Сабийхэр щагъасэкIэ адыгэхэм Iэмал зэмылIэужьыгъуэхэр къагъэсэбэпу щытащ. Абыхэм ящыщ зыт джэгукIэхэр. Ахэр куэд мэхъу, икIи къыдэкIуэтей щIэблэм и Iэпкълъэпкъым, акъылым, гупсысэкIэм зрагъэужьу. Адыгэ джэгукIэхэр зэхуэзыхьэсыжу зытхыжахэм ящыщщ Нало Заур. Абы и «Адыгэ сабий литературэм» къитхыжа джэгукIэ зыбжанэм фыщыдогъэгъуазэ.
АСЛЪЭН Каринэ.
Гъэр
Джэгунухэм гупитIу загуэш. Метр 80- 100 я зэпэжыжьагъыу щIы зэтесым быдапIитI щаухуэ (мывэкIэ къагъэтIылъыхь, метри 4 - 6 и инагъыу, и дыхьэпIэр метррэ ныкъуэрэ хуэдиз хъууэ). Зыр быдапIэ блыным хуэзэу, адрейр лъэбакъуитху хуэдизкIэ абы къыпэщIэхауэ екъуа захуитI иратхъэ. Апхуэдэ дыдэу адрей быдапIэми щащI. БыдапIэм пэгъунэгъу япэ итхъам дэкIуэхэу гупхэр мэув. Джэгум щIэзыдзэнур пхъэидзэкIэ зэхагъэкIри, гупым и тхьэмадэм езым ейхэм щыщ гуэрым унафэ хуещI бийм деж кIуэуэ кIэс къихьыну. Унафэ зыхуащIар бийм и деж къокIуэри, зи Iэгур дэгъэзеяуэ зи Iэр къэзышиям бгъэдохьэ. Бгъэдыхьар хуитщ цIыхуищым я Iэгум еуэну; абы щыгъуэми япитIыр нэпцIу, ещанэр пэжу. ЯпитIыр мыпIащIэурэ ещанэу зи Iэгу еуэнур къилъыхъуэурэ ищI хъунущ. Ещанэу зи Iэгу еуэнур езым нэхърэ нэхъ лъэрымыхьыфэ зриплъ гуэру къыхех, зыкъримыгъэуIэу гъэр ищIын мурадкIэ. Ещанэу йоуэри щIопхъуэж, зэуар абы псынщIэу кIэлъыщIопхъуэ, къиуIэну. ЕтIуанэ итхъам нэмыс щIыкIэ къиуIэфмэ, гъэр ещI икIи езыхэм ящыщ адрей гупым ягъакIуэ, кIэс къихьыну.
Ауэ етIуанэ итхъам зэпрыжмэ, ещанэу зи Iэгу еуам нэмыщI, абы дэIэпыкъуну нэпцIу зи Iэгу еуаитIри къыдож, пхъэр ящI. Я быдапIэм иIэ итхъам нэмысу ар къауIэмэ, гъэр къащIри, я быдапIэм яшэ.
Пхъэр къащIауэ кIэс къихьыну ягъэкIуам къыкIэлъыжэу щалъагъукIэ, мыдрей гупым и тхьэмадэм езыхэм я щыщу зы е тIу абы дэIэпыкъуну еутIыпщ. Абыхэм я къалэнщ езым ящыщымрэ абы и ужь иту къажэмрэ быдапIэм дагъэхьэу пхъэрыр къауIэну е ирагъэгъэзэжыну. Ахэр къауIэмэ, гъэр хъуркъым, атIэ а къыщауIам деж я пIэм имыкIыу щытщ, гъэр ящIа я ныбжьэгъур быдапIэм дашэху, иужькIэ я гупым деж къагъэзэж.
Апхуэдэурэ гупитIми гъэр щырыщ-плIырыплI хуэдиз яIэ хъуа нэужь. Пхъэр ящIхэм ящыщ гуэр зыми къамыуIэн хузэфIэкIмэ, быдапIэм и дыхьэпIэмкIэ дэлъадэу и ныбжьэгъу гъэр ящIахэр къришыжыфынущ. Абы щхьэкIэ абыхэм еIусэн хуейуэ аращ. КъыщикIыжкIэ куэбжэмкIэ къыдэмыхьэжу дэнэкIэ жэми мэхъу. ЩIэпхъуэжахэм я ужь зэрыгупу йоувэ, я быдапIэм нэмысыжу къауIэфмэ, аргуэру гъэр ящIыну.
ТекIуауэ къалъытэ зы гупым адрейр гъэр ищIмэ е гъэр нэхъыбэ зэман пыухыкIам ирихьэлIэу зиIэр.
Дзыгъуэ-джэду
Джэгунухэр хъурейуэ, тIурытIу (зым и щIыбагъ зыр дэту) къоувэкI. Зы джэдурэ зы дзыгъуэрэ хах. Дзыгъуэм джэдур зэрилъагъуу щIопхъуэ (хъурейр къежыхь). Хъурейм илъэдэну тIури хуиткъым, дзыгъуэр гъуэм щипкIэжкIэ фIэкIа. Дзыгъуэм джэдур къылъэщIыхьэу щыхъукIэ е ешамэ хъурейм йолъадэри, тIум ещанэу я пэм къоувэ. А здэувам и ужь итыр псынщIэ дыдэу дзыгъуэу щIопхъуэ.
Апхуэдэурэ къызэрохуэкI, джэдум зы дзыгъуэ къиуIэху. Джэдум зыгуэр къиуIэмэ, зызэрахъуэж.
Жьынду цIыкIу
ЦIыкIухэр хъурейуэ къоувэкI, зыр и кум йоувэ. Ар жьынду цIыкIуращ. Мыдрейхэр хэт хьэндырабгъуэщ, хэт цIыв цIыкIущ, хэти бзущ. Джэгур езыгъэкIуэкIым жеIэ: «Нэху мэщ!» Хъурейуэ къеувэкIхэр «къоуш», хьэндырабгъуэм, цIывым, бзухэм зыпащIыжу щIадзэ, жьындур «мэжей».
Джэгур езыгъэкIуэкIым: «Жэщ мэхъу!» - щыжиIэкIэ, псори я пIэм йожыхьри «мэжей», жьындур къоушри, яхэплъэу щIедзэ. Хэт зигъэхъейми дыхьэшхми къыхешри, и гъуэм (къатхъыхьам и кум) ирегъэувэ. Ахэр жьынду цIыкIу мэхъури, «жэщ хъумэ» зэгъусэу мэщакIуэхэр. Апхуэдэурэ псори къаубыда нэужь, джэгуныр яух.
IэгущIэуэ
Зи Iэгу щIэуэнур пхъэидзэкIэ хах. Абы и Iэ сэмэгур и нэкIум Iулъу, и Iэ ижьыр, Iэгур егъэзыхауэ, и блэгущIэм щIелъхьэри мэув. Джэгум хэтхэм абы и щIыбагъым дэтщи, гъуэрыгъуэу бгъэдыхьэурэ и Iэгум йоуэ. Зи Iэгу еуэм къищIэн хуейщ ар хэтми. КъыхуэщIэрэ - езыр адрейхэм яхохьэри, къищIар мэув, къыхуэмыщIэрэ - къищIэху щытын хуейщ.
