Байрым кюн Огъары Малкъарда къарачай-малкъар халкъны адет-тёрелерин сакълаугъа бурулгъан «Нарт оюнла» бардырылгъандыла. Анга республиканы шахарларындан бла эллеринден жамауат аслам къатышханды. Фестивальгъа келгенлени кёбюсю жаш адамла болгъанлары уа бютюнда магъаналыды.
Жигитибизни
аты бла
Быйыл фестиваль онунчу кере къуралады, кеси да Совет Союзну Жигити Байсолтанланы Алимни 100-жыллыгъына аталгъанды. Аны башламчысы «Къайсыннга жюз атлам» фондну таматасы Тетууланы Хадис бизге айтханнга кёре, оюнла ёсюп келген тёлюню халкъны тарыхына, адет-тёрелерине юйретир, спортха сейирлерин къозгъар мурат бла бардырыладыла.
- Быйыл фестивальны айтхылыкъ жашыбыз Байсолтанланы Алимге бошдан жораламагъанбыз. Анга Совет Союзну Жигити деген эм даражалы ат 1942 жылда 23 октябрьде берилгенди. Айтырыгъым, быллай байрамла ёсюп келген тёлюню жамауат ишге тартыргъа себеплик этерге быллай магъаналы жыйылыуланы къурауда сынау берирге керекдиле. Быйыл а аны бардырыу бир къауум жаш адамгъа ышанылгъанды, ала кеслерини хунерлерин кёргюзтгендиле. Келир заманда халкъыбызгъа магъаналы жумушланы да андан ары бардырырла деп ышанама, - дегенди Тетуу улу.
Байрам а эрттенликде Яникойда Байсолтанланы Алимни эсгертмесини къатында башланнганын белгилерчады. Мында джиппингге чыкъгъан жашланы бла къызланы жолгъа Алимни жашы Валерий, Байсолтанланы тукъумну келечилери ашыргъандыла. Бу эришиуледе уа биринчи Ташлы-Таладан Байсыланы Аслан болгъанын айтырчады.
Алгъышлаула,
тежеуле
Огъары Малкъарда уа фестиваль кюн ортада башланнганды. Жыйылгъанланы алгъышлай, Тетууланы Хадис «Нарт оюнла» ёсюп келген тёлюню ата-бабаланы адет-тёрелерине юйретир, халкъны тарыхын билдирир мурат бла башланнганларын чертгенди. «Озгъан жылланы ичинде миллет бу ишге ыразылыгъын айтып, оюнлагъа къошула, бизге билеклик эте эсе, оюнла халкъгъа керек болгъанларын кёргюзтеди»,-деп белгилегенди ол эмда фестивальны къураргъа, бардырыргъа себеплик этгенлени сагъынып, барысына да ыразылыгъын айтханды.
Черек районну администрациясыны ишлерини управляющиси Байсыланы Харун жыйылгъанланы районну башчысы Муртазланы Борисни атындан алгъышлагъанды. Ол быллай байрамла миллетни бирикдириуде, аны энчиликлерин сакълауда артыкъда магъаналы болгъанларын чертгенди. «Жыйылгъан жерлерибиз къууанчдан-оюндан толсунла, бир бирге ниетибиз, жюреклерибиз ачыкъ болсунла»,-деп алгъыш этгенди ол.
Байсолтанланы Алимни эгечинден туугъан Мызыланы Таубий жигит жууугъуну атын ёмюрлюк этиуге уллу къыйын салгъанды. Ол таулу миллетни эки батыр уланы Байсолтанланы Алимни бла Уммайланы Мухажирни юслеринден китапланы авторуду. Жыйылгъанланы аллында сёлеше, Уллу Ата журт урушну кезиуюнде батырлыкъларын кёргюзтюп, Совет Союзну Жигити деген атха тийишли болуп, алай кёчгюнчюлюк ючюн къырал саугъаны алалмай къалгъан уланларыбыз болгъанларын чертгенди. «Миллетни атындан битеу тийишли жерлеге, ол санда къыралны оноучуларын да жазып, тюзлюк тохташдырылырын, алагъа Жигитни жулдузлары берилирлерин излерге керекди»,-деп чакъыргъанды ол.
Генерал-лейтенант Аттоланы Борис а Байсолтанланы Алим батырлыкъны, кишиликни юлгюсю болгъанын белгилеп, аны атын ёмюрлеге сакъларгъа кереклисин чертгенди. «Келир жыл Уллу Хорламны 75-жыллыгъын белгилерикбиз. Хар тау ауузда да бардыла батыр жашларыбыз. Туугъан эллеринде аланы атлары, этген жигитликлери бла баннерле орнатылсала тюз боллукъ сунама. Келген къонакъла, кеси адамларыбыз, ёсген тёлю да аланы билирча, ёмюрлеге сакъларча»,-дегенди ол.
