Къэбэрдей-Балъкъэрыр нэмыцэ зэрыпхъуакIуэхэм къызэрыIэщIахыжам, Ленинград къалэр къэухъуреихьыныгъэм къызэрикIам, Сталинград къалэм деж щекIуэкIа зауэ гуа­щIэм ятеухуат Налшык къалэ ЩIыхьым и мыу­жьыхыж мафIэм деж ще­кIуэкIа пэкIур.

ЦIыхушхуэ зэхуэзышэса Iуэхум хэтащ КъБР-м и Парламентым и лIыкIуэхэр, Налшык къалэм щIыпIэ унафэр щызехьэнымкIэ и къулыкъущIапIэм и лэжьа­кIуэхэр, ветеранхэм я зэгухьэныгъэхэм хэтхэр, ку­рыт щIэныгъэ щрагъэгъуэт IуэхущIапIэхэм щеджэхэр, къалэдэсхэр, зыгъэпс­кIуэ­хэр.
ПэкIур къыщызэIуахым жэрдэмыр къыхэзылъхьахэм къыхагъэщащ ар Къэбэрдей-Балъкъэрым щы­псэу­хэм я дежкIэ мыхьэнэшхуэ зиIэ Iуэхугъуищым ехьэлIауэ зэрыщытыр. Япэ­рауэ, щIыналъэр зэрып­хъуакIуэхэм къыIэщIахыж­ри, цIыхубэм Iэмал игъуэтыжащ зэуапIэм ит щIалэхэм ядэIэпыкъуным хуэунэтIауэ я гуащIэдэкIыр къызэщIэгъэрыуэжын. ЕтIуанэрауэ, Ленинград къалэр блока­дэм къызэрикIам и хъыбарым цIыхухэм я фIэщ­хъуныгъэр нэхъ лъэщу къызэщIигъэушащ, сыт хуэ­дэ гузэвэгъуэми кIэ зэриIэнур хьэкъыу япхигъэкIащ. Ещанэрауэ, Сталинград деж щекIуэкIа зэхэуэ гуа­щIэм къигъэлъэгъуащ сыт хуэдиз лъэщагъ бийм имыIэми, зи адэжь лъахэ зы­хъумэжхэм уазэрыпэ­мы­лъэщынур, пэжыр зи лъэ­ны­къуэм гъуэгу зэригъуэ­тыр. Сталинград къалэр ­къапщтэмэ, Кавказ щIыналъэм и IункIыбзэIухыр къы­Iэ­рыхьауэ къэзылъытэ бийм и гуращэхэр къызэремы­хъулIам къэралым щыпсэу­хэр нэхъри зэкъуигъэуващ - ар ТекIуэныгъэр гъунэгъу къэзыщI щхьэусыгъуэхэм ящыщт. ПIалъэ кIэщIым ­къриубыдэу къызэдэхъуа а Iуэхугъуищым Къэбэрдей-­Балъкъэрым щыпсэухэр я гукъыдэжыр къиIэтыжат, я гущIыIум къихьэну хущIэкъу бийр къызэрыкIа гъуэм нэс яхужыну Iэмал зэрыщыIэр иджыри зэ наIуэ ящищIат.
Тхыдэр щыхьэт зэрыте­хъуэмкIэ, Хэку зауэшхуэм и лъэхъэнэм Кавказым щхьэ­кIэ екIуэкIа зэхэуэ гуащIэ­хэм бийр щIыналъэм иху­жынымкIэ Налшык къалэм мыхьэнэшхуэ иIащ. Плъы­жьыдзэм и къарур зэгъэу­Iужыным, фронтым ягъэхь дэIэпыкъуныгъэр щIэгъэ­хуэ­бжьэным хуэунэтIауэ Къэбэрдей-Балъкъэрыр ­къекIуэлIапIэ-зэбгрыкIыпIэ лъэщ хъуат. Ди щIыналъэр бийм мазитхукIэ IэщIэ­лъащ. Бийм илъагъурт цIыхубэр зэрызэрыIыгъыр, шынэ имыщIэу къызэры­пэщIэтыр, зэрыхъукIэ хэ­щIыныгъэ къызэрыритыр. Арагъэнущ бийм ди щIыналъэм и экономикэм уды­нышхуэ къыщIридзауэ щы­тар. Сыт хуэдизу зэрыпхъуа­кIуэхэм ди цIыхубэр игъэ­шынэну хэмытами, ар ху­зэ­рыщIыкIакъым икIи ­хуэгъэшынакъым. Апхуэ­дэх­­хэурэ 1943 гъэм щIышы­лэм и 4-м Къэбэрдей-Балъкъэрым и щыхьэрыр, итIанэ - щIышылэм и 11-м - зэрыхэгъэгуу хуит къащIыжауэ щытащ.
