгюлмезге, сынмазгъа энчи кюч-къарыу бергендиле, бийикликлеге, ниет тазалыкъгъа итиндиргендиле, жашауда, сюймекликде, поэзияда да. Профессор Кучукланы Зухура кесини «Онтологический метод как ядро этнопоэтики» деген китабында былай жазады: «Г.Башлярны классификациясына кёре, таулуланы асцензиональный этносха санаргъа боллукъду, «бийикликни комплекси» болгъан, ёреликге, кёкге итиннген, тартылгъан». Кертиди, биз ол ышанланы Танзиляны халкъ поэзиясында да шарт эслейбиз:

Тау бийикликлеге сейирсиннгендиле

Кёп назмучула, ётюп тау сууладан,

Таулула бийик болгъанларын кёрмей

Мында кёкге жетген бийик тауладан.

…Таула былай бийик андан болурла,

Таулуну бийиклигин кёргюзтюрге.

Ёмюрден бери андан сюелелле
     Чал башларын ёхтем кётюрюп ёрге.

Гитчелей окъуна Ата журтундан айырылгъан поэт тауланы бийикликлерини, тикликлерини, ёреликлерини юсюнден былай сейирлик, былай шатык жазмай къоярыкъмы эди, аладан тансыгъын алыр ючюн.  Таула шайыргъа къатылыкъны, тёзюмлюлюкню, тазалыкъны белгилеридиле, поэзиясында да ол алагъа аны ючюн терк-терк къайтады.

 Сау онюч жылны ёз жерлеринден узакъда болгъан поэтле, артда къайтып аны кюнюне жылыннганла, жарыгъын кёргенле, сууларын татханла бийик тауларыны сыфатларын халкъларыны сыфаты бла байлап кёп назму тизгин такъгъандыла, аланы араларында Къайсын, Керим, Танзиля, бирси сёз устала да. Хау, Къайсыннга, башхалагъа да асыры кёп къайтаса ол темагъа деп тырман этгенле да болгъандыла, алай жюрек учунууну, илхамны тыярыкъ кюч бармыды да, бу хаух дунияда уа бютюнда. Танзиля да ол даулагъа кесича тиширыу ауазы бла, алай шатык, шарт жууап бере билгенди: «Да мен а Къайсынны сюеме бютюн/Тауларымы алай сюйгени ючюн/Мени кёзлерим бла кёргени ючюн /Менде жюрек бла ангылагъаны ючюн/.

Юбилей интервьюларындан биринде поэт кеси былай айтханды: «Бизни халкъ не заманда да тауланы, ташланы юсюнде жашау турмуш этгенди: намазлыкъ да – таш, жашау жолубуз да – таш, ташдан ишленнгенди юйюбюз, халкъ да ташча къаты болгъанды». Аны «Таш» деген назмусунда да ол оюм толу ачыкъланады. Таш жеринден юзюлгенине чыдаялмай, тюшгенинде ачыгъанындан чачылып къалады. Адам да Ата журтундан юзюлсе, алай болмаймыды да?! Ол хыйсапдан къайтхандыла «алтын тёлюню» поэтлери ол темагъа алай терк, жюреклерин ачытхан жарала тартылмагъанлай, жабылмагъанлай, унутулмагъанлай, тынчлыкъсыз болуп.

 Баргъаны 25 июльда басмаланыркъды.

Жангуразланы Нажабат.