Узакъ ёмюрлюлюкню жашырынлыгъы недеди, кёбюрек жашарча не этерге боллукъду? Къартлыкъны хорларгъа онг бармыды? Бирле эртте, башхала уа жюз жылдан сора нек ёледиле?  Быллай соруула инсанны кёп ёмюрлени сагъышландырадыла. Алагъа жууапла ДНК молекулада «букъдурулупдула». Ол себепден аны жашырынлыкъларын билир ючюн, битеу дунияда да алимле сейирлик тинтиуле бардырып кюрешедиле. Шимал Кавказда жашагъан миллетлени генетикаларын Къабарты-Малкъар къырал университетде генетикадан, селекциядан бла семеноводстводан кафедрада сюзедиле. Аланы ишлерини юсюнден жаш алим Джаубермезланы Мурат бла Орус география обществону келечиси Мокъаланы Тенгиз ушакъ этгенди.

Мурат бюгюнлюкде Башкъортостан къырал университетинде молекулярный генетика эм фундаментальный медицина кафедрасында билимин андан ары ёсдюреди, «Y-хромосоманы полиморфизмине кёре къарачайлыланы бла малкъарлыланы генетика структураларын тинтиу» деген илму иш хазырлай турады. «Бу жаны бла ишлеп 2011 жылда Битеулю генетиканы  Н.И. Вавилов атлы институтундан жашауну узунлугъу ючюн жууаплы генлени бла Къабарты-Малкъарны халкъларыны генетикаларын тинтирге предложение этген эдиле. Вузда аны къабыл кёргендиле эмда биология факультетни деканы, илму башчыбыз Анзор Паритов, аспирант Елена Афова бла бирге тинтиулени башлагъанбыз. 85 эм андан кёп жыл жашагъан адамланы къанларын алгъанбыз, ала къаллай азыкъны ашагъанларыны, аман къылыкъларыны, турмуш болумларыны юсюнден соргъанбыз. Тинтиуле бардырыргъа ауругъан неда къарыусуз угъай, саулукълу, тири абаданланы сайлагъанбыз, аланы саны эки жюзден атлагъан эди», - дейди алим.

Мурат айтханыча, узакъ ёмюрлюлюк ючюн жууаплы энчи ген жокъду. Ала адамны ёмюрюн къаллай ауруула къысхартыргъа боллугъун белгилейдиле – рак, Альцгеймерни ауруу эм башхала. Сора, алимле анализлени тенглешдире кетгенде, аш бла инсанны жашаууну узунлугъунда артыкъ уллу байламлыкъ болмагъанына тюшюннгендиле, аны ючюн Россейни башха регионларында медико-биология лабораторияла берген эсеплеге да къарагъандыла. Башхалыкъ жангыз да аллельледе барды, ала бир генни тюрлю-тюрлю формаларыдыла эм аурууну къозгъаргъа, тыяргъа да боладыла. Кёп жашагъанланы барысында да аланы энчи тюрлюлери аслам тюбегенлери тохташдырылгъанды.

Алай эсе, къанны анализине кёре адам къаллай аурууладан къыйналырыгъын алгъадан билип, анга болушургъа онг табыуну юсюнден айтханда, теорияда аланы билирге боллукъду. Алай хар не да генледе жазылыпды дегенле да жангылгъан этедиле. Тинтиулеге кёре, аурууланы жангызда он проценти байламлыдыла ала бла. Къалгъаны уа жашау-турмуш болумлагъа кёре къуралады: аш, экология, хауа, техниканы хатасындан чыкъгъан газла – ала чархны клеткаларында мутациялагъа окъуна келтириучюдюле. Инсанны генлеринде кёп жашарча аллельле аслам эселе да, ол кесин сакъламаса, ала анга не хазна болушурла. Генлени магъаналары адамны 95 жылындан сора ёседи, ары дери уа хар не ючюн ол кеси, экология жууаплыдыла.

