«Унагъуэр анэдэлъхубзэмрэ лъэпкъ хабзэмрэ я хъумакIуэщ» республикэ­псо зэпеуэм и къыкIэ­лъыкIуэ зэхыхьэр Налшык къалэм дэт Къалэн куэд щагъэзащIэ республикэ гим­назием щекIуэкIащ. Илъэс еплIанэ хъуауэ зэ­хьэзэхуэр къызэрегъэпэщ КъБР-м Егъэджэныгъэм-рэ щIэныгъэмкIэ и министерствэм Егъэджэныгъэ ­IэнатIэм пэрытхэм я Iэзагъыр хэгъэхъуэнымкIэ зэ­пы­мычу лажьэ и центрым Адыгэбзэм зегъэу­жьы­ным­кIэ и лабораторэм. Iуэхур дахэу утыку кърихьащ лабораторэм и лэ­жьакIуэ Щоджэн Iэминат. 

Мызыгъуэгум зэпеуэм хэтащ гупибл: Къэрэгъэш къуажэм щыщ Нафонхэ я унагъуэр (гупыр утыку къи­зышар курыт еджапIэ №1-м и егъэджакIуэ Хьэбылэ Заирэщ), Аргудан къуажэм щыщ Iэрэмысэхэ я унагъуэр (гупыр зыгъэхьэзырар ку­-рыт еджапIэ №-1-м адыгэбзэмрэ литературэмкIэ ще­зыгъаджэ Мэшыкъуэ Любэщ), Къулъкъужын къуа­жэм щыщ ЛIыхъурейхэ я унагъуэр (гупыр зи нэIэ щIэтар курыт еджа­пIэ №2-м адыгэбзэмрэ литературэмкIэ и егъэджакIуэ КъуэщIысокъуэ Каринэщ), Альтуд ­къуажэм щыщ Нэгъуейхэ я унагъуэр, Курп Ипщэм щыщу Езауэхэ я унагъуэр    (мы унагъуэм ядэIэпыкъуар адыгэ­бзэмрэ литературэмкIэ егъэджакIуэ ТIымыжь Лацэщ), Налшык къалэм щыщхэу Бэлахъуэхэ, Уэс­мэнхэ я унагъуэхэр. Мы тIум я щIэблэр Налшык къалэм дэт 29-нэ гимназием що­джэ, Уэсмэнхэ утыку къизышар адыгэбзэмкIэ егъэджа­кIуэ Ефэнды Маринэщ. 
Унагъуэхэр Iуэхугъуэ зыбжанэкIэ зэпеуащ. Зы уты­-кум зэдитащ дадэ-нанэ­хэм­рэ адэ-анэхэмрэ, щIалэ­гъуалэмрэ школакIуэхэм- рэ. Абыхэм ягъэлъэгъуащ иджы­рей адыгэ унагъуэхэм щекIуэкI гъэсэныгъэр, анэ­дэлъхубзэр къабзэу зэрагъэшэрыуэр, жьыи щIэи я акъыл зэтехуэу зы Iуэху зэ­рызэдащIэфыр, адыгэ лъэп­къым и тхыдэм, хабзэм, литературэм, IуэрыIуатэм зэ­рыхащIыкIыр, щэнхабзэмрэ гъуазджэмрэ зэрыхуэмыхамэр. 
Зэпеуэм щагъэлъэгъуа­-хэр къапщытащ Къэбэр­-дей-Балъкъэр къэрал университетым Адыгэбзэмрэ литературэмкIэ и кафедрэм и егъэджакIуэ, филологие щIэныгъэхэмкIэ кандидат УнэлIокъуэ Вячеслав, ­КъБКъУ-м и Педагогикэ колледжым и егъэджакIуэ Лъостэн Марьянэ, Къалэн куэд щагъэзащIэ республикэ гимназием адыгэбзэмрэ литературэмкIэ и егъэджа­кIуэ Тэтэр Ларисэ, «Адыгэ псалъэ» газетым политикэмкIэ, жылагъуэмрэ лъэпкъ IуэхухэмкIэ и къу­дамэм и унафэщI, АР-м, ­КъБР-м щIыхь зиIэ я журналист НэщIэпыджэ Замирэ сымэ. 
