Хар жетишимли эр кишини къатында анга кюч-къарыу брген тиширыу болгъанды деген сёз жюрюйдю орус халкъда. Къулийланы Элизат, КъМР-ни сыйлы артисткасы, кесини жашауун закий Къайсын бла байлагъан, анга керти нёгер болгъан тиширыуду. Поэтни къыйын кюнюнде таянчагъы, сёз нёгери, музасы. Биз алгъаракълада Элизатдан жашау бла, къадар бла, насып бла байламлы ачыкъ сорууларыбызгъа жууапла беририн излегенбиз.

- Элизат, тёрели соруу: Къайсын бла биринчи тюбешиугюзню юсюнден айтсанг эди?

- Биринчи кере Къулий улуну юсюнден Орта Азияда болгъаныбызда эшитген эдим, поэт да Фрунзеде жашайды деп. Артда журтубузгъа  къайтханыбыздан сора Ахматланы Зейтун бла педагогика колледжде окъуй, анда чыгъармачылыкъ бёлюмде хунерибизни кёргюзте эдик.  Малкъар театр ачылып, адамла аладыла дегенни билгенибизде, биз ары таукел атланабыз. Насыбыбыз тутхан эди да, алгъан эдиле.

Бир жол театрдан чыгъып келгенибизлей, Кючмезланы Шарифа, билмей тургъанлай, мени Къайсын бла танышдырып къояды. Асыры уялгъандан, ол заманда сабий къызчыкъ, аны бетине окъуна къараялмагъан эдим. Москвада Щепкин атлы театр училищеде окъугъанымда да тюбеген эдим анга.

1963 жылда Нальчикде бир жауунлу кюн сахнада «Отеллону» кёргюзтебиз, мен а Дездемонаны ролюнда. Ол жол болмаса кёрмегенме, адамла билетле тапмай къалгъанларын спектакльге, зал тыкъ-тыкъма, тырнакъ басар жер жокъ эди. Отелло мени жигитими ёлтюрюрге келген сценада Къайсын жилягъан этгенди деген эдиле артда манга. Алай бла жайылгъан эди поэт Элизатны сюеди деген хапар.

-Чыгъармачылыкъ, илхам бек сейирди. Закийни санга жоралагъан назмуларында аллай учунууну толу эслейсе. Бирде аланы окъусанг, сюймекликни кючюне уллу ийнаныу тууады. Поэт кеси да окъуучу болур эди аланы санга?

- Окъумай а! Бу сорууну бергенингде бир жолугъууларыбыз эсиме тюшдюле. Ауруйма да, шахар больницада жатып болама. Ол а аллай гюлле, конфетле да алып келе эди, сейирге къала эдим аланы айбатлылыкъларына, аны сайлай билгенине да.

Бир кюн а келеди да, терек салкъында шинтикде олтурабыз. Ол кезиуде ол манга «Кеч чыкъгъан жулдузум» деген назмусун окъуйду. Жай эди, алай мен а ол тизгинледе айтылгъан къарны ийисин ангылагъанча болгъан эдим. Бюгюнлюкде да ол женгил, таза хауа бурунума ургъанчады. Эсимдеди ауазыны макъамы, жарыкъ кёзлери, поэзиягъа берилген энчи жюрек жылыуу. Ол затладан къуралады сен айтхан илхам, учунуу да. Назмуларын а бу дунияда аны кесича бир инсан да окъуяллыкъ болмаз.

- Баям, поэтни чыгъармачылыкъ хазнасында сен энчи айырып  сюйген назмуларынг да болурла?

- Айталмайма бу неда ол деп. Ала хар бири да кесича шатыкдыла, магъаналыдыла, энчидиле. Ол кеси айтыуучу эди: «Мени билирге сюйген назмуларымы алып окъусун», - деп. Тюздю, кертиди аны битеу жашауу, жюрегини тебиую, къаны-жаны  да бийик поэзия сёзюндеди. Бир айтырыгъым, назмулары барысы да бири къалмай аны ич дуниясыны ариулугъундан, тазалыгъындан жаратылгъанладыла.  Бу уа тапсызыракъды дерча бир жалгъан чыгъармасы жокъду. Ол фахмулу, уллу поэтни энчи ышаныды.

