Малкъар халкъ туугъан жеринден  зор бла кёчюрюлгенли 81-жыллыгъына

Тау ауузланы къайсы бирине барсанг да, таш хуналаны бла оюлгъан юйлени, журтланы къабыргъаларын кёресе. Гюлле, жемиш терекле ёсген бахчалары бла биченликлерин, жаланаякъ жашчыкъла букъусун кётюрюп чабыучу орамларын энди шинжили юлкюле бла мурса басхандыла.  

Аллай эллерибизден бири Къызгенди. Ол Огъары Басхандан 4-5 километр ёргерек барыпды. Ариу кюнлюм бетде орналыпды. Орналыпды десек да, бюгюнлюкде андан къалгъан ызла. Атыны юсюнден айтханда, элни кюнбатыш жанында къызыл къаяла бардыла, андан аталгъанды анга алай деген хапар жюрюйдю. 

Башха эллерибиздеча, мында да адамла мал тутхандыла, бахча этгендиле. Жумдурукъла тенгли, картофла ёсдюргендиле. Гумулары къакъ этден, бишлакъдан, сары жаудан, акъ тузлукъдан, мирзеуден, урулары да къызыл картофдан толу эдиле. 

Революция болуп, Совет власть тохташхандан сора, башха элледеча, мында да колхоз къуралады.  

Мектепни бошагъан жаш адамланы асламысы шахарлагъа барып, окъуу юйлеге кирип, билимлерин ёсдюргендиле, усталыкъла алгъандыла.

Адамланы къолайлары иги да ёсе тебирегенди. Алай Уллу Ата журт уруш башланады. Къызгенде да, башха тау эллерибиздеча, къолларында сауут туталгъанла  Ата журтларын, туугъан жерлерин душманладан къоруулай, къазауатха кетгендиле. 
1944 жылда мартны биринчи кюню. Гюлюйланы Уммолат эгечи Уркъуятха келеди. Ол Байдаланы Ибрагимни юйдегиси эди. Басхан сууну сол жанында, жагъадан узакъ болмай жашагъандыла ала. Уркъуят къарындашын сыйларгъа аш юйге киреди, биргесине къызы Нюржан да болады. Бу хапарны да ол айтханды манга. 

Элде Гюлюйладан бир тилсиз эр киши болгъанды. Уммолатны ары келгенин кёрюп, ол да ары келгенди. Тукъум къарындашыны къатына келип, къоллары бла бир затла билдирирге кюрешген эди ол. Уммолат а анга иги эс буруп тынгылайды. «Аллах, Аллах, астофируллах, Я Аллах, сен сакъла хатадан, палахдан», – дегенлей турады. 

Уркъуят а къарай кетеди да, къарындашына былай сорду: «Бу адам ёмюрде элден тышына чыкъмагъанды. Сен аллай бир сейир этерча ол санга не зат айтады», – деп. Ол а: “Тюшюн айтханды. Аны тюшю керти эсе, жууукъ заманда бизни мындан кёчюрлюкдюле», – деди. 

Байдаланы Ибрагим , аны жашы Даниял да биргесине колхоз малла бла Хаюкъа жайлыкъда эдиле. Ибрагимни тамата къызы сабий табып больницада болгъанды. Анасы Уркъуят да биргесине. Юйлеринде уа акъылбалыкъ болмагъан эки къызчыкълары къалгъанды. 

Жетинчи мартда, заман кюн ортагъа жетгенде, тамбла халкъ кёчюрюлген этерикди, деген хапар жайылады. Адамла жыйылып, уллу хапар этип айталмайдыла, алай бир бирге барып, тауушсуз билдиредиле. 

Бир-бирле кеслерин хазырлап тебирегендиле. Ибрагимни юйюнде уа эсли адам жокъду. Ол эки сабий не алыргъа, къалай хазырланыргъа билмейдиле. Юйде уа къойла, тууарла да бардыла, картофдан толу урулары да. Сабий къызла не зат этерик эдиле. Турадыла юйден чыкъмай, олтуруп.

Ингир ала Ибрагимни тамата къарындашы Кёккёз кеси кибик эки абадан адамны келтиреди да, юйде къысыр ийнек бар эди да: «Аны союп, жол азыкъгъа хазырлайыкъ, аталары, аналары юйде жокъ, была былай кетип къалсала, жарамаз», – дейди.

Ала малны байлап, энди сояйыкъ дегенлей, элни участка милиционери келип къалады. Ол да къызгъенчи жаш эди. «Сиз ётюрюк хапарланы нек жайып айланасыз? Нек къозутасыз халкъны? Эл угъай, бир адам да кёчерик тюйюлдю. Бусагъатдан хар биригиз да юйлеригизге кетигиз. Ансы барыгъызны да тутдурама», – дейди. 

Не этерик эдиле? Ол адамла юйлерине кетдиле. Дагъыда солдатла бир адамгъа бир зат алдыртырыкъ тюйюлдюле, деген хапар жайылады. Аны бла адамла бютюнда арсарлы боладыла. 