Зэхьэзэхуэм и къызэгъэ­пэщакIуэхэм я мурадар ­адыгагъэм къызэщIиубыдэ къалэн псори адыгэ уна­гъуэм деж къызэрыщежьэр ягъэлъэгъуэнырщ. Адыгэм я зэхэтыкIэм, хэкум лъа­гъуныгъэу хуаIэм, нэмысым, хабзэм, тхыдэм щIэблэр щыгъуэзэнымкIэ жэуап­лы­ныгъэ нэхъыбэ зыхьыр унагъуэр зэрыарар нэрылъагъу ящIащ а махуэм. 
Зэхьэзэхуэм къигъэув къалэн псори екIуу утыку кърахьащ унагъуэхэм. Лъэпкъ дамыгъэм и хъыбарыр, лъэп­къым и лIакъуэ жыгыр, цIыху цIэрыIуэу къахэкIа­-хэр, нэхъыжьхэм я сурэтхэр, унэцIэр къызытекIар, нэ­гъуэщIхэри утыкум экра­ны­шхуэкIэ къыщагъэлъагъуэу езыхэм хъыбарыр яIуатэу екIуэкIащ. «Нанэ и пхъуантэ» зэпеуэми адыгэ дауэ­дапщэхэм ящыщ теплъэ­гъуэ зырыз щагъэлъэгъуащ лъэпкъ хабзэр къыхэщу.
Япэу утыкур хуит зыхуа­щIар Къэрэгъэш къикIа Нафонхэ я унагъуэрати, адэ-анэм я гъусэу утыку къихьа щIалэ цIыкIуитIым я адыгэбзэм и шэрыуагъыр умыгъэ­щIэгъуэн плъэкIыртэкъым,  я къуэш нэхъыщIэ цIыкIум зекIуэн щIидзагъащIэти, сце­нэр игъэбжьыфIэрт. Нур­динрэ Индрисрэ жаIэжащ я унагъуэм щIэсхэм я шыфэлIыфэр, абы илъ хабзэр, адэшхуэ-анэшхуэм я щапхъэр гъуазэ зэрахуэ­хъур, я адэ-анэхэу Нурхьэлийрэ ШэIимэтрэ хабзэм тету зэрагъасэр. ЩIалитIыр пшынэ, бэрэбан еуэным зэрыхуэIэзэри ягъэлъэ­гъуащ, унагъуэм щапщэфI хабзэ адыгэ шхынхэри къыздахьащ. Хъыбарыр зэраублар Хэку зауэшхуэм и пэм къыщыщIэдзауэ и кIэм нэс хэта я адэшхуэрщ, апхуэдэуи и гугъу ящIащ Нафон лъэп­къым щыщу нобэ дзэ Iуэху хэхам лIыхъужьыгъэ щызезыхьэ щIалэхэм. Унагъуэм я цIыкIуи я ини фащэ ящыгъыу зыкъагъэлъэгъуащ а махуэм, ахэр псори зыдар унэгуащэ ШэIимэтт. Зэпеуэм и Iыхьэ псоми жану хэтащ Нафонхэ. 
Адыгэ фащэхэмкIэ зэкIужу зэщыхуэпыкIауэ, утыку къилыдыкIыу, я дахагъым хуэдиз Iэзагъи къагъэлъа­гъуэу сценэм итащ Iэрэ­мысэхэ я унагъуэр. Гъэ­щIэ­рэщIа гуэри хэмыту, махуэ къэс зэрахьэ фащэкIэ хуэпат зэадэзэкъуэхэу Заудин-рэ Аланрэ. Анэмрэ и нысэ­гъумрэ, зэшыпхъу цIыкIуитIым адыгэ бзылъхугъэ фащэр ящыгът. Я лъэпкъ жыг зэгъэпэщар экраным къри­дзэу Алан тепсэлъыхьащ Iэрэмысэхэ я шыфэлIыфэм, унагъуэм и зэхэтыкIэм икIи езым лIакъуиблыр кърибжэкIащ. 