Къарачай-Черкесден а пелиуан жашыбыз Ёзденланы Марат келгенди. Ол боюнуну кючю, тишлери бла ауурлукълары 4-5 тоннадан артыкъ машиналаны тартып, он метрге элтип, россейли эм дуния рекордла салгъанды. Марат быллай аламат, къууанчлы жумушла миллетге артыкъда магъаналы болгъанларын чертгенди. Ол кеси да «Кючлю Россей» деген къымылдауну Шимал-Кавказ федерал округда келечисиди. Ол организацияны атындан Огъары Малкъарны администрациясыны таматасы Табакъсойланы Кемалгъа спортну айнытыугъа салгъан къыйыны, саулукълу жашауну ниетлерин жайгъаны ючюн Ыразылыкъ эм эсде къаллыкъ саугъа бергенди.
Ата-бабаларыбызны оюнларын жангырта
Ызы бла уа оюнла башланнгандыла. Тау жерледе жашагъан миллет душманнга къажау кёп кере тургъанды, жалынчакъсызлыкъны сакълар ючюн а жаш тёлюге къарыуун, сынауун жыйышдырыргъа керек болгъанды. Шёндюгю тёлюге уа ата-бабаларыбызны оюнларын къайтарып, кючлерин сынаргъа тюшгенди. Алай бла ол кюн жашла таш атып, ауур жюк ташып, тутушуп, скандырбек тутуп эришгендиле.
Бютюнда сейир а ат оюнла болгъандыла. Жашла атларын чапдырып, жерден бёркню алып, таякъ бла жумуртханы сындырып эришгендиле. Бу жол, былтырча, бу эришиуледе айырмалы Сарбашланы Таулан болгъанды. Жюрини оюмуна кёре, экинчи жерге Хасауланы Расул, ючюнчю да Алтууланы Исмайыл тийишли болгъандыла.
Скандырбек тутуу да сейир эришиуледен бириди. Къарыуларын сынагъанланы тёгереклерине халкъ басынып, эришгенлеге кёл этдиргендиле. Бу жол а Хабаздан Узеланы Ахматны хорлагъан болмагъанды.
Бел бауладан тутуп тутушуу миллет оюнланы арасында энчиди. Ол жаш адамланы къымылдауларын, чыдамлыкъларын сынаргъа онг береди. Алай бла эр кишилени арасында Шауаланы Исламны жыкъгъан чыкъмагъанды. Сабийлени арасында уа эм тири Къазийланы Ислам (2007 жылда туугъанды) болгъанды.
Ауур жюкню ташыуда да Жангоразланы Рустамгъа тенг жокъ эди. Газаланы Алимни уа таш атып, бир адам да озалмагъанды.
Хар эришиуде да алчылагъа ахча саугъала бла грамотала берилгенлерин белгилерчады. Битеу эришиуледен сора уа команда эсепде Хабаз эм Кичибалыкъ эллени жыйымдыкъ къауумлары биринчи жерге чыкъгъандыла. Экинчиле Ташлы-Таланы, ючюнчюле да Черек районну командалары болгъандыла.
Оюнланы ахырында Элбрусха кётюрюлген эм жаш адамла (алагъа онушар жыл болгъанда ёрлегендиле тёппеге) Мисирланы Алий бла Гузойланы Рашит да саугъаланнганларын айтыргъа тийишлиди. Белгили альпинист Ёлмезланы Абдул-Халим алагъа дипломла эмда эсде къаллыкъ саугъала бергенди.
Къол усталаны
кёрмючлери,
той-оюн
«Нарт оюнлада» да къол усталарыбызны ишлерин да кёрюрге онг болгъанды. Сауутла ишлеген уста Къарчаланы Мухадин ишлеген таулу бичакълагъа сабийлени, таматаланы арасында да сейир бютюнда уллу эди. «Бу байрам таулуланы эрттегили тёрелерин сакълар мурат бла къуралады. Таулу бичакъ а миллетни ёмюрлени теренинден келген шартларындан бириди. Жарсыугъа, бир кезиуде бу сауутубузну тас этер чекге жетген эдик, алай энди аны жангырталгъанбыз. Таулу бичакъла уа тюрлю-тюрлюдюле, адамла аланы кёрсюнле, билсинле деп келгенбиз бери. Бюгюнлюкде уа бизни сауутубузну къуру Кавказда угъай, битеу дунияда да биледиле деп шарт айталлыкъма. Ол ишде, не жумушда да тынчды, къолгъа тап жарашады, аны ючюн а кёпле аны сюйюп аладыла. Ол дунияда бек иги бичакъладан бириди дерге да эркинбиз»,-дегенди ол бизге.
