Ахча бары да толусунлай цифралы халгъа кёчсе, жашау къаллай болур деп бир кере окъуна сагъыш этгенмисиз? Къагъыт эмда темир ахчала жокъ болуп, тёлеуле уа бары да, банкла къатышмай, энчи устройствола бла этилселе? Алай болур амалы жокъду деп бир да айтмагъыз - Россейни Банкы хайырланыугъа цифралы сомну чыгъарыргъа хазырлана турады. Ол жаланда электрон халда боллукъ ахчады. Не затды ол, къалай ишлерикди – бу материалда аны ангылатыргъа кюрешейик.

Цифралы сом

Ол жаланда электрон халда боллукъ эмда жюрюрюк ахчады. Бир жаны бла алып айтханда, аны тёрели сомча кёрюрге да болур эди, алай аланы ортасында башхалыкълары уа бардыла.

Биринчиден, быллай сомгъа банкда счёт керекмейди, ол адамдан адамгъа энчи устройство неда приложения бла кёчюрюледи.

Шёндю криптовалюта деген аллай затла (сёз ючюн, биткойн) бардыла – аланы юсюнден кёпле эшитгендиле, биледиле, хайырланнганла да болурла. Криптовалютаны энчи компанияла неда специалист къауумла жарашдырадыла, ол затла аланы бойсунууундадыла. Цифралы сомну уа Россейни Банкы чыгъарлыкъды, контрольну да жаланда ол этерикди.

Къалай ишлерикди ол?

Юлгю: сиз ашханада кофе алыргъа сюесиз, алай жаныгъызда уа не къагъыт ахчагъыз, не банк карточкагъыз жокъду. Электрон ахчагъыз бар эсе уа, смартфонну неда энчи картаны чыгъарып, анда неллай бир тёлерге сюйгенигизни жазып, ашхананы иесине (NFC технология бла) кёчюресиз. Алай этерге не банк, не интернет керек боллукъ тюйюлдю. Экигизден биригиз артда сетьге чыкъсагъыз, ол тёлеу Банкны цифралы реестрине тюшерикди. Анда уа быллай сомла хайырланылып этилген битеу жумушланы юсюнден информация сакъланырыкъды.

Толуракъ айтханда, иш ма былай боллукъду:

Цифралы сомлагъа энчи цифралы бохча керек боллукъду: карта, приложение неда устройство. Къайсысы да болсун, башхасы жокъду, ала адамны быллай сомлары сакъланнган цифралы счётуна тагъыладыла. Ол счёт а Россейни Банкында боллукъду, бир инсаннга жаланда бири.
Абери сатып алгъанда неда жумушну багъасын тёлегенде, цифралы сомла алыучудан сатыучугъа кёчедиле. Тюзюнлей биринден бирине. Шёндюча бирини банкда счётундан башхасыны аллай счётуна угъай; ол да интернет иги ишлемесе не жетер, не къалыр. Интернет бар эсе олсагъат жетерикди, жокъ эсе артда кёчюрюллюкдю. Айтханыбызча тюзюнлей.
Сатыу-алыу этилгенини, ахча биринден башхасына кёчюрюлгенини юсюнден информация ызы бла ол экисинден къайсысы да интернетге чыкъса, Россейни Банкыны реестрине тюшерикди. Жаланда ары. Башха бир банк аны юсюнден абери да биллик тюйюлдю.
…эмда къачан?

Владимир Путин цифралы сом бла байламлы законнга 2023 жылда 24 июльда къол салгъанды, закон ол жыл окъуна 1 августда кюч алгъанды. Озгъан декабрьни тёртюнчюсюнде уа «Россей чакъырады!» форумда президент былай айтханды: «Келишгенибизча, келир жылдан башлап, цифралы сомла бла тергеуле федерал бюджетни системасында бардырылыргъа керекдиле, 2025 жылда 1 июльда уа аллай онг битеу къыралда болургъа тийишлиди».

Россейни Банкыны оноуу бла, ол кюнден башлап, цифралы сомну ондан артыкъ уллу банкда, ол санда ма былада хайырланыргъа боллукъду: Сбербанк, ВТБ, Альфа-банк, «Тбанк», Газпромбанк, Росбанк, Россельхозбанк, «Банк Дом.РФ», Совкомбанк, Промсвязьбанк, МТС-Банк... Башха банклагъа уа системагъа къошулургъа энтта да 1-2 жыл берилликди.

Бир жылгъа 30 миллиондан аслам сом багъасына сатыу-алыу этген организацияла цифралы сомну быйыл 1 июльда алып башларгъа борчлудула, 20 миллион сомдан артыкъ этгенле уа 2026 жылда 1 июльдан сора. Бирсилеге да аны юсюне энтта да бир жыл берилликди.

Шёндюгю ахчаладан не башхалыгъы барды?

Къагъыт неда темир сомла къаллай болгъанларын ангылатыргъа кереклиси жокъду. Аланы къайда сюйсегиз да тутугъуз, кимге сюйсегиз да беригиз. Аланы жюрютюуге, кимни аты бла кёчюргенигизге толу контроль киши да эталлыкъ тюйюлдю. Быллай ахчаланы жаланда къолдан къолгъа берирге боллукъду. Дагъыда аланы тас этерге, урлатыргъа боллугъун да унутмагъыз.