- Къайсын айтхылыкъ, белгили адамла, башхала  бла да шуёхлукъ жюрютгенди. Хар ким бла да алай терк жан жууукълукъну къалай табып къоя болур эди ол?

- Бек къыйынды аны айтхан. Мен анга мукъуладис деучю эдим. Къайры да бар, аны тёгерегин адамла алып къоя эдиле, тюзда балгъа бал чибинле жыйылгъанча. Бир жол 1983 жылда Расул Гамзатовну юбилейине барабыз. Алгъын жыллада актёр фахмума табынып айланнган уллу совхозну башчысы Алиев (аты эсимде тюйюлдю), Къайсынны жанында келгенимде, мени эслерге окъуна кюсемей къоймаймыды дейсе! Тиймей эдиле аллай затла кёлюме, нек дегенде аны даражасы, уллулугъу алай эди: хар заманда алда, башда.

Манга уа дагъыда «Ауанамда тур» деген назмусун жоралагъан эди. Аны ауанасында эдим. Алай жашагъан а, букъдурмай айтайым, бек уллу насып да, къууанч да эди.

- Таулу поэт, санга бютюн керекди хайт дерге, аз халкъынга къуллукъ эте, ёрге, ёрге, дегенди закий назмуларыны биринде. Бусагъатда башха кезиуледен эсе ёрге баргъан бираз къыйыныракъ болгъанча кёрюнеди?

- Къыйынды. Алгъа барырча алчы, орусча айтханда, лидер керекди. Ол а жокъду. Аллай адам Аллахдан бериледи, аны сатып алаллыкъ тюйюлсе. Халкъ аллында баргъан инсан болургъа бек къыйынды, ол алай бош борч тюйюлдю бирле суннганча.

Бизни халкъны, насыпха, аллай ёхтеми болгъанды, ол бизге сынагъан эм сынарыкъ къыйынлыкъларыбыз ючюн саугъагъа берилген эди. Бу кюнледе дуния жарыгъын кёрген «Былое как сегодня» деген китабымда да мен аны юсюнден дайым айтама.

- Евгений Евтушенко «Комсомольская правда» газетге берген интервьюсун окъугъанма. Анда ол  адамны юсюнден оюм аны юй бийчесине кёре да къуралады, деген эди.

- Къалай сейирди! Къадар буюргъан юй бийче, хау, тюз болур эди Къайсынны антлы шуёху. Кесими юсюмден айтханда, сыйыгъыз тёппемде болсун, мен поэтге табынып жашаргъа излегенме.  Аны жюреги да ачыкъ эди манга. Ол былай айтыучу эди: «Кесиме уа бек иги этдим, санга къалай этдим ансы?!»-деп. Бюгюнлюкге дери минг гюняхынг болгъан эсе, бир юйюрлю болгъанлы ала барысы да санга кечилгендиле, деучю эди дагъыда Къайсын кеси.

- Борис Пастернак Къайсыннга сиз не къыйынлыкъда да напсыплы бола билген инсанладансыз, деп жазгъанды. Насыплымы эди ол кертиси бла да?

- Ол кесин насыплыгъа санагъанды. Жашауну сюйген, аны багъалагъан инсанладан эди. Сынсып, тарыгъып турууну кёрюп болмагъанды, къыйынлыкъланы кётюре билгенди. Жюреги уа не заманда да жулдузлу бийикликлеге итиннгенди.

- Жашыгъыз Ахматны, аны юйюрюню юсюнден да айтсагъыз эди.

- Мен Ахматха бек ыразыма, айып этмегиз алай айтханыма. Ол атасындан юлгю алып, тюз ниетли, тюз акъыллы жаш болуп ёсгенди. Чегем районда налог инспекцияда таматаладан бириди. Юй бийчеси Чеченланы Сергейни къызы Мариям, бек ахшы юйюрденди. Туудукъларым Даниял бла Ансар аппаларыны поэзия дуниясын билгенлери, аны сыйлы кёргенлери  жюрегими айтып-айтмазча алай жылытады, чексиз къууандырады.

Ушакъны Жангуразланы Нажабат бардыргъанды.