Макъамэм дихьэх уна­гъуэщ Iэрэмысэхэ. ЩIалэм пшынэм къригъэкI макъамэр бэрэбан, пхъэцIыч, пхъэтIаркъкIэ даIыгът нэхъыжьхэм, зэшыпхъу цIыкIу­хэр къызэдэфэрт. «ЩIопщакIуэ» теплъэгъуэр ягъэ­лъэгъуати, адыгэ джэгукIэхэри, хъуэрыбзэхэри, хаб­зэ щхьэхуэхэри, псэ­лъафэхэри къыщагъэсэбэпу купщIафIэу зэхалъхьат.
ЛIыхъурейхэ я унагъуэм илъ дахагъэр ягъэлъэгъуащ адэ-анэмрэ абыхэм я щIалэмрэ пщащэмрэ. Я лъэп­къымрэ унагъуэмрэ къадекIуэкI хабзэхэм къинэ­мы­щIауэ, ахэр къытеувыIащ ­хамэбзэ къудейкIэ жыжьэ узэрынэмысынур, адыгэбзэр Iумпэм зыщIхэр насы­пым зэрыпэIэщIэр. Унагъуэ хъугъуэфыгъуэхэм тепсэ­лъыхьа нэужь, адыгэ гуфIэгъуэ дауэдапщэхэм ящы-  щу ягъэлъэгъуащ «Гущэ­хэп­хэр». Абы щызэрахьэ хабзэхэм, сабий къалъхуагъащIэм хуащIэн хуей къалэнхэм, ар зэрыгъэсапхъэм, нэгъуэщIхэми тепсэлъыхьащ унагъуэм щыщхэр. 
ЕплIанэу утыку къихьа Нэгъуейхэ адрейхэм къащхьэ­щызыгъэкIыр унагъуэм и ­нэхъыжь Заурбэч и щхьэ­гъусэ Iэминат лъэпкъкIэ зэрынэгъуейрт. Абы емы­лъытауэ, анэр адыгэбзэкIэ усэ къеджащ, я сабиитхур адыгэ хабзэм зэрыщIапIы­кIыр ягъэлъэгъуащ. «Анэм и щIыхь» медалыр зыхуагъэ­фэща Iэминат и бынхэм ­ябгъэдилъхьэ гъэсэныгъэм нэмыщI, щIэныгъэ нэхъыщ­хьэ ярегъэгъуэт. А ма-хуэм видео-зэпыщIэныгъэкIэ къэп­сэлъащ Москва щеджэ я щIалэр, Санкт-Петербург щыпсэу я пщащэр, Европэм щылажьэ я хъы­джэбзыр. А псоми адыгэбзэр я псэм хэлъщ, хабзэм тетщ, адэ-анэр я щIэгъэ­къуэну гъащIэм лъэ быдэкIэ хэуващ. Заурбэч утыкум щытепсэлъыхьащ къызы­хэкIа лъэпкъым бгъэдэлъ беягъым, апхуэдэуи щхьэ щIэлъэныкъуэр зэрагуэшыр игъэлъэгъуащ. Я хъыджэбз нэхъыщIитIым зым «Пщащэ къафэр» къэфакIуэ нэсым хуэдэу игъэзэщIащ, нэхъы­щIэ цIыкIур Нало Заур и «Адыгэбзэ» усэм къеджащ. Мы унагъуэр и щапхъэ нэ­рылъагъущ анэр зэрып­са­лъэр нэгъуэщI бзэми, адэр хуэнэхъуеиншэмэ, и бынхэм анэдэлъхубзэр зэ­ры­зра­гъа­щIэм, адэр зы­щыщ лъэп­къым и хабзэ ­псори зэры­зэрахьэм. 
Езауэхэ я унагъуэр Джы­лахъстэнейм къикIат. Адэ-анэм я гъусэт балигъ хъуа зэшыпхъуиплIымрэ абыхэм я бынхэмрэ. ЛIакъуищым ­зэгъусэу зыкъыщагъэлъэ­гъуа теплъэгъуэхэр сыткIи бейт. Адыгэ хабзэм щыщ пычыгъуэ куэд ягъэлъэ­гъуащ Езауэхэ, я унагъуэм илъ къулеягъри экраным къыщагъэлъэгъуащ, абы къежьапIэ хуэхъуар жаIэжащ нэхъыжьхэм. 