Безналичный сомла банклада счётлада сакъланадыла. Ахчаны бу тюрлюсю электрон жазыуду, аны хайырланырча банкда счёт ачмай боллукъ тюйюлдю. Сатыу-алыу, кёчюрюу, бериу – не тюрлю жумуш да жаланда банкны юсю бла этиледи, ол себепден хар не да анда толусунлай кёрюнюп турады. Интернет болмагъан жерде безналичный ахчаны хайырланаллыкъ тюйюлсюз.

Цифралы ахча жаланда Россейни Банкында сизни кесигизни счётугъузда сакъланырыкъды. Ол счётну уа, сюйсегиз, башха банкланы приложенияларында да кёраллыкъсыз эмда хайырланаллыкъсыз. Алай быллай банкланы сизни ол ахчагъызгъа не тиерге, не ары-бери кёчюрюрге эркинликлери боллукъ тюйюлдю. Битеу контроль жаланда Россейни Банкында боллукъду.

Дагъыда энчиликле. Цифралы сомла бла кредит алыргъа, ала сакъланнган счётда вклад ачаргъа жарарыкъ тюйюлдю.

Сиз банкда тутхан ахчагъызны цифралы бохчагъа кёчюрсегиз, ол анда олсагъат цифралы сом боллукъду, артха къайтарсагъыз а, тёрели ахчагъа айланырыкъды. Сюйсегиз а, ызы бла банкоматдан тешип, къолгъа къагъыт ахчача алаллыкъсыз.

Алай эсе уа неге керекди ол?

Къагъыт (темир) ахчаланы чыгъарырча, аланы къоркъуусузлу этерча, аманлыкъчыладан, хыйлачыладан къорууларча къырал иги кесек къоранч этип турады. Цифралы сом бла уа ол къоранчланы азайтыргъа боллукъду.

Жангы ахча хайырланыучуланы арасында, бегирек да аладан бири тыш къыралда болса, терк жюрюрюкдю. Битеу жумушла уа сагъынылгъан реестрде жазылып турлукъдула. Аны себепли коррупциягъа, башха тюрлю законсуз жумушлагъа къажау ишни къыйматы иги боллукъду.

Быллай (цифралы) ахчаны инсан башха жерге (адамгъа) кёчюргени ючюн абери (комиссия) тёлерик тюйюлдю.

Бирси къыраллада уа бармыды быллай ахчалары?

Кесини цифралы ахчасын сингдириу бла бюгюнлюкде къуру Россей кюрешмейди. Бу амалны кёп къыраллада сюзедиле, бирлеринде уа аллай ахчалары барды. Сёз ючюн, Къытайда цифралы юань (e-CNY) талай шахарда жюрюйдю. Аны Олимпиада оюнланы кезиуюнде да хайырланыргъа жарай эди.

Багам айрыкамлада 2020 жылда цифралы «Sand Dollar» («Юзмез доллар») жюрюп башлагъанды, Ямайкада уа 2022 жылда «Jam-DEX» ахча чыкъгъанды. Швецияда электрон кронаны (e-krona) хайырланыугъа чыгъарыргъа умут этедиле, Нигерияда уа 2021 жылда «eNaira» жюрюп башлагъанды.

Электрон ахча къурауну сагъышын АБШ, Европа Союз да этедиле. Кюнчыгъыш Кариб биригиуге кирген жети къырал (Ангилья, Антигуа эм Барбуда, Гренада, Доминика, Монтсеррат, Сент-Китс эм Невис, Сент-Люсия эм Сент-Винсент, Гренадины) а бирлешип, юч жыл мындан алгъа «DCash» деген цифралы ахчаларын чыгъаргъандыла.

Соруу-жууап

- Къагъыт ахчала бла уа не боллукъду энди?

- Ала да, безналичный тёлеуле да тургъанларыча турлукъдула, цифралы сом бла бирге.

- Мен быллай ахчаны хайырланыргъа сюймей эсем а?

- Алай эт деп киши кишини къысарыкъ тюйюлдю; ол сизге керекмей эсе – хайырланмагъыз.

- Башхагъа быллай сомланы къалай кёчюрюрге боллукъду?

- Аты неда телефон номери бла. Ол анга олсагъат жетерикди.

- Быллай ахчагъа абери сатып алсам кэшбек берилликмиди?

- Угъай. Не кэшбек, не процентле, не кредит деген жокъду мында.

- Цифралы сомну къагъыт сомлагъа алышыргъа жарарыкъмыды?

- Хау. Экисини да даражалары бирча боллукъду. Ал кезиуде инсаннга кесини цифралы бохчасында 300 минг сом тутаргъа жарарыкъды.

- Быллай ахчаны хайырланмазча МФЦ-гъа заявление жазаргъа керекмиди?

- Угъай! Ол ётюрюк хапарладыла, бир жерге бир зат жазаргъа не билдирирге керек тюйюлсюз.

- Пенсиячыланы эмда бюджет организациялада ишлегенлени тёлеулерин быллай ахчала бламы берип башларыкъдыла?

- Угъай. Иш хакъыгъызны, пенсиягъызны да къалай сюйсегиз да алай алыргъа эркинсиз: сюйсегиз къагъыт ахчала бла, сюйсегиз карточкагъа неда быллай сомла бла.

Алайды да, дуния, жашау да тюрлене баргъанлары бла бирге ахчала да тюрленедиле. Къыралны финанс системасыны айныуунда цифралы сом жангы кезиуюдю дерге боллукъду.

Улбашланы Мурат.