Бу кюнледе Къабарты-Малкъарда бир-бир жерледе, бегирекда ёзенде хауа исси боллукъду; Нальчикде окъуна ол 35-36 градусха жетерге ушайды. Сёзсюз, ол кимге да кёпдю, къайсы адамны, бютюнда абаданны, къарыусузну, сабийни саулугъуна иги тюйюлдю, аны ючюн бу кезиуде хар кимден да бютюнда уллу сакълыкъ изленеди.

Иссилик дегенде, адам улу жаратылгъанлы жер башында хауа болумла бла байламлы кёп зат болгъанды эмда бола барады. Бирлерини юсюнден окъусанг, бизни сагъайтхан 35 градус хычыуун кёрюнюп къалыргъа боллукъду. Сууукълукг а? Сора уллу желле, жауунла, буз ургъан деген. Табийгъат нени кёргюзтмейди, адам улу нени сынамайды дейик ол жанлары бла.

Къайда не зат болгъанын, эсепге къаллай сейир шартла тюшгенлерин бу материалны окъусагъыз билликсиз.

Хар затны да бузлатхан сууукъ

Бизни республика къыбыла регионнга саналды, болсада къышда сууугъуракъ кюнле да чыгъадыла. Хауа -10, -15 градусдан озмаса тарыкъмайбыз, тёзебиз, андан артыгъы уа аз-аздан абызыратып башлайды. Алгъын жыллада ол -25, -30 градусха жетиучюсю кёплени эслериндеди. Россейни шимал регионларында уа 40 градусха дери терк-терк тюше туруучуду.

Кёпле биле да болмазла, алай жер башында андан да сууукъ болады. Антарктидада «Восток» станцияда 1983 жылда термометр -89,2 градусда къатхан эди. Якутияда Верхоянск шахарда къышда -67,8 градус да бола тургъанды. Оймякон элде уа -82 градус эсепге тюшгенди.

Сууукъмуду ол? Сёзсюз, хау. Алай башха планеталагъа къарагъанда уа, ол бары да салкъын жерчикледиле. Сёз ючюн, Уранда кече -240, Нептунну спутниги – Тритонда уа – 235 градус сууукъду. Бизни къатыбызда Айда дорбунладан бирини теренинде 2009 жылда -249 градус болгъаны тохташдырылгъанды. Аллай жерледе хауа суугъа айланады, метан деген газ а бузлап таш кибик болады.

Ёлтюрюрге боллукъ иссилик

Артыкъ сууукъ бла бирге бизге иссилик да хаталыды.

Жер башында хауаны эм бийик температурасы - 57,7 градус 1922 жылда Ливияда Эл-Азизии шахарда болгъанды. АБШ-да Ёлюмню аласында 2013 жылда иссилик +56,7 градусха жетген эди.

Россейде уа эм исси кюн (+45,4 градус) Къалмукъда Утта метеостанцияда эсепге тюшгенди. Москвада 1940 жылда хауа 42,2 градусха дери жылыннган эди.

Кюн тюбюнде хауадан эсе топуракъ исси болуучуду. Сагъынылгъан талада ол бир жылда 56,7 градусха дери къызгъанды, Иранда Деште-Лут къумлада уа 70 градусдан окъуна атлайды. Сахарада юзмезле да андан артха къалмайдыла.

Аламда уа болум къалайды? Венерада булутла басып, кюн жылыуну жер башында къысып тургъанлары ючюн, топуракъны иссилиги 470 градусха жетеди. Кюннге андан эсе Меркурий жууукъда турады, алай аны юсюнде кюндюз «жаланда» 430 градус болады. Кечеси да -180 градус сууукълукъ бла бир да хычыуун боллукъ тюйюлдю.

Юйлени башларын алып кетген желле

Антарктидада тенгиз жагъасында желле кюн сайын бир секундха 15 метр терклик бла юфгюредиле. Бу жаны бла рекорд а Австралияда болгъанды: Барроу айрыкамда 1996 жылда болмагъанча аллай уллу боран кётюрюлген эди (113 метр секундха). Гиннесни китабына уа 1958 жылда Вичита-Фоллс шахарда (АБШ, Техас) торнадо (125 метр секундха) тюшгенди. Ол болмагъанча аллай уллу хата салып кетген эди.

Нептун планетада бир секундха жел 583 метрни озады. Юпитерде уа Уллу Къызыл Тамгъа деген ураган къутуруп тургъанлы талай ёмюр болады. Ол къачан тохтарыгъын алимле билмейдиле.

Жауунла, къургъакълыкъ

Индияда Черапунджи деген бир жер барды, анда жауунла тохтамай он айны жаууп турургъа боллукъдула. Бир жылгъа анда кёкден тёгюлген сууну къалынлыгъы 11 метрге жетеди. Гавайи штатда Кауаи айрыкамда жылланы биринде жауун тохтаусуз 247 кюн жаууп тургъанды.