Бусагъатда алимлени умутлары келир заманда тинтиулери адамлагъа кёп жашаргъа болушурча болсалады. Ол неда бу аман ауруу тиер деген къоркъууу бла келген генетика лабораторияда анализлерине кёре рекомендацияла алып, алагъа кёре саулугъуна игирек къарарча этергеди. Алай генетика кодну тюрлендирирча амал а жокъду. Илму ишлени юслеринден айтханда, Мурат 2009 жылда «Къабартылыланы бла малкъарлыланы генетика структураларын тинтиу» деген диссертацияны къоруулагъанды, этногеномикадан илму журналлада онла бла материалла басмаланнгандыла. Дагъыда, «Наука 2.0» телеканалда журналист Павел Полуйчикни башчылыгъында энчи проект бардырылады. Анга кёре кёп жашагъан адамла аслам болгъан жерлеге экспедицияла жиберилгендиле эмда «Жюзжыллыкъ адамны жашау жорукълары» деген талай фильм чыкъгъанды. Анда Шимал Кавказны юсюнден бериу а бизни тинтиулерибизни мурдорунда хазырланнганды, дейди ол.

Этногенетика да сейир илмуду, ол тарыхны бла географияны араларында къуралгъан бир илмуду, бу жаны бла эм терен тинтиуле Башкъортостан Уфада бардырыладыла. Анализле жангызда эр кишиледен алынадыла – алада Х, Y хромосомала да болгъаны ючюн аланы аталарыны, аналарыны жанын да тинтирге жарайды. Былайда борч аланы гаплокъауумларын тохташдырыргъады, башхача айтханда, хромосомаланы генлени араларында жерлеринде мутацияланы билиргеди - ала уа бир тёлюден башхасына ётгенде сакъланнган этедиле. Анга башха-башха миллетлени къанлары къошулса да, ол минг жылланы артыкъ бек тюрленмей турады. Аны хайырындан быллай мутациялары болгъан адамланы ата-бабалары къайда жашагъанларын ачыкъларгъа онг чыгъады. Былайда сёз аны къайсы миллетден болгъанын билиуню юсюнден бармайды, нек дегенде кёп халкъланы келечилерин бир гаплокъауумгъа жыйышдыргъан ген барды. Сёз ючюн, къобан неда скиф къабырлада табылгъан затланы тинтгенде, ала талай къауумгъа юлешиннгенлери тохташдырылгъанды. Ол а эрттегили халкъла окъуна къатыш болгъанларына шагъатлыкъ этеди.

Къанларын алгъан адамлада уа эс бёлюрча зат тапханмысыз деген сорууубузгъа уа Джаубермез улу былай жууаплагъанды: «Аллай зат кёп эди. Сёз ючюн, нёгерим R1b гаплокъауумгъа киреди, аллай мутация Тутанхамон фараонда бла бюгюннгю европалы адамлада табылгъанды. Мен а 12а къауумдама, мени ата-бабаларым Жууукъ Востокда тургъандыла. Алгъаракълада бир жаш адамны анализлери келтирилгендиле, алагъа кёре аны тукъумундан кёп тёлюле Къабарты-Малкъарда жашагъандыла, къанына кёре гюржю, чеченли, оруслу жууукълары бардыла. Аланы барысыны да бир ата-бабалары уа он минг жыл мындан алгъа Индияда жашагъанды. Алай бла генетика тинтиулени болушлукълары бла тукъумла къайдан чыкъгъанларын тохташдырыргъа боллукъду. Юлгюге кесибизни юйюрюбюзню келтирейим. Таурухха кёре, биз, дагъыда эки къарачайлы тукъум бир бирге жууукъ жетебиз. Сюзюуден сора эки тукъумну къанлары кертиси бла да бир болгъанын, ючюнчюсю уа бизге бу жаны бла жууукъ болмагъанын билгенбиз. Кавказда аталычество, куначество дегенча институтла иги айныгъанлары, кёпле кеслерине башха тукъумланы да алгъанлары себепли керти жууукълукъну тохташдыргъан алай тынч тюйюлдю. Заман ёте баргъанда, адамла таурухланы кертиге санап башлагъандыла, алай къан а бир затны да унутмайды».

Арт жыллада этногенетика жаны бла эм уллу тинтиуле АБШ-да бардырыладыла, алада аслам материал да жыйылгъанды. Алай америкалылада ол коммерциялы проектди, Россейде уа грант ахчагъа этиледи. Къарачай-Малкъар халкъны юсюнден айтханда, 400-ден аслам адамны анализлерине кёре бизде 7 гаплокъауум болгъанын ачыкъланнганды.

Кульчаланы Зульфия хазырлагъанды.