ПщыгъупщэнкIэ Iэмал зимыIэ лIыгъэ къызыкъуэзыха цIыхубэм Хэку зауэшхуэм щызэрахьа хахуагъэри, ­мамыр гъащIэр къазэуа нэужь, экономикэмрэ щэнхабзэ гъащIэмрэ зэфIэгъэувэжынымкIэ къалъыкъуэкIа гуащIэри къалъытэри, 1985 гъэм Налшык къалэм Хэку зауэ орденым и япэ нагъыщэр къыхуагъэфэщауэ щытащ, 2010 гъэм Зауэ щIыхьым и къалэ цIэр къыфIащащ.
Хэку зауэшхуэм и тхыдэм ущриплъэжкIэ, бийм Ленинград къалэр къиувыхьу махуэ 872-кIэ зэриIыгъам укъимыгъэскIэнкIэ Iэмал иIэкъым, цIыхуфэр Iувщ, жыхуаIэм и пэжри нэхъри зыхыбощIэ. Махуэ щIагъуэ къэмынэу кхъухьлъатэхэр къащхьэщыхьэрэ топыр къытрагъэлъалъэу, къалэм къыдэуэрэ псэуалъэхэр зэхакъутэу, лажьэ зимыIэ цIыхухэри къыдэкIыну яху­зэфIэмыкIыу екIуэкIащ. ЩIы­Iэмрэ мэжалIэмрэ игъэ­кIуэдам я бжыгъэр къэлъытэгъуейщ. Ауэ фIэщхъуныгъэ зиIэ къалэдэсхэр нэмыцэдзэм пикIуэтакъым: заводхэмрэ фабрикэхэмрэ лажьэрт, зи гуащIэ щымыгугъыфыну сабийхэмрэ лIыжь-фызыжьхэмрэ лъагъуэ щэхукIэ дашырт. Бийм къалэр лъэгуажьэмыщхьэ­кIэ игъэтIысыну хэтами, и гуращэхэр къехъулIакъым. Ленинград къылъыкъуэкIа лIы­гъэр къэрал псом дежкIэ щапхъэти, блокадэр зэ­рыщхьэщахыжам и махуэми лъапIэныгъэ иIэт.
Сталинград деж щекIуэ­кIа зауэр къызэрыгуэкIтэкъым. Абы къигъэлъэгъуар Плъы­жьыдзэм и къарум и за­къуэкъым, атIэ абдеж къыщагъэтIыса бийр къызэ­рыпхуигъэкIуэтынури, абы кърихьэжьа идеологием ­ кIэ зэрептыфынури нахуэ ­хъуащ. Сталинград зэхэуэм зэрихъуэкIар Хэку зауэш­хуэм и кIуэкIэм и закъуэкъым - ЕтIуанэ дунейпсо зауэм хэша хъуа къэралхэми я Iуэху еплъыкIэхэм зригъэ­хъуэжащ, цIыхубэр зы­хуеймрэ ар зыхуэныкъуэмкIэ дунейпсо политикэр зи Iэ­мыщIэ илъхэр иригъэгупсысащ.
Илъэс 80-м нызэрыхьэсащ Хэку зауэшхуэр зэрыувыIэрэ. Ауэ абы щагъэуа топышэхэм, фочы­шэхэм я фий макъыр иджыри къыздэсым увыIакъым. УсакIуэ цIэрыIуэ Гамзатов Расул зэгуэр жиIэ­гъат: сыт хуэдиз зауэлIым иужьрей увыIэпIэр ягъуэтын хуей, Хэку зауэ­шхуэр иухауэ ди фIэщ хъун щхьэкIэ... УщегупсыскIэ, гур къогъыкI...
Хэкум и хъумакIуэм и илъэсщ 2025 гъэр - зауэ­лIым и фэеплъыр къыщаIэтыж икIи щагъэлъапIэ илъэсщ. Хэку зауэшхуэм хэ­кIуэдахэм дахуэщыгъуэ­ныр, ди щхьэхэр яхуэдгъэщхъы­ныр псэ зыIутхэм ди ­къа-
­лэнщ, ауэ зыкIи нэхъ мащIэкъым абыхэм къыт­хуа­зэуа мамырыгъэр хъумэ­нымкIэ ттелъ къалэнри. А гупсысэр псэуныгъэм, гъа­щIэм тепщэ щыхъуну я­що­гугъ.
ШУРДЫМ  Динэ.