Россейде эм кёп жауун Сочиде жауады - жылгъа 3240 миллиметр. Каспий тенгизни къатында тюзледе уа къумладача жауун жылла бла окъуна жаумай туруучуду.

Къум дегенде, жер башында ол жаны бла Къыбыла Америкада Атакама белгилиди. Анда адам улу жер башында жаратылгъанлы бери жауун бир кере да жаумагъанды. Онбеш жыл мындан алгъа уа, не сейир, анда къар тюшгенди. Алай ол да талай минутдан сора бек терк жокъ болгъан эди.

Аламда да болуучудула жауунла, алай биз суннганча аллай угъай. Сёз ючюн, Венерада сера кислота жауады, Титанда уа суу маталлы метан газ. Биринчиси адамгъа бек кючлю ууду, экинчиси уа отлукъду. Аллай жаууннга тюшген такъыйкъа адамны жашауунда ахыргъы боллукъду.

Буз а бузмуду

Ургъан буз къоркъуулу болгъанлыкъгъа, бир игиси – кёпге бармайды. Эм уллу буз гулмак АБШ-да 2010 жылда табылгъанды; аны эни – 20 сантиметр, ауурлугъу уа – 900 грамм эди. 1986 жылда Бангладешде килограмм тартхан бузла уруп, тёгерек-башха хата салгъан бла къалмай, талай адамны жашауларын да юзген эдиле.

Бизни къыралда буз кёбюсюнде къыбыла регионлада жауады. Сёз ючюн, 1957 жылда Вознесенская элде тюшген бир-бирлери килограмм бла жарым окъуна тарта эдиле.

Къытайда уа 1981 жылда кёкден жети килограммлыкъ бузла жаугъандыла. Топ кибик аллай уллу эмда ауур гулмак къызыуу бла уруп нени да ууатырыкъды.

Кёк кюкюрейди, элияла жылтырайдыла

Африкада Угандагъа энтта да «ёмюрле бла кюкюреген кюнлени къыралы» дейдиле - жылны 270 кюню анда ма аллайдыла. Алай бу жаны бла алчыгъа уа Венесуэлада Кататумбо черек баргъан тала саналады. Анда бир квадрат километрге жылны ичинде элия 250 кере урады. Аны себепли алайгъа «элияны битеудуния арасы» деп да айтадыла.

Россейде андан къайда аз боладыла быллай болумла, алай дагъыда Кавказда, Сочини тийрелеринде кёк бир жылгъа 30-40 кере кюкюреучюдю.

Аламда элия кёп планеталада болуучуду. Юпитерни хауасында электрокюч таякъны кенглиги сау къырал тенгли окъуна болады. Кючю уа жерде элияладан айтып айтмазча аллай бирге уллуду.

Къар, бузкъаудан

Бир кере АБШ-да Калифорнияда ыйыкъгъа беш метр къар жаугъан эди. Эм уллу къар бурчакъчыкъ (38 сантиметрлик) да анда табылгъанды. Аляскада Бёрч-Крик жерде бир суткагъа эки метр къар тюшгенди. Бизни къыралда уа бу жаны бла Камчаткада Пущино эл белгилиди.

Канадада бла АБШ-да 1998 жылны къышында жолланы 10-12 сантиметр къалынлыгъы болгъан бузкъаудан къысып, талай ыйыкъгъа битеу жашауну тыйгъан эди.

Японияда Ибуки тауну башында жыйылгъан къарны къалынлыгъы 12 метрге жетерге кёп къалмайды. Юпитер планетаны къатында спутникде – Европада уа бузну къалынлыгъы отуз километрге жетеди.

Къысха шартла

- Жер башында эм кюнлю шахар Аризона Штатда Юмады, Россейде уа – Забайкальск крайда Борзя;

- Бизни къыралда Южно-Курильск шахарда жылда 118 кюнню туманла басып турадыла;

- АБШ-да Монтана штатда 1972 жылда 15 январьда бир сутканы ичинде хауа -48 градус сууукъдан +9 градусха дери жылыннган эди. Ол а 57 градус башхалыкъды;

- Монтанада Браунинг штатда 1916 жылда 23 январьны кечесинде хауа +6,7 градус жылыдан терк тюшюп -48,8 градус сууукъ болгъан эди;

- Къыбыла Дакотада 1943 жылда 22 январьда эки минутну ичинде хауа 27 градусха жылыннганды (-20-дан + 7-ге дери);

- Жер башында хауаны температурасыны эм уллу башхалыгъы (105,8 градус) Якутияда Верхоянск шахардады. 1885 жылда 15 январьда анда -67,8 градус сууукъ болгъан эди, 2020 жылда 20 июньда уа +38 градус иссилик;

- Хауаны эм уллу басымы 2001 жылда Монголияда эсепге тюшгенди - 108,56 кПа, эм азы уа (85 кПа) 2003 жылда F-4 боранны ичинде.

Улбашланы Мурат хазырлагъанды.