Арт кезиуде сабийлеге малкъар тилни садикледе, мектепледе окъутуу жаны бла кёп зат айтыла келеди. Билгенибизча, аны жарсыулары да асламдыла. Алай эсе да, эм биринчиси уа – ёсюп келген тёлюбюзню ана тилибизни къарыусуз билгениндеди. Аны бла байламлы бу кюнледе сабий садлада  гитчелеге ана тилни юйретиуню тынгылы программасын (хар къауумгъа да энчи-энчи) къурау жаны бла Регионну билим бериу методикалы биригиуюню малкъар къауумуну жыйылыуу болгъанды. Анга (къауумгъа) уа хар райондан бир келечи – устаз, методист, юйретиучю – киреди.

Алайды да, анда сёз ёсюп келгенле ёз тиллерин не даражада билгенлерини эмда, белгилегенибизча, программаны къалай, не халда жарашдырылса тап боллугъуну юсюнден баргъанды. Аны хурметли къонакълары уа къауумну башчысы, филология илмуланы доктору Кетенчиланы Мусса, сопредседатели, Устазланы усталыкъ хунерлерин тохтаусуз ёсдюрген араны лабораториясыны таматасы Къонакъланы Люба, юйретиучюле, башхала да болгъандыла.

Жыйылыуну ача, Мусса Бахауатдинович тилибизни сакълау эмда айнытыу барыбызны да бирча жарсыуубуз болгъанын белгилегенди. Аны бла байламлы этиле келген ишни бир жерчигинде окъуна къарыусузлукъ болса, ол шарт бютюн бегирек жарсыугъа келтирлигин да ангылатханды.

Ол бу окъуу жылда КъМКъУ-ну къарачай-малкъар филология бёлюмюне онеки адам алгъанларын, аланы жарымы уа мектепледен келгенле болгъанларын да айтханды. «Нек дегенде школланы бошагъандан сора кирселе бу бёлюмге окъургъа, аны къыйматы уллуракъ болады»,-дегенди. Андан сора да, энди ала дипломларын алгъандан сора, малкъарча, орусча да дерсле берирча эркинлик барлыгъын чертгенди.

Барыбыз да билгенликден, мектеплени бошагъан кезиулеринде жашла бла къызла орус тилден Бир къырал сынауну борчлу халда бередиле. Бу экзамен а малкъар бёлюмге кирир ючюн кереклиледен бириди. Андан сора уа бери окъуугъа тюшер ючюн орус адабиятдан экзаменни да берирге тийишлиди. Алай а аны, къыйынды деп, кёпле артыкъ сайларгъа унамайдыла. Сёз ючюн, алгъын жылладан юлгю келтире, Кетенчи улу саулай да Чегем райондан битеу да выпускникледен жангыз биреулен жазгъанын айтханды бу ЕГЭ-ни.

Дагъыда ол устазланы, ата-аналаны да ол затха уллу кёллю болмазгъа, аны бла бирге ана тилден жаланда республика угъай, федерал даражалы олимпиадагъа да тирирек къатышыргъа чакъыргъанды. Ангылата кетейик, федерал даражалы олимпиадада берилген балла, Бир къырал сынауланыкъылача, тёрт жылны ичинде сакъланадыла. Андан сора да, анда хорлагъан сабий орус тилден ЕГЭ-ден 70 баллны алалса, аны окъуугъа сынаусуз кирирге онгу боллукъду. Аны себепли ана тиллеринде билим алыргъа сюйген жашлагъа бла къызлагъа устазланы, ата-аналаны жанындан да бу зат бла байламлы бир кесек ангылатыу керекди.

Тюбешиуню кезиуюнде сабийлени китапха сюймекликлерин ачыуну, къозгъауну юсюнден да айтылгъанды. Кёзлери кёре турсала сёзню къалай жазылгъанын, ала сёлешиу эмда жазма тил жаны бла да билимли, окъуулу болаллыкълары чертилгенди.

