Амарант деген атны мирзеу маталлы битим жюрютеди. Аны кёп тюрлюсю барды, бирлерин гюлча алай ёсдюредиле, башхаларын а ашха жаратадыла. Аны бюртюклеринден жарма эмда ун этедиле, жау сыгъадыла, чапыракъларын а салатлагъа къошадыла, биширип, ашха хайырланадыла.

Хайыры

Бу затны жюз граммында белок (3,8), жаула (1,6), углеводла (18,7) эмда клетчатка бардыла (2,1). Аны кючю 102 килокалорийге жетеди. Аны бюртюклеринде A, В, С, Е, Р витаминле табыладыла. Аладан сора уа ма быллай минералладан да байды ол: марганец, фосфор, темир, багъыр, магний, селен. Аны себепли жюрекге, тамырлагъа да хайыры уллуду.

Амарантда клетчатканы эки тюрлюсю барды: эриген бла эримеген. Биринчиси къанда «осал» холестеринни азайтыргъа себеплик этеди, бал тузну да мардасында тутады. Экинчиси а аш оруннга, чегилеге игиди. Адамгъа бир кюннге аш бла 25-35 грамм эримеген клетчатка керекди. Ол а къабукъларын ашаргъа жарагъан кёгетледе бла жемишледе, къудоруда, къозлада, бюртюкледе, жарма продуктлада, ол санда амарантда да табылады.

Бу битимде белок бек игиледен бириди, анда адамны чархы кеси жарашдырмаучу аминокислоталаны бары да табылады. Глютен деген затны кётюралмагъанлагъа да ол аламат келишеди.

Хатасы уа бармыды?

Аны бюртюгюню къабугъунда сапонин деген зат болгъаны ючюн ол а бир-бирледе аллергия къозгъаргъа боллукъду. Алай болмазча уа амарант жарманы биширирден алгъа жарым сагъатны сууда тутуп, ызы бла бир ненча кере жууаргъа керекди.

Ашда

Аны татыуу аз-маз жерге эмда къозлагъа тартады. Кеси да татлы эмда тузлу ашлагъа да келишеди. Амарантдан как этедиле, алайлай салатлагъа къошадыла, къуууруп къурмач халда хайырланадыла. Ол бек терк бишеди, отда кёп тутсагъыз а, ачыракъ боллукъду.

Амарантны чапыракъларындан чай этип ичерге жарайды, аны жаууну уа дарманча аллай кючю барды.

Шартла

Амарант бек буруннгулу битимди. Къыбыла Америкада Колумб ары жетгинчи окъуна аны кенг хайырланып тургъандыла. Анда жашагъан миллетлени ашларында ол нартюх неда къудоруча аллай магъаналы жерни алгъанды.

Ашдан сора да, аны ацтекле бла инкле кеслерини дин тёрелеринде бояу этип хайырланнгандыла. Алай испанлыла келгенлери бла христиан дин жайылып башлагъандан сора ол да къалгъанды. Амарантны уа ашха окъуна къошмай тебиреген эдиле.

Бюгюнлюкде бу битим Америкада, Азияда, Африкада да ёседи. Бир-бир къыраллада андан аурууланы профилактикасына жарагъан продуктла чыгъарадыла. Россейде уа аны озгъан ёмюрню отузунчу жылларында биринчи кере академик Н. Вавилов тинтип башлагъанды; ол аны мал ашлагъа иги жарарыгъын кёргюзтген эди. Бюгюнлюкде амарант бизде Ростов бла Челябинск областьлада, Алтай, Краснодар эмда Пермь крайлада битеди. Ол бир айны ичинде чапыракъ этеди. Бюртюклери жетерча уа 6-7 ай керекди.

Амарантны 60-70 тюрлюсю барды. Башында айтханыбызча, бирлери ашха жарай эселе, башхалары уа гюллеча чагъадыла, заранлы ханслача битедиле. Мирзеулюк амарантны бюртюклери саргъылдым бетлидиле, чапыракълары ашха жараулуланы уа – къара. 

Улбашланы Мурат хазырлагъанды.