НэхъыщIэхэм я утыку итыкIэр екIуми, пщIэ зы­хуозыгъэщIт дадэм и жьантIэ дэсыкIэр. Абы зэIущIэм щигъэIуащ адыгэ уэрэ­дыжьхэм я пычыгъуэхэр. Апхуэдэуи атэлыкъым къа­ныр зэрыхуашэр, ар балигъ хъууэу унагъуэм къызэры­хыхьэжыр дагъэлъэгъуащ. 
Бэлахъуэ Олег и унагъуэри щапхъэу республикэ псом щыбгъэлъагъуэ хъун хуэдэт. Адэшхуэ-анэшхуэм я гъусэт я къуэмрэ абы и бынитхумрэ. Къафэм, адыгэ усыгъэм, хабзэм, я лъэпкъым теп­сэлъыхьащ щIэблэр, адэ­шхуэ-анэшхуэр я дэIэпы­къуэгъуу. Адыгэ фащэ зы­щыгъ дадэм и унэм адыгэ хабзэ фIэкIа щызекIуэркъым, нэгъуэщIыбзэкIэ псэ­лъэну хуиткъым и къуэ­рылъху­хэри. Къалэм дэсми, бзэр шэрыуэу зыIурылъ ­щIалэ цIыкIухэм уи щхьэр ­лъагэу уагъэлъагъужырт. Абыхэм я къуэрылъху пщащэм щIэлъ дыжьын бгы­рыпхым и къэжьапIэмрэ къе­кIуэ­кIыкIамрэ жиIэжащ анэшхуэ Любэ. Мис апхуэдэ Iуэхугъуэ щхьэхуэхэрщ гъэ­сэныгъэ нэсым, дуней теты­кIэ екIум лъабжьэ хуэ­хъур. 
Уэсмэнхэ я унагъуэ щIалэм, абыхэм я нанэм зэ­пеуэм щагъэлъэгъуащ зэгурыIуэрэ-зэдэIуэжу, лъэпкъ хабзэр, бзэр япэ ирагъэщу зэрызэдэпсэур. НысащIэр зыхэс лъэпкъым и хъугъуэ­фIыгъуэхэм тепсэлъыхьащ, лIы цIэрыIуэу къахэкIахэм  я ехъулIэныгъэхэр жиIащ. Унагъуэм я нэхъыжьым дахэу игъэзэщIащ «Шагъдий» уэрэдыр. Лъэтеувэм щы­зэрахьэ хабзэхэрщ Уэсмэн­-хэ ягъэлъэгъуа теплъэгъуэр зытеухуауэ щытар. Хьэлыуэ Iэнэм и мыхьэнэр, абы сабийр щIытрагъэIэбэр, къыхихам ирапх нэщэнэхэр къызэхуэсахэм жраIащ. 
Унагъуэ къэс зыхуэIэзэхэр щхьэхуэу къагъэлъэгъуа нэ­ужь, я акъылым и жанагъкIэ зэпеуахэщ. Абыхэм къуа­жэхь­хэр къащIащ, адыгэ пса­лъэжьхэр зэпагъэуващ. 
А дахагъэ псом кIэ­лъып­лъа къэпщытакIуэхэм я Iуэхур тыншу щытакъым. Дэтхэнэ унагъуэми егугъуу зигъэхьэзырат. Гур хигъа­хъуэрт нэхъыщIэхэр гулъытэкIэ зэрагъафIэм, езы­хэм я псэм хэлъ адыгагъэр зэрыхалъхьэм. Псом нэхъ­-рэ нэхъ гуапэжращи, зэ­пеуэм хэтахэр езыхэм я жэрдэмкIэ къыхыхьауэ арат, я зэфIэкIыр ягъэунэхужыну, ящIэ мащIэр адрейхэм бгъэдалъхьэну, нэгъуэщI адыгэ унагъуэхэм щызекIуэ хабзэхэр зрагъэщIэну. 
Унагъуэр быдэмэ, къэрал­ри йофIакIуэ, унагъуэм адыгэ­бзэкIэ щыпсалъэмэ, адыгэ хабзэр щызэрахьэмэ, лъэпкъри лъэщ мэхъу. А ­махуэм ягъэлъэгъуа зэхэ­тыкIэм уи фIэщ ещI ди лъэпкъым къэкIуэн зэриIэр. 
Къэбарт  Мирэ.
Сурэтхэр  Къарей Элинэ  трихащ.