Сабийле садиклеге, мектеплеге асламысында ана тиллерин иги билмей келгенлери, жарсыугъа, бюгюнлюкде жашырынлыкъ тюйюлдю, ол ачыкъ шартды. Белгилегенибизча, аны юсюнден да сёлешгендиле жыйылгъанла. Ата-аналаны 80 проценти: «Садикге жюрюгюнчю, бек иги биле эдиле, ары баргъанлы уа, унутуп къойдула тауча сёлешгенлерин»,-деп жарсыгъанлары да айтылгъанды. Аны бла байламлы ата-анала кеслери да сабий садлада, школлада аланы жашларына-къызларына малкъар тилни бардырылгъанына сакъ болсала, къайгъырсала, болум да тюрленирми эди деген оюмла да эшитилгендиле.

- Биз бюгюнлюкде аллай кюннге келгенбиз, жаланда устазла, юйретиучюле угъай, саулай да жамауат бу ишни къолгъа алыргъа, ана тилибизни окъутулурун сураргъа керекбиз. Кертиди, къыралны жанындан онгла барыбыз да излегенча да болмазла, алай а биз аланы, аз эселе да, башыбызгъа жаратайыкъ, заманыбызны оздурмайыкъ. Закон, эркинлик да бардыла. Жаланда программагъыз жокъду, деген сорууну чыгъарлыкъдыла да, биз а ол жарсыуубузну кетерейик, бу жумушну тынгылы этейик,-деп ангылатханды Люба Аскербиевна.

Андан сора да, ол аны ( программаны) жарашдырыргъа садикледе ишлегенле, сабийлени къылыкъларын, айныуларын да тынгылы билгенле кереклисин да чертгенди. «Сизден иги ол ишни бир инсан ангыларыкъ тюйюлдю. Аны себепли программаны гитчелени жыл санларына тийишлиликде хар къауумгъа юлешип-юлешип, энчи хазырларгъа керекди», – деп белгилегенди.

Жыйылыуну кезиуюнде садикледе, мектепледе да ана тилледен дерслени азлыкълары бла байламлы жарсыу да айтылгъанды. Юлгюге, Татарстанда ыйыкъны ичинде бир къауумда беш дерс берирге жарай эсе, мында нек жарамазгъа къалгъаныны, барыбыз да бир къыралны келечилери болгъаныбызны юсюнден да.

Ол затланы юслеринден жарсыуубузну закон бла тийишлиликде айтыр ючюн а, программаны тынгылы этилирге кереклиси да чертилгенди. Аны (программаны) хазырлай туруб а, баш борчубузгъа, тилни сакълаудан сора да, аны сабийле сюерча этиуню санаргъа кереклиси да.

Сабий садлада билим бериу программала 46 тилде этилгендиле (2022 ж.). Алай эсе да, бизни тилибиз аланы араларында, жарсыугъа, жокъду. Бу болумну эсге алып, андан сора да, программасыз ёсюп келгенлени неге, къалай юйретесиз дегенча даула чыкъмазларына къайгъырып, хар нени да закон эркин этген мардада тап жарашдырыргъа къайгъырыулукъда болгъанды секцияны жыйылыуу да.

Энди аны келечилери, башха юйретиучюле да бюгюнлюкге дери ишлеринде кеслери хайырланып тургъан тинтиулерин, кёчюрмелерин, методика неда башха жаны бла болсун, битеу да хазырлагъан материалларын  бирге жыйышдырып, аланы сюзюуню башлагъандыла. Бу жумушха къатышыргъа сюерик эдим, мени да бардыла бир тюрлю ишчи программаларым, тинтиулерим дегенле бар эселе, бу ишни башламчылары алагъа да бютюн ыразы боллукъдула. Ала уа бу телефон номерге 8-928-723-32-57 сёлешип, аны юсюнден тынгылы хапарны билирге онг табарыкъдыла.

Суратланы Холаланы Марзият алгъанды

Трамланы Зухура.