Кертисин айтханда, байрамны концерт программасы да бай эди. Атмырзаланы Элдар, Жуболаны Жамбулат, Жаникаланы Элдар, Тёппеланы Алим, «Эрирей», «Жашлыкъ» къауумла айтхан, миллет сюйген жырлагъа къарсла бла тюбегендиле. Жаш жырчыла Юсюпланы Земфира бла Атабийланы Малика да къууандыргъандыла фахмулары бла.
Ташлы-Таладан «Ийнар» ансамбльни артистлери уа нартланы кийимлерин кийип, къолларына сауутла алып келгендиле фестивальгъа. Ала да ариу ауазлары бла деменгили къаяланы зынгырдатхандыла.
Тохтатыргъа эркин тюйюлбюз
Сёзсюз, «Нарт оюнла» таулу миллетни культурасын, эрттегили тёрелерин, тилин сакълауда уллу себеплик этген проектди. Аны ючюн а фестиваль тохтамазгъа, келир кезиуде уа бютюнда къуралыулу болургъа тийишлиди, деп акъыл этеди Черек районну администрациясыны ишини управляющиси Байсыланы Харун.
- Быллай ишле артыкъда магъаналыдыла, жаланда аланы даражасын чыгъара билирге керекди. Оюнлача уллу жыйылыула 2-3 кюннге этилмейдиле, аны ючюн а къурау комитет болургъа, анга 2-3 ай алгъа хазырланып башларгъа тийишлиди. Власть органла, жамауат биригиуле бирге кенгешип, хар ким да боюнуна бирер жумушну алса, быллай тюбешиуле чурумсуз бардырыллыкъдыла, сёзсюз,-деп акъыл этеди ол.
Бу жылланы ичинде уа «Нарт оюнла» Огъары Малкъарда бардырыладыла, болсада аны башха тау эллебиризде къураргъа да боллукъ эди, деп сагъыш этеди бизни ушакъ нёгерибиз. «Огъары Малкъарны аты айтылырын сюеме, мында быллай ишле къуралгъанларына къууанама, ёхтемленеме. Элибизде чомарт, къонакъбай адамла жашайдыла. Алай, мен акъыл этгенден, быллай жыйылыуланы башха эллеге да элтирге тийишлиди: алада абаданларыбыз, жаш тёлю да кёрсюнле миллетибизни бай культурасын»,-деп оюм этеди ол.
Ыспаслау
Огъары Малкъарны орта школуну директоруну юйретиу жаны бла орунбасары Чаналаны Роза уа фестиваль онунчу кере бардырылгъаны оюнланы миллетге магъанасына шагъатлыкъ этгенин айтханды. «Кёресиз, къаллай бир сабий барды мында, жаш къауум, таматала да келгендиле. Быллай жумушла уа миллетни бирикдириуге себеплик этедиле, аны къурагъанла сау болсунла»,-дегенди ол.
«Созидание» жандауурукъ фондну башчысы Елена Смирнова уа Москвадан «Нарт оюнлагъа» иш этип келгенди. Ол районда социал магъаналы учреждениялагъа болушлукъ этгени ючюн Черек районну администрациясыны Сыйлы грамотасы бла саугъаланнганын айтырчады. «Къыралыбыз кёп миллетлиди, алай халкъланы энчиликлерин билдирген жумушла уа алай кёп тюйюлдюле. «Нарт оюнланы» юслеринден манга айтханларында уа, жолгъа атланнганма, быллай сейир, башхалагъа ушамагъан ишни кёрмей къалыргъа жарамайды. Малкъаргъа уа биринчи кере келмейме, бу жерни бек сюеме, таулу миллетни таныгъаныма къууанама»,-дегенди бизге Елена.
Фестивальны къурагъанладан бири Таппасханланы Фатима быйыл бу ишни бардырыргъа болушханлагъа барысына да ыразылыгъын билдиргенди, ол санда Черек районну башчысы Муртазланы Борисге, администрацияны ишини управляющиси Байсыланы Харуннга. «Фестивальла унутула баргъан ариу адетлерибизни сакъларгъа себеплик этедиле. Сабийле быллай оюнлагъа къошула, тау тилибизни эшите, миллетни тюз келечилери болуп ёсерикдиле деп ышанама. Сёзсюз, фестиваль жашаргъа, айныргъа керекди, аны ёчюлтюп къояргъа эркинлигибиз жокъду»,-дегенди ол бизге.