Больницада уа халкъ кёчюрюледи деген хапар ингир ала жайылады. Саула, саусузла да юйлерин табаргъа кюрешедиле. Башында сагъынылгъан Уркъуят, къызы къагъанакъ сабийи бла, узакъ жолну жаяу келип, юйге кече ортасына жетедиле. 
Къайнагъан сары жаугъа бал туз къошуп, балжау деп ол заманда аллай къатыкъ эте эдиле да, аны, юйде болгъанын да, дагъыда юй башда къакъ этле бар эдиле, Уркъуят аладан да алады. Бир жанындан, не алыргъа билмей, абызырап, экинчи жанындан, къагъанакъ сабий да жиляй, анга да эс бура, къарап-къарагъынчы, танг атады да къалады. 

Эрттенликде уа уллу машинала бла аскерчиле жетдиле. «Хайдагъыз, минигиз!» – деп къычырыкъ, хахай этип, халкъны ашыкъдырадыла. Аскерчиледен бир абаданыракъ бар эди. Ол а быланы хазырланмай тургъанларын кёрюп: «Уругъа тюшюп, эки машок картоф алыгъыз», – дейди. Юйде тикген машина бар эди да, ол да сизге керек боллукъду деп, аны да алдырады. 

Уркъуятны кёп тюрлю сыйлы жаулукълары ундурукъ къулагъында салыннганлай къаладыла. Аладан бирин окъуна алалмады. Юйден чыгъа туруп, анасындан къалгъан алтын суу ичирилген сай табагъы бар эди да, ал ботасыны тюбюне букъдуруп, аны къутултады. 

Была машинагъа миннгенлей, анда уа, аладан сора да, жети юйюр бар эди, Ибрагим бла Даниял да къошдан келип къаладыла. Аланы уа, юйге кирип, кийимлерин алышдырыргъа окъуна къоймадыла. 
Ибрагим дин ахлусу адам эди. Юйде Къураны болгъанды. Ол аны алып чыгъады да юйден, солдатладан бири, аны сыйырып, жерге атады. 

– Ёлтюрсенг, ёлтюр, – деп, Байда улу Къуранны жерден алып, кёкюрегине къысды да, машинагъа андан сора минеди. Ибрагим революциягъа дери Кёнделенде медиресени тауусхан эди, Къуранны сыйын биле эди. Аны ючюн жанын берирге хазыр болгъанын да кёргюзтгенди алайда. 

Ала да машинагъа миннгенлей, эки солдат юч сабийи бла Курданладан бир тиширыуну чапдырып келтирдиле, бирчиги уа аны къоюнунда эди, эри уа урушда. Машинагъа жетгенлей, тиширыуну эси аууп, жыгъылып къалады. Солдатла кётюрюп аны машинагъа атадыла. 

Адамланы да миндирип, машинала элден чыгъып тебирейдиле. Къызгъенчиле энди ангылап башлайдыла бола тургъан ишни. Тиширыула, алагъа къошулуп сабийле да, жиляп тебирейдиле. Эр кишиле уа, туугъан эллери таба къарап, журтлары бла саламлашып айырыладыла. Ол Къызгенни ахыр кюню эди. 

Бир адам билмей эди аланы къайры элтгенлерин. Бютюнда бек аланы сагъыш этдирген бу соруу эди: «Нек, не зат ючюн къыстайдыла Ата журтларындан?!» Байдаладан, Гюлюйладан, Курданладан эм Къызгенде жашагъан башха тукъумладан кёпле кетген эдиле Уллу Ата журт урушха.  

Кёп къызгенчи Орта Азия бла Къазахстанда къалдыла, ол жерлени топуракъларына къошулуп. Байдаланы Ибрагим, аны юй бийчеси Гюлюйланы Уркъуят, жашлары Даниял, къызлары Близа да. Бир къызлары Сакинат кеч Къарачайгъа келген эди.

Къызыны къолунда ёлгенди. Бир къызлары Нюржан юйюрю бла Герпегежге келип, анда жашап тургъанды.  

Алгъаракълада уа нёгерлерим бла ары барып келдим, аланы араларында Солтанланы Магомет, Ёлмезланы Абдул-Керим да бар эдиле. Абдул-Керим, ол тийрелени иги билген адам, анамы юйю болгъан жерни да кёргюзтдю. Кёп тёлю ёсген Байдаланы юйлерини мурдорлары сюеледиле, озгъан жылланы шагъатларыча. 

Алайдан Къызгенни кюнбатыш жанына къарасанг, бийик сыртны башында уллу тёртгюл таш барды. Ол Къарачайны къурагъан деменгили Къарчаны атын жюрютеди. Къарча ол ташны къатына терк-терк келе тургъанды. Алайда солугъанды, сагъыш да этгенди, адамланы жыйып, оноулаша да тургъанды. Ол ишле эртте болгъан эселе да, таш а бюгюнлюкде да жеринден тепмей сюеледи, Басхан ауузуну къалаууруча.

Анамы туугъан элинде болуп, андан тансыгъымы алып, ашхамдан сора юйюме тебиредим.

Османланы